Иммануил Герман Фихте: Өмірі мен философиясы

Кіріспе

Неміс философы (1796–1879)
Иммануэль Герман Фихте ( /fɪktə/; 1863 жылы Иммануэль Герман фон Фихте деп аталды; 18 шілде 1796 – 8 тамыз 1879) – неміс философы және Иоганн Готтлиб Фихтенің ұлы. Оның философиясында ол теист болды және Гегель мектебіне күшті қарсылық танытты.

Өмір

Фихте Йена қаласында дүниеге келген. Ол ерте жасынан-ақ философиялық зерттеулерге берілді, әкесінің кейінірек қалыптасқан көзқарастарына қызығушылық танытып, оларды негізінен теистік деп есептеді. 1818 жылы Берлин университетін бітірді. Содан кейін көп ұзамай ол онда философиядан лекция оқушы болды. Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің лекцияларына да қатысты, бірақ оның пантеистік екендігін санаған нәрсесіне қарсылық білдірді. Өзінің бостандыққа ұмтылыс көзқарастарына ресми қарсылықтар мен жартылай ресми ұсыныстардың нәтижесінде, 1822 жылы Берлиннен кетуге шешім қабылдады және Саарбрюккен гимназиясында профессорлық қызметке қабылданды. 1826 жылы Дюссельдорфқа да сол қызметпен барды. 1836 жылы Бонн университетінде философиядан ерекше профессор, ал 1840 жылы толық профессор атанды. Ол мұнда тез арада сәтті және көп құрметке ие лектор болды. Пруссия білім министрлігінің реакциялық тенденцияларына наразы болғандықтан, 1842 жылы Тюбинген университетінің философия кафедрасын басқаруға шақырылды, онда 1875 жылы зейнетке шыққанға дейін барлық философиялық пәндер бойынша дәріс оқыды. 1879 жылдың 8 тамызында Штутгартта қайтыс болды. 1837 жылы Фихте «Философия және спекулятивтік теология» журналын құрып, содан бері оның редакторы болды. 1847 жылы журналы «Философия және философиялық сын» деп өзгертілді. 1848–1852 жылдары басылым тоқтатылды, содан кейін Герман Ульричи мен Иоганн Ульрих Вирт оған редакторлар ретінде қосылды. Бұл журнал Фихтетің көзқарастарының, әсіресе дін философиясы саласындағы пікірлерінің айқыш белгісі болды, онда ол К.Х. Вайссемен (1829 жылдан бері үнемі хат алмасып тұрған) одақтас болды. Бірақ Вайссе гегельдік құрылымды негізінен дұрыс деп есептеген және оның кемшіліктерін түзетуге болатынын айтқан, ал Фихте оны кемшіліктері бар деп санап, қате дәйектіліктің немесе дәйекті қателіктің шедеврі деп сипаттады. Фихтетің философияға қатысты жалпы көзқарастары жылдар өте келе айтарлықтай өзгерген сияқты, ал оның ықпалы белгілі бір сәйкессіздіктермен және эклектизмнің көрінісімен әлсіреген, бұл оның жүйелерді тарихи тұрғыдан қарауымен, өзінің ішіне әртүрлі жүйелерді қосуға ұмтылуымен және келісімшілдік тонымен күшейтілді.

Fichte was born in Jena. He early devoted himself to philosophical studies, being attracted by the later views of his father, which he considered essentially theistic. He graduated from the University of Berlin in 1818. Soon after, he became a lecturer in philosophy there. He also attended the lectures of Georg Wilhelm Friedrich Hegel, but felt averse to what he deemed to be his pantheistic tendencies. As a result of semi official suggestions, based on official disapproval of his supposedly liberal views, he decided, in 1822, to leave Berlin, and accepted a professorship at the gymnasium in Saarbrücken. In 1826 he went in the same capacity to Düsseldorf. In 1836 he became an extraordinary professor of philosophy at the University of Bonn, and in 1840 full professor. Here he quickly became a successful and much admired lecturer. Dissatisfied with the reactionary tendencies of the Prussian Ministry of Education, he accepted a call to the chair of philosophy at the University of Tübingen in 1842 where he continued to give lectures on all philosophic subjects until his retirement in 1875 when he moved to Stuttgart. He died in Stuttgart on 8 August 1879. In 1837, Fichte founded the Zeitschrift für Philosophie und speculative Theologie and edited from then on. In 1847, the name was changed to Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik. Publication was suspended 1848–1852, after which Hermann Ulrici and Johann Ulrich Wirth joined him as editors. This journal served as an organ of Fichte's views, especially on the subject of the philosophy of religion, where he was in alliance with C. H. Weisse (with whom he regularly corresponded after 1829); but, whereas Weisse thought that the Hegelian structure was sound in the main, and its imperfections might be mended, Fichte held it to be defective, and spoke of it as a masterpiece of erroneous consistency or consistent error. Fichte's general views on philosophy seem to have changed considerably as he gained in years, and his influence has been impaired by certain inconsistencies and an appearance of eclecticism, which is strengthened by his predominantly historical treatment of systems, his desire to include divergent systems within his own, and his conciliatory tone.

Философиялық еңбектері

Оның ой-пікірлерінің басты мақсаты – Құдайдың тұлғасына философиялық негіз табу еді, ал осы тақырыптағы теориясы үшін ол «конкретті теизм» терминін ұсынды. Оның философиясы монодизм (Лейбниц) арқылы мононизмді (Гегель) және индивидуализмді (Гербарт) қабылдастыруға тырысады. Ол гегелиандыққа пантеизм, адам тұлғасын төмендету және моральдық сананың талаптарын толыққанды танудағы жетіспеушілік үшін қарсы шығады. Оның айтуынша, Құдайды абсолютті емес, шексіз Тұлға ретінде қарастыру керек, Оның ниеті – Өзін шекті тұлғаларда іске асыру. Бұл тұлғалар Құдайдың сүйіспеншілігінің нысаны болып табылады, және Ол олардың игілігі үшін әлемді дұрыс реттейді. Құдай мен адам арасындағы тікелей байланыс – гений, оның төменгі, жер бетіндегі тұлғасымен қатар өмір сүретін жоғары рухани жекелік. Фихте этикалық теизмді жақтайды, ал оның аргументтерін христиандық апологеттері пайдалануы мүмкін. Шекті тұлға тұжырымында ол Лейбництің монодизміне ұқсас нәрсеге қайта оралады. Оның моральдық тәжірибеге қатысты талаптары, тұлғаға қатысты талаптарымен байланысты. Фихте бұрынғы жүйелердің құндылығын бағалау үшін қолданатын сынақтардың бірі – олардың моральдық тәжірибені түсіндірудегі жеткіліктілігі. Оны Гегельді бағаламауына себеп болған нәрсе, Краузені (панентеизм) және Шлейермахерді мақтауына, сондай-ақ ағылшын философиясына құрметпен қарауына әкелді. Фихтеге тән ең жоғары қабылдағыштық – оның соңғы жарияланған еңбегінде, «Der neuere Spiritualismus» (1878) оның ұстанымын Ф. В. Х. Майерстің ұстанымына ұқсас, біршама құпиялы немесе теософиялық сипаттағы аргументтермен қолдайды. Фихтеге сәйкес, христиан дінінің жаңаруы мемлекетте өмірлік және ұйымдастырушы күшке айналуында, бұрынғыдай тек жеке адамдардың құтқарылуымен ғана айналысудың орнына болады.

Шығармалары

De philosophiae novae Platonicae origine (1818). Theologia mektebinің tұжырымдары (1826). Kaliforniia universitetі. Jaңа filosofiianің sipattamalary turаly tүsіnіk (1829). Garvardta oқyғan. 1841 jylғy 2-shy basylym. Gallica; N’iu-Iork ğylymı-zertteu institutynda. Iohann Gotlib Fihteдiң өmirі men әdebі qysqasha almаsuы (1830-31). 2 tomdyq. 1-tom, 1830 jyl. 1862 jylғy 2-shy basylym. Oksford; Stenford; Gettingen universitetі. 2 tom, 1831 jyl. NYPL. 1862 jylғy 2-shy basylym. Oksford, Stenford. "Jerge qarama-qarsylyq, baғdar jane maqsat" (1832). Michigan universitetі. Filosofiia jüiesіne negіzdeme (1833-1846). 3 tomdyq. 1-tom, 1833 jyl. Özіn-özі tanu. Gallica. 1836 jylғy 2-tom. "Ontologiia" (aғыlsh. Gallica; Michigan universitetі. 3 tom, 1846 jyl. "Dialogiia nemeсе jalpy dіnі kіtap" (Theologia speculativa vel doctrina religionis generalis). Gallica. Jeke tұлғa jane jeke өmir (1834) ideiasy. 1855 jylғy 2-shy basylym. De principiorum contradictionis (1840 j.). Gallica. System der Ethiik (1850-53) atty әdebіetіnің jüiesі. 2 tomdyq. 1- tom, 1850 jyl. Gallica; NYPL; Stenford; Michigan universitetі. 2- tom, 1- bölіm, 1851 jyl. Gallica; NYPL; Oksford (1&2); Michigan universitetі (1&2). 2- tom, 2- bölіm, 1853 jyl. Gallica, N’iu-Iork ğylymı-zertteu institutynda. Antropologiia, Adamnың janы turаly іlіm (1856). Gallica, Leіn, Michigan universitetі. 1860 jylғy 2-shy basylym. Oksford; Oksford (Teіlor). 3-shі basylym, 1876 jyl. Etikalyq jane tabіғі teologiia arasyndaғy aіyrmashylyq turаly (1857). Zur Selenfregh, Filosofiialyq moіyndau (1859). Kaliforniia universitetі. Psihikalyq filosofiiaғa qosqan ülesі (1860). Garvardta oқyғan. Psihologiia. Adamnың sanaly ruhynың tәlіmі (1864-73). 2 tomdyq. Oksford; Michigan universitetі. 1-tomы, 1864 jyl. 1873 jylғy 2-tom. Garvardta oқyғan. Adamnың janы men dünіege keluіnің uzаqtyғy (1867). Filosofiia, teologiia jane etikағa arnаlғan aralas jazbalar (1869). 2 tomdyq. Oksford. 1-shі tom. Gallica. 2- tom. Gallica. Teіstіk dünіetanym jane onың qūqyғy (1873). Oksford; Michigan universitetі. "Germaniianің bolzhamy" (1876) atty kіtaptyn "Kelesі jauyngerlіk küshter turаly oіlau jane sūraqtar" (Ansprüche und Bedenken über die nächste Fortbildung deutscher Spekulation) atty eңbegі. Gallica; Oksford; Michigan universitetі. "Jaңа spiritizm, onың qūndylyғy men onың tūnushylyqtary" (1878). Oksford. Sonyymen qatar, ol әkesіnің tolyq shyғarmalaryn jane әdebі hat-habarlaryn redaksiialady. Onың keіbіr eңbekterіn J.D. Morell "Mental’ filosofiiaғa qosqan ülesі" (1860) degen atpen audardy.

De philosophiae novae Platonicae origine (1818). Sätze zur Vorschule der Theologie (1826). University of California. Beiträge zur Charakteristik der neueren Philosophie (1829). Harvard. 2nd edition, 1841. Gallica; NYPL. Johann Gottlieb Fichtes Leben und literarischer Briefwechsel (1830–31). 2 volumes. Volume 1, 1830. 2nd edition, 1862. Oxford; Stanford; University of Göttingen. Volume 2, 1831. NYPL. 2nd edition, 1862. Oxford; Stanford. Über Gegensatz, Wendepunkt und Ziel heutiger Philosophie (1832). University of Michigan. Grundzüge zum Systeme der Philosophie (1833–1846). 3 volumes. Volume 1, 1833. Das Erkennen als Selbsterkennen. Gallica. Volume 2, 1836. Die Ontologie. Gallica; University of Michigan. Volume 3, 1846. Die speculative Theologie oder allgemeine Religionslehre. Gallica. Die Idee der Persönlichkeit und die individuelle Fortdauer (1834). 2nd edition, 1855. De principiorum contradictionis (1840). Gallica. System der Ethik (1850–53). 2 volumes. Volume 1, 1850. Gallica; NYPL; Stanford; University of Michigan. Volume 2, part 1, 1851. Gallica; NYPL; Oxford (1&2); University of Michigan (1&2). Volume 2, part 2, 1853. Gallica; NYPL. Anthropologie, Die Lehre von der menschlichen Seele (1856). Gallica; Lane; University of Michigan. 2nd edition, 1860. Oxford; Oxford (Taylor). 3rd edition, 1876. Über den Unterschied zwischen ethischem und naturalistischem Theismus (1857). Zur Seelenfrage, Eine philosophische Confession (1859). University of California. Contributions to Mental Philosophy (1860). Harvard. Psychologie. Die Lehre vom bewussten Geiste des Menschen (1864–73). 2 volumes. Oxford; University of Michigan. Volume 1, 1864. Volume 2, 1873. Harvard. Die Seelenfortdauer und die Weltstellung des Menschen (1867). Vermischte Schriften zur Philosophie, Theologie und Ethik (1869). 2 volumes. Oxford. Volume 1. Gallica. Volume 2. Gallica. Die theistische Weltansicht und ihre Berechtigung (1873). Oxford; University of Michigan. Fragen und Bedenken über die nächste Fortbildung deutscher Speculation (1876). Gallica; Oxford; University of Michigan. Der neuere Spiritualismus, sein Wert und seine Täuschungen (1878). Oxford. He also edited the complete works and literary correspondence of his father. Some of his works were translated by J. D. Morell under the title of Contributions to Mental Philosophy (1860).