Кіріспе
Фатимидтер әулеті халифасы 1149 - 1154 жылдары араб тайпасы Абу Мансур Исмаил ибн әл Хафиз (أبو منصور إسماعيل بن الحافظ, 1133 ақпан - 1154 сәуір), өзінің патшалық аты әл Ẓāfir би Aʿdāʾ Allāh (الظافر بأعداء الله, ) немесе әл Ẓāfir би Амр Allāh (الظافر بأمر الله, ), он екінші Фатимид халифасы, 1149 - 1154 жылдары Мысырда билік жүргізді, және Хафизи Исмаили мазхабының 22-ші имамы.
the Arab tribe
Abū Manṣūr Ismāʿīl ibn al Ḥāfiẓ (أبو منصور إسماعيل بن الحافظ, February 1133 – April 1154), better known by his regnal name al Ẓāfir bi Aʿdāʾ Allāh (الظافر بأعداء الله, ) or al Ẓāfir bi Amr Allāh (الظافر بأمر الله, ), was the twelfth Fatimid caliph, reigning in Egypt from 1149 to 1154, and the 22nd imam of the Hafizi Ismaili sect.
Өмір
Болашақ әл-Зафир 1133 жылы 23 ақпанда он бірінші Фатимид имам халифасы әл-Хафиз ли Дин Алланың бесінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ағалары әкесінен бұрын қайтыс болғандықтан, әл-Зафир мұрагер болып тағайындалды.
Ибн Масалдың билікке кіруі және визириат
Әл-Зафир әкесі қайтыс болғаннан кейін 1149 жылы 10 қазанда халифа болып жарияланды. Осы уақытқа дейін Фатимид әулеті құлдырап барады. Исмаили шииттерінің ресми сектасы өзінің тартымдылығын жоғалтып, даулар мен шииттермен әлсіреп қалды, ал династияның заңдылығы Мысырда сүнниттердің қайта өркендеуімен күшейе түсті. Фатимид халифалары өздерінің қол астындағы қуатты әміршілерінің қол астындағы қуыршақтарға айналды, сондықтан да елтаңба жазушылар оларға сұлтан атағын берген. Әл-Зафирдің әкесі өзінің уәзірлерінің билігін шектеуге тырысты және билігінің соңғы он жылдығында ешкімді сол қызметке тағайындамады, керісінше жоғары лауазымды клерктерге үкімет істерінің арнайы директорлары ретінде арқа сүйеді. Әл-Зафирдің билікке келуі бұл күш-жігерді жойды. 1139-140 жылдар аралығында әл-Хафиздің жетекші министрі болған Салим ибн Масал әл-Зафирдің тез билікке кіруін қамтамасыз етті. Керісінше, кәмелетке толмаған халифа, билік жүргізуге қарағанда сарайдың ләззатына көбірек қызығушылық танытып, Ибн Масалды бос визиратқа толық және өкілетті өкілеттіктермен тағайындады. Қаһиренің көшелерінде қақтығысып жатқан түрік пен қара африкалықтардың қарсыласып жатқан әскери топтарын тыныштандыру үшін жомарт сыйлық таратылды және оларға қамқорлық жасалатындығы туралы уәде берілді. Қазан айында Ибн Масал фракция басшыларын өлтірген кезде жағдай бақылауға алынды. Ибн Масал 40-50 күн билікте болды, оны Александрияның губернаторы Ибн әл-Саллар құлатты, ол бұған дейін өзі везир болу үмітін бағындырған болатын. Ибн Масалдың тағайындалуынан кейін, оның күйеу баласы Аббас ибн Әби әл Футухпен бірге Ибн әл Саллар Каирге визиратты басып алу үшін аттанды. Әл-Зафир Ибн Саллардың ниеті туралы білгенде, Ибн Масалды қолдауға патшалықтардың абыройынан көмек сұрады, бірақ олар бұған дайын болмады. Ақырында халифа Ибн Масалды Ибн әл-Салларға қарсы іс-қимыл үшін әскер жинауға қаржымен қамтамасыз етті. Ибн Масал Лавата берберлерінің, қара африкалықтардың, бадуин арабтарының және жергілікті мысырлықтардың күшін жинады, бірақ даладағы алғашқы табысқа қарамастан, ол көп ұзамай 1149 жылдың желтоқсанында Каирден төменгі Мысырға, көп адамды жалдауға кетуге мәжбүр болды, ал Ибн әл Саллар қаланы басып алды.
Ибн әл-Саллар визиарлығы
Әл-Зафир жаңа жағдайға бейімделмеді және Ибн әл-Салларды өлтіру үшін сөз байласты. 1150 жылы қаңтарда Ибн әл-Саллар билік иелері мен лауазымды адамдардың ұлдарынан құралған элиталық кадеттер корпусы халифалық күзетшілерді жинап, олардың көпшілігін өлтіріп, қалғандарын империяның шекарасына жіберді. Осыдан кейін ол үкіметтік ведомстволардың бас бақылаушысы Әбу'л Карам Мұхаммед ибн Ма'сум әл Тиннисиді өлтірді. Қайырды алғаннан кейін, оның күйеу баласы Аббас басқарған әскер, Талай ибн Рузикпен бірге, Ибн Масал мен оның одақтасы Бадр ибн Рафиге қарсы шығуға жіберілді. Екі әскер 1150 жылы 19 ақпанда Бахнаса провинциясындағы Далас қаласында шайқаста кездесті, онда Ибн Масал жеңіліп, қаза тапты. Аббас оның бас жағын жеңіс белгісі ретінде Каирге алып келді. Халифа мен уәзирдің арасындағы қарым-қатынас өте қатал болды: Усама ибн Мункидтің айтуынша, екеуі бір-бірін жек көреді, халифа Ибн әл Салларды өлтіруге сөз байласады, ал соңғысы халифаны құлатуға тырысады. Екі адамның өзара жеккөрушілігін тек Иерусалим патшалығының крест жорықтары империяға төндірген сыртқы қауіп-қатерлер ғана шектейтін болды. Ибн әл-Саллардың визирі Леванттағы крест әмірлерімен соғыста басым болды. Крестшілер 1150 жылдың қазан-қараша айларында Жерорта теңізінің порты әл-Фарама қаласын тонағаннан кейін, Ибн әл-Саллар Левант жағалауына шабуыл жасаған үлкен көлемдегі теңіз экспедициясын ұйымдастырды, Яффа, Акра, Бейрут және Триполи порттарына шабуыл жасады. Бұл шабуыл сәтті болғанымен, бос жеңіске ұшырады, өйткені Фатимидтер оны жалғастыра алмады; сонымен қатар, ол 300 000 алтын динардың орасан зор сомасына шықты, сондықтан қазына Каирде киімдерді тегін тарату сияқты шығындарды қысқартуға мәжбүр болды. Сондай-ақ, бұл Сирияның мұсылман билеушілері, Алеппоның Нұр әл-Дин Зенги мен Дамасктың Мүжир әл-Дин Абақ, өздерінің бәсекелестікпен айналысқан. Керісінше, 1153 жылдың басында крестшілер Аскалонның Фатимидтер бекінісіне шабуыл жасады. 1153 жылдың наурыз айында Ибн әл-Саллар өзінің асырап алған ұлы Аббас пен Усама ибн Мункидтің басшылығымен қалаға күш-жігер жіберді. Тарихшы әл-Макризидің айтуынша, бұл миссия Аббасқа ұнаған жоқ, ол уақытын Қайырға кетіп, Қайырға барып, қызық көруді жөн көрді. Өзінің ұмтылысын Осама өршітіп, егер қаласа, Мысыр сұлтаны бола алатынын айтқандықтан, Аббас өзінің асыраушысын өлтіруге шешім қабылдады. Бұл жоспар халифаның келісімімен жасалған. Әббас өзінің ұлы Насрды, халифаның сүйіктісін, Каирге, әжесінің қасына, Ибн әл-Саллар сарайына жіберді. Бір түнде Наср ибн әл-Саллардың бөлмесіне кіріп, оны ұйқыда өлтіреді. Содан кейін ол әкесіне хатшы көгершін арқылы хабар жіберді, ол тез арада Каирге қайтып, өзі үшін визиратты талап етті (9 сәуір), Баб-әл-Дхахаб қақпасының алдында жиналған халыққа Ибн әл-Саллардың кесілген басын көрсетті. Асқалон - Леванттағы Фатимидтердің соңғы бекінісі 1153 жылдың тамызында крест әскерлерінің қолына түсті.
Қылмыс және оның салдары
Ибн әл-Саллар өзінің ашкөздігі мен қатыгездігіне байланысты жалпыға жек көрінді, бірақ, көрінеу, Мысырда сүннилік істі қолдады және сүннилік басшыны тағайындаудың артында тұрған болуы мүмкін. Нәтижесінде оның сүннилік жақтастары әл-Зафирге Ибн Мандиқхты жазалауды өтінді, олар оны өлтіруге жауапты деп санайды. Ибн Мандык өз өмірі үшін қорқып, Аббасқа жүгінді, оны әл-Зафир мен Наср арасындағы жыныстық қатынас туралы аңыздармен әл-Зафирге қарсы қоздырды; Ибн Мункид өзінің естеліктерінде халифа Насрды Аббасты жою үшін пайдалануды қалағанын, бірақ Насрдың жоспардан хабардар болғанын айтады. Абас ашуланып, ұлын халифаны өлтіруге көндірді. Наср әл-Зафирді Дар әл-Мамунның уәзир сарайына бірге түнеуге шақырды. Келген кезде халифа мен оның кішкентай ертеңі өлтіріліп, денелері жақын маңдағы орға лақтырылды. Бұл 1154 жылдың 1 немесе 15 сәуірінде болған. Келесі күні Аббас әл-Зафирді іздеп сарай қақпасына аттанды. Іздеу жұмыстары жүргізілді, бірақ ақырында халифаның қызметшісі, түнгі қазадан жасырынғаннан кейін, сарайға хабарлаған кезде шындық белгілі болды. Сарайының әйелдері аза тұтып жатқанда, Аббас өзінің ертеңімен сарайға кіріп, үлкен аудитория бөлмесіне отырды. Әл-Зафирдің екі інісі Жәбірейіл мен Жүсіп Насрдан халифаның қайда екені туралы сұраған кезде, Аббас оларды өлтіруге бұйырды және халық алдында халифаны өлтіргенін мойындағанын жариялады. Оның орнына әл-Зафирдің бес жасар ұлы Иса әл-Фаиз би Наср Алла ретінде халифа болып жарияланды. Жас халиф ағаларының қанды өлекселерін көріп, сондағы қызметкерлердің қатты дауыстауына қатты таңғалып, ақымақ болып кетті.
Мұра
Әл-Зафирдің билігі Фатимид мемлекетінің аяқталуының басталуын білдіреді: сол кезден бастап халифалар кәмелетке толмаған жастар болды, олар үкіметтік істерден шеттетілді және уәзірлік үшін күрескен күшті адамдардың қолындағы қарапайым қуыршақтар болды. Генералдар мен уәзірлер арасындағы билік күресінің басым бөлігі Фатимид мемлекетінің соңғы онжылдықтарында, 1171 жылы Саладиннің билікті басып алуына дейін болды. 1148/49 жылдары әл-Зафир Қайырға Баб Зувайла қақпасының жанында мешіт салдырды және оны күтіп-ұстауға арналған бірнеше мүлікті қосты. Сонымен қатар, Зафири мешіті ислам заңын үйрету үшін қызмет етті және осы мақсатта оған заңгерлер тобы қосылды.