Кіріспе
Азық-түліктің ыдырау биологиялық процесі
Ас қорыту – ірі, ерімейтін азық-түлік қосылыстарын қан плазмасына сіңуге мүмкіндік беретін кішкентай, суда еритін компоненттерге ыдырату процесі. Кейбір организмдерде бұл кішірек заттар жұқа ішек арқылы қан ағынына сіңіріледі. Ас қорыту – тамақтың ыдырау жолына байланысты екі процеске бөлінетін катаболизмнің бір түрі: механикалық және химиялық ас қорыту. Механикалық ас қорыту термині тамақтың үлкен бөліктерін кішірек бөліктерге физикалық бөлшектеуді білдіреді, одан кейін ас қорыту ферменттері оларға қол жеткізе алады. Механикалық ас қорыту ауызда шайнау арқылы, ал жұқа ішекте сегментациялық жиырылулар арқылы жүзеге асады. Химиялық ас қорыту кезінде ферменттер тамақты организм пайдалана алатын кішкентай қосылыстарға ыдыратады. Адамның ас қорыту жүйесінде тамақ ауызға түседі және ауызда шайнау (шайнау) және сілекейдің ылғалдығы арқылы тамақтың механикалық қорытылуы басталады. Сілекей бездерінен бөлінетін сұйықтық – сілекей, крахмалдың қорытылуын бастайтын фермент – сілекей амилазасын қамтиды. Сілекей сонымен қатар тамақты майлайтын шырыш, амилазаның жұмыс істеуі үшін қажетті рН жағдайларын қамтамасыз ететін гидрокарбонат (HCO3) және басқа электролиттер (биологиядағы натрий, биологиядағы калий, биологиядағы хлорид) бар. Ауыз қуысындағы крахмалдың шамамен 30% дисахаридке гидролизденеді. Шайналғаннан және крахмал қорытылғаннан кейін тамақ кішкентай, дөңгелек масса түрінде болады, оған болюс деп аталады. Содан кейін ол перистальтика арқылы қызыл ішекке және асқазанға түседі. Асқазандағы асқазан сөлі ақуызды қорытуды бастайды. Асқазан сөлінің құрамында негізінен тұз қышқылы мен пепсин болады. Сәбилер мен кішкентай балаларда сүт ақуыздарын қорыту үшін асқазан сөлінде ренин де бар. Алғашқы екі химиялық зат асқазан қабырғасын зақымдауы мүмкін болғандықтан, асқазан шырыш пен гидрокарбонаттарды бөліп шығарады. Олар концентрацияланған тұз қышқылы сияқты химиялық заттардың зиянды әсерінен қорғайтын және майлауға көмектесетін шырышты қабатты құрайды. Тұз қышқылы пепсин үшін қышқылдық рН жағдайын қамтамасыз етеді. Ақуыздың қорытылуымен бірге перистальтика арқылы механикалық араласу жүреді, ол асқазан қабырғасы бойымен қозғалатын бұлшық еттердің жиырылу толқындары болып табылады. Бұл тамақ массасының ас қорыту ферменттерімен одан әрі араласуына мүмкіндік береді. Пепсин ақуыздарды пептидтерге немесе протеоздарға ыдыратады, олар жұқа ішектегі ферменттермен дипептидтерге және амин қышқылдарына ыдыратылады. Зерттеулер көрсеткендей, бір тістегенде шайнау санын арттыру ішек гормондарының деңгейін арттырады және субъективті аштықты және тамақ қабылдауды азайтуы мүмкін. Пилоралық сфинктер ашылғанда, ішінара қорытылған тамақ (химус) он екі елі ішекке түседі, онда ол қызыл ішек безінен ас қорыту ферменттерімен және бауырдан сарысумен араласады, содан кейін жұқа ішек арқылы өтеді, онда ас қорыту жалғасады. Химус толық қорытылғаннан кейін қанға сіңіріледі. Қоректік заттардың 95% жұқа ішекте сіңіріледі. Су мен минералдар үлкен ішекте (тоқ ішекте) қайтадан сіңіріледі, онда рН сәл қышқыл (шамамен 5,6–6,9) болады. Ішек бактериялары өндіретін биотин және К витамині (K2MK7) сияқты кейбір витаминдер де ішекте қанға сіңіріледі. Судың, қарапайым қанттың және спирттің сіңуі асқазанда да жүреді. Қалдықтар (фекалия) дефекация кезінде тік ішек арқылы шығарылады.
Ас қорыту жүйесі
Ас қорыту жүйелері көп түрлі болады. Ішкі және сыртқы ас қорыту арасында негізгі айырмашылық бар. Сыртқы ас қорыту эволюция тарихында ертерек пайда болған, және көптеген саңырауқұлақтар оған әлі де сүйенеді. Осы процесте ферменттер организмді қоршаған ортаға шығарылады, онда олар органикалық материалды ыдыратады, ал оның бір бөлігі организмге диффузияланады. Жануарларда ішкі ас қорытуды жүзеге асыратын түтік (асқабақ-ішек жолы) болады, бұл тиімдірек, себебі ыдыраған өнімдердің көбірек бөлігін сіңіруге болады, сондай-ақ ішкі химиялық ортаны тиімдірек реттеуге мүмкіндік туады. Кейбір организмдер, соның ішінде дерлік барлық өрмекшілер, биотокcин мен ас қорытуға қатысты химиялық заттарды (мысалы, ферменттерді) ұяшықтан тыс ортаға бөліп шығарады, содан кейін пайда болатын "қоспаны" жұтады. Ал басқаларында, потенциалды қоректік заттар немесе тағам организмге енгеннен кейін, ас қорыту көпіршік немесе қап тәрізді құрылымдар арқылы, түтік арқылы немесе қоректік заттардың сіңуін тиімді етуге бағытталған бірнеше мамандандырылған органдар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Секреция жүйелері
Бактериялар қоршаған ортадағы басқа организмдерден қоректік заттар алу үшін бірнеше жүйе пайдаланады.
Каналды тасымалдау жүйесі
Транспорттық жүйеде бірнеше ақуыздар бактерияның ішкі және сыртқы мембраналарын аралап өтетін үздіксіз арнаны құрайды. Бұл қарапайым жүйе, ол тек үш ақуыздық суббірліктен тұрады: ABC ақуызы, мембраналық біріктіру ақуызы (MFP) және сыртқы мембрана ақуызы. Бұл секреция жүйесі иондардан, дәрі-дәрмектерден бастап, әр түрлі өлшемдегі (20–900 кДа) ақуыздарға дейін әртүрлі химиялық заттарды тасымалдайды. Секрецияланатын химиялық заттардың мөлшері шағын Escherichia coli пептиді колицин V (10 кДа) мен 900 кДа Pseudomonas fluorescens клеткалық жабысу ақуызы LapA аралығында өзгереді.
Молекулалық шприц
III типті секреция жүйесі – бактерияның (мысалы, Salmonella, Shigella, Yersinia түрлерінің кейбіреулері) молекулалық шприц арқылы протест жасушаларына қоректік заттарды тікелей енгізуіне мүмкіндік береді. Мұндай механизм алғаш рет Y. pestis бактериясында анықталды және токсиндердің бактериялық цитоплазмадан тікелей иесінің жасушаларының цитоплазмасына инъекциялануы, клетка сыртындағы ортаға бөлінуінен гөрі, мүмкін екенін көрсетті.
Конъюгациялық машиналар
Кейбір бактериялардың (және архея флагеллаларының) конъюгациялық механизмі ДНК мен ақуыздарды тасымалдауға қабілетті. Ол Agrobacterium tumefaciens бактериясында табылды, ол осы жүйені Ti плазмидісі мен ақуыздарын қабылдаушыға енгізу үшін пайдаланады, нәтижесінде тажшалы ісік (омырша) пайда болады. Agrobacterium tumefaciens VirB кешені – бұл прототиптік жүйе. Азотты бекітетін ризобияларда конъюгациялық элементтер табиғи түрде түрлер аралық конъюгацияға қатысады. Agrobacterium-ның Ti немесе Ri плазмидтері сияқты элементтер өсімдік жасушаларына ауысуға қабілетті элементтерді қамтиды. Алынған гендер өсімдік жасушасының ядросына еніп, өсімдік жасушаларын бактериялардың көміртек және энергия көзі ретінде пайдаланатын опиндерді өндіруге қабілетті фабрикаларға айналдырады. Жұққан өсімдік жасушалары тажшалы ісік немесе тамыр ісіктерін құрайды. Осылайша, Ti және Ri плазмидтері бактериялардың эндосимбионттары болып табылады, ал олар өз кезегінде жұққан өсімдіктің эндосимбионттары (немесе паразиттері) болып табылады. Ti және Ri плазмидтері өздері конъюгациялық қасиетке ие. Ti және Ri бактериялар арасындағы трансфері түрлер аралық трансферге арналған (vir, немесе вируленттілік операторы) жүйеден тәуелсіз жүйе (tra, немесе трансфер операторы) арқылы жүзеге асырылады. Мұндай трансфер бұрын авирулентті Agrobacterium штаммдарынан вирулентті штаммдарды жасайды.
Сыртқы мембраналық көпіршіктердің босауы
Жоғарыда аталған көпбелокты кешендерді пайдаланудан өзге, грам-теріс бактериялар материалды шығарудың тағы бір жолына ие: сыртқы мембрана көпіршіктерін қалыптастыру. Сыртқы мембрананың бөліктері айрылып, периплазмалық материалдарды қоршап тұратын липидті екі қабаттан тұратын шар тәрізді құрылымдар түзеді. Көптеген бактерия түрлерінен алынған көпіршіктерде вируленттілік факторлары, кейбіреулері иммуномодуляциялық әсерлері, ал кейбіреулері тікелей жаңашыр жасушаларына жабысып, оларды уландыруы мүмкін екені анықталды. Көпіршіктердің шығарылуы стрестік жағдайларға жалпы жауап ретінде көрсетілгенімен, жүк ақуыздарын жүктеу процесі таңдамалы болып көрінеді.
Гастроқан тамырлары қуысы
Гастроқан тамырлары қуысы асқазан қызметін атқарады, соның арқасында ас қорыту және организмнің барлық бөліктеріне қоректік заттардың таралуы жүзеге асырылады. Жасушадан тыс ас қорыту осы орталық қуыста өтеді, ол гастродермиспен – эпителийдің ішкі қабатымен қапталған. Бұл қуыстың сыртқы ортаға қарай тек бір ғана ашылуы бар, ол ауыз және анус ретінде қызмет етеді: қалдықтар мен қорытылмаған қалдықтар ауыз/анус арқылы шығарылады, мұны толық емес ішек деп сипаттауға болады. Фотосинтез арқылы өз тамағын өндіре алатын Венера шытырман қабығы сияқты өсімдіктерде, ол энергия мен көміртегіні жинаудың дәстүрлі мақсатымен олжаны жемейді және сіңіре алмайды, бірақ негізінен азот пен фосфор сияқты, батпақты, қышқыл ортасында жетіспейтін қажетті қоректік заттарды алу үшін олжаны пайдаланады.
Фагосома
Фагосома – фагоцитоз арқылы жұтылған бөлшектің айналасында қалыптасатын вакуола. Вакуола бөлшектің айналасындағы жасуша мембранасының бірігуі нәтижесінде пайда болады. Фагосома – патогенді микроорганизмдердің өлтіріліп, қорытылатын жасушалық бөлімше. Фагосомалар жетілу процесінде лизосомалармен бірігіп, фаголизосомаларды құрайды. Адамдарда Entamoeba histolytica қызыл қан жасушаларын фагоцитоздей алады.
Мамандандырылған органдар мен мінез-құлық
Тамақ қорыту процесін жеңілдету үшін жануарлар мүшелерді дамытты, мысалы, тұмсықтар, тілдер, тілшелер, тістер, өңеш, қарын және тағы да басқалар.
Құйрықтары
Құстардың сүйекті мүңкүрлері бар, олар құстың экологиялық нишасына қарай мамандандырылған. Мысалы, аралар негізінен тұқымдар, жаңғақтар және жемістер жейді, ал мүңкүрлерін тіпті ең қатаң тұқымды ашу үшін пайдаланады. Біріншісі, олар мүңкүрлерінің өткір ұшымен жұқа сызық сызып алады, содан кейін мүңкүрлерінің қабырғаларымен тұқымды жарып ашады. Кальмардың аузында негізінен байланысқан ақуыздардан тұратын өткір мүйізді мүңкүр жабдықталған. Ол олжаны өлтіру және оны қолайлы бөліктерге бөлу үшін қолданылады. Мүңкүр өте берік, бірақ теңіз түрлерін қоса алғанда, көптеген басқа организмдердің тістері мен жақтарынан айырмашылығы, минералдарды қамтымайды. Мүңкүр – кальмардың сіңбейтін жалғыз бөлігі.
Тіл
Тіл - көптеген омыртқалы жануарлардың аузының еденінде орналасқан қаңқа бұлшық еті, ол тамақты шайнау (мастикация) және жұту (деглютиция) үшін манипуляциялайды. Ол сезімтал және сілекеймен ылғалды ұсталады. Тілдің астыңғы беті тегіс шырышты қабықпен жабылады. Тілде сондай-ақ, тамақ бөлшектерін табу және оларды қосымша шайнау үшін дұрыс орналастыруға көмектесетін сезімталдық бар. Тіл тамақ бөлшектерін перистальтика арқылы өңеш арқылы тасымалдау алдында болға айналдыру үшін қолданылады. Тілдің алдыңғы бөлігінің астындағы тіл асты аймағы - ауыз шырышты қабығының өте жұқа және тамырлар торымен жабылатын жері. Бұл организмге белгілі бір дәрілерді енгізу үшін өте қолайлы орын. Тіл асты жолы ауыз қуысының жоғары тамырлы қасиеттерін пайдаланады және асқазан-ішек жолын айналып өтіп, дәрі-дәрмектерді жүрек-қан тамыр жүйесіне жылдам жеткізуге мүмкіндік береді.
Тіс
Тіс (жекеше – тіс) – көптеген омыртқалы жануарлардың жауырында (немесе ауыздарында) кездесетін, азықты жырту, қабылдау, сүрткілеп тазалау және шайнау үшін пайдаланылатын кішкентай ақшыл құрылымдар. Тіс сүйектен емес, эмаль, дентин және цемент сияқты әртүрлі тығыздық және қаттылық деңгейлеріне ие тіндік ұлпалардан тұрады. Адам тістерінде қан мен жүйке тамырлары болады, бұл проприоцепцияны қамтамасыз етеді. Проприоцепция – шайнау кезінде сезіну қабілеті, мысалы, тісімізге тым қатты нәрсе шалынса, тамақ ішіндегі сынық табақ сияқты, тісіміз миға сигнал жіберіп, оны шайнау мүмкін емес екенін білдіреді, сондықтан біз тырысуды тоқтатамыз. Жануарлардың тістерінің пішіні, мөлшері және түрлері олардың тамақтану әдеттерімен байланысты. Мысалы, шөпқоректілерде өсімдіктерді ұнтақтауға арналған көптеген кесік тістері болады, оларды қорыту қиын. Етқоректілерде етті өлтіру және жырту үшін қанайназ тістері бар.
Өсімдік
Дақыл немесе астыңғы қарын – тамақ өңделуге дейін тамақты сақтау үшін пайдаланылатын жұқа қабырғалы асқазан-ішек жолының кеңейген бөлігі. Кейбір құстарда ол – жұтқыншақтың немесе тамақтың жанында орналасқан кеңейген, бұлшықетті қуыс. Ересек нақты көгершін мен қара құстың астыңғы қарыны жаңадан шайқаған балаларын тамақтандыру үшін «көгершін сүтін» өндіруі мүмкін. Кейбір жәндіктерде астыңғы қарын немесе кеңейген жұтқыншақ болуы мүмкін.
Абомасумы
Шөпқоректілерде тұмсық (немесе қайта шайнаушыларда – абмосум) пайда болған. Қайта шайнаушылардың алдыңғы асқазаны төрт бөлікке бөлінген. Бұл – қарын, тор, кілегей және абмосум. Алғашқы екі бөлік – қарын мен торда – тағам сілекеймен араласып, қатты және сұйық материал қабаттарына ажыратылады. Қатты заттар бірігіп, шайнама (болус) құрайды. Шайнама кейін қайтадан ауызға келтіріліп, сілекеймен толық араласуы және бөлшектерінің ұсақталуы үшін баяу шайқалады. Талшық, әсіресе целлюлоза мен гемицеллюлоза, осы бөліктерде (тор-қарын) микроорганизмдер (бактериялар, протозоалар және саңырауқұлақтар) арқылы ұшпа май қышқылдарына – сірке қышқылына, пропион қышқылына және май қышқылына – ыдырайды. Кілегейде су және көптеген минералды элементтер қанға сіңіріледі. Абмосум – қайта шайнаушылардағы төртінші және соңғы асқазан бөлімі. Ол бірқарынды асқазанға (мысалы, адамдарда немесе шошқаларда) ұқсас және тағам осында сол сияқты өңделеді. Оның негізгі қызметі – микробтық және диеталық белоктың қышқылдық гидролизі, бұл белок көздерін жұқа ішектегі одан әрі қорыту мен сіңіруге дайындау үшін жасалады. Тағам жұқа ішекке көшіріліп, онда қорыту және қоректік заттардың сіңірілуі жүзеге асады. Тор-қарында пайда болған микроорганизмдер де жұқа ішекте қорытылады.
Арнайы мінез-құлық
Регуритация жоғарыда абдомас және егін астында айтылған, көгершіндер мен нақтыктардың егінінен шығатын сүт туралы, ата-аналары балаларын қайтадан тамақтандыру үшін қолданатын секреция. Көптеген акулалар өз қарындарын кері бұрып, аузынан қажетсіз заттарды шығарып тастауға қабілетті (мүмкін, уларлы заттарға ұшырауды азайту үшін). Басқа жануарлар, мысалы, қоян мен кеміргіштер, тамақты қайта қорыту үшін арнайы нәжісті жейді, әсіресе, қалың талшықты азықтар үшін. Капибара, қоян, хомяк және оларға жақын түрлердің, мысалы, тіршілік ететін жануарлар сияқты күрделі ас қорыту жүйесі жоқ. Олардың орнына, тамақтарын екінші рет ішек арқылы өткізу арқылы шөптен көбірек қоректік заттарды алады. Жартылай қорытылған тамақтың жұмсақ фекальды түйіршіктері шығарылады және көбінесе бірден желінеді. Олар сонымен қатар жемейтін қалыпты нәжіс шығарады. Жас пілдер, пандалар, коалалар және бегемоттар аналарының нәжісін жейді, бұл өсімдіктерді дұрыс қорыту үшін қажетті бактерияларды алу үшін. Олар туған кезде олардың ішектерінде бұл бактериялар болмайды (олар толығымен стерильді). Егер олар болмаса, өсімдіктердің көптеген құрауыштарынан ешқандай пайдалы заттар ала алмас еді.
Жер құрттарында
Жер құрттарының ас қорыту жүйесі ауыз, жұтқыншақ, өңеш, ұрық, ішек-қарын және ішектен тұрады. Ауыздың айналасында мықты еріндер орналасқан, олар қол сияқты жұмыс істейді, шіріген шөптердің, жапырақтардың және беделердің, сондай-ақ шайнауға көмектесетін топырақ бөлшектерін ұстап алады. Еріндер тамақты кішірек бөліктерге бөлшектейді. Жұтқыншақта тамақ оңай өтуі үшін шырыш секрециясымен майланады. Өңеш тамақтың шіруінен пайда болатын қышқылдарды бейтараптандыру үшін кальций карбонатын қосады. Уақытша сақтау ұрықта жүзеге асады, онда тамақ пен кальций карбонаты араласады. Ішек-қарынның күшті бұлшық еттері тамақ пен топырақ қоспасын араластырып, ұнтақтайды. Ұнтақтау аяқталғаннан кейін, ішек-қарын қабырғасындағы бездер қалың қоспаға ферменттер қосып, органикалық заттарды химиялық жолмен ыдыратуға көмектеседі. Перистальтика арқылы қоспа ішекке жіберіледі, онда пайдалы бактериялар химиялық ыдырауды жалғастырады. Бұл көмірсулар, ақуыздар, майлар және әртүрлі витаминдер мен минералдардың денеге сіңуіне мүмкіндік береді.
Нейрологиялық және биохимиялық бақылау механизмдері
Ас қорытудың әртүрлі фазалары бар: бас фазасы, асқазан фазасы және ішек фазасы. Бас фазасы тамақты көру, оның туралы ойлау және иіскеу кезінде пайда болады, бұл ми қабығын стимуляциялайды. Дәм мен иіс сезімі гипоталамус пен сопақ миға сигналдар жібереді. Содан кейін бұл сигналдар вагус нерві арқылы жүзеге асып, ацетилхолиннің бөлінуіне әкеледі. Бұл фазада асқазан секрециясы максималды деңгейдің 40%-ына жетеді. Асқазандағы қышқылдық бұл кезде тамақпен бейтарапталмайды, сондықтан D жасушалары арқылы соматостатин секрециясының арқасында қышқылды (қышқылды бөліп шығаратын) және G жасушаларының (гастрин бөліп шығаратын) активтілігі тежеледі. Асқазан фазасы 3-4 сағатқа созылады. Оны асқазанның кеңеюі, асқазанда тамақтың болуы және pH деңгейінің төмендеуі стимуляциялайды. Кеңею ұзақ және миентерикалық рефлекстерді белсендіреді. Бұл ацетилхолиннің бөлінуін белсендіреді, ол өз кезегінде асқазан шырындарының бөлінуін стимуляциялайды. Аққуыз асқазанға енген кезде, ол сутегі иондарымен байланысады, бұл асқазанның pH деңгейін көтереді. Гастрин мен асқазан қышқылының секрециясының тежелуі алынып тасталады. Бұл G жасушаларын гастрин бөліп шығаруға итермелейді, ал ол өз кезегінде асқазан жасушаларын асқазан қышқылын секрециялауға стимуляциялайды. Асқазан қышқылының құрамында шамамен 0,5% тұз қышқылы болады, ол pH деңгейін қажетті 1-3 деңгейіне дейін төмендетеді. Қышқылдың бөлінуі ацетилхолин мен гистаминнің әсерінен де басталады. Ішек фазасы екі бөліктен тұрады: стимуляциялық және тежегіш. Жартылай қорытылған тамақ он екі елі ішекті толтырады. Бұл ішек гастринінің бөлінуіне әкеледі. Энтерогастральді рефлекс вагус ядроларын тежейді, симпатикалық талшықтарды белсендіреді, бұл пилоралық сфинктердің тамақтың кіруін болдырмау үшін жирылуына және жергілікті рефлекстерді тежеуге себеп болады.
Белсенің қорытылуы
Ақуыздың қорытылуы асқазан мен он екі елі ішекте жүзеге асады, онда 3 негізгі фермент – асқазан секрециялайтын пепсин және бүйрек безі секрециялайтын трипсин мен химотрипсин тамақ ақуыздарын полипептидтерге ыдыратады, содан кейін әртүрлі экзопептидазалар мен дипептидазалар оларды аминоқышқылдарға дейін ыдыратады. Дегенмен, ас қорыту ферменттері көбінесе олардың белсенді емес алдын-ала түзілімдері, яғни зимогендер түрінде секрецияланады. Мысалы, трипсин бүйрек безімен трипсиноген түрінде бөлінеді, ол он екі елі ішекте энтерокиназа арқылы трипсинге айналдырылады. Трипсин содан кейін ақуыздарды кіші полипептидтерге ыдыратады.
Майлы заттардың қорытылуы
Кейбір майлардың қорытылуы ауыздан басталуы мүмкін, онда тіл липазасы кейбір қысқа тізбекті липидтерді диглицеридтерге ыдыратады. Дегенмен, майлар негізінен жіңішке ішекте қорытылады. Жіңішке ішекке май түсуі майлы қышқылдардың сіңірілуіне көмектесетін қуыс бездің липазасын және бауырдан сарысуды бөлуді ынталандыратын гормондардың өндірілуіне себеп болады. Сукраза – дисахарид сахарозаны, көбінесе ас қанты, құмырсқан қанты немесе қызылша қанты деп аталатын фермент. Сахарозаның қорытылуы нәтижесінде фруктоза және глюкоза қанттары пайда болады, олар жіңішке ішекпен оңай сіңіріледі.
ДНҚ және РНҚ қорыту
ДНК және РНК панкреастағы дезоксирибонуклеаза және рибонуклеаза (DNase және RNase) нуклеазаларының әсерінен мононуклеотидтерге ыдырайды.
Жарамсыз қорыту
Кейбір қоректік заттар күрделі молекулалар (мысалы, В12 витамині) болып табылады, олар функционалдық топтарға жіктелген жағдайда жойылады. В12 витаминін құрылымын бұзбай қорыту үшін сілекейдегі гаптокоррин В12 молекулаларын асқазанға түскен кезде және ақуыздық кешендерінен ажыратылғанда асқазан сөлінен қатты байланыстырып, қорғайды. В12 гаптокоррин кешендері асқазаннан пилорус арқылы он екі елі ішекке өткен соң, панкреатиялық протеаздар гаптокорринды В12 молекулаларынан бөліп, олар ішкі факторға (IF) қайтадан байланысады. Бұл В12 IF кешендері кіші ішектің илеум бөлігіне жетеді, онда кубилин рецепторлары В12 IF кешендерінің қанға сіңіп, айналымын қамтамасыз етеді.
Ас қорыту гормондары
Құрт-құйрықты жануарлардың ас қорыту жүйесін көмектесетін және реттейтін кем дегенде бес гормон бар. Омыртқалы жануарлар арасында, мысалы, құстарда да өзгерістер кездеседі. Жүйе күрделі және жаңа мәліметтер үнемі ашылып жатыр. Метаболизмді бақылаумен (көбінесе глюкоза-инсулин жүйесі) байланыстар анықталды. Гастрин – асқазанда болады және асқазан бездерін пепсиноген (пепсин ферментінің белсенді емес түрі) мен тұз қышқылын бөліп шығаруға ынталандырады. Гастрин секрециясы асқазанға тамақ келгенде күшейеді. Төмен pH секрецияны тежейді. Секретин – он екі елі ішекте орналасқан және бүйрек безінде натрий бикарбонатының секрециясын белгілейді, сондай-ақ бауырдағы өт секрециясын ынталандырады. Бұл гормон қышқылдығына жауап береді. Холецистокинин (ХХК) – он екі елі ішекте орналасқан және бүйрек безінде ас қорыту ферменттерін бөліп шығаруға, ал өт қабындағы өттің босауын ынталандырады. Бұл гормон тамақтағы майға жауап ретінде бөлінеді. Асқазанның тежегіш пептиді (АТП) – он екі елі ішекте орналасқан және асқазанның айлануын азайтады, осылайша асқазанның босатылуын баяулатады. Басқа да функциясы – инсулин секрециясын күшейту. Мотилин – он екі елі ішекте орналасқан және асқазан-ішек қозғалысының миоэлектрлік кешенін күшейтеді, сондай-ақ пепсин өндірісін ынталандырады.
pH мәні
Ас қорыту – бірнеше фактормен бақыланатын күрделі процесс. Қалыпты жұмыс істейтін ас қорыту жолында pH маңызды рөл атқарады. Ауыз қуысы, жұтқыншақ және өңештің pH деңгейі әдетте 6,8 шамасында, өте әлсіз қышқыл болады. Сөл ас қорыту жолының осы бөлігіндегі pH деңгейін реттейді. Слюналық амилаза сөлде болады және көмірсуларды моносахаридтерге ыдырату процесін бастайды. Көптеген ас қорыту ферменттері pH-қа сезімтал және жоғары немесе төмен pH ортасында денатурацияланады. Асқазанның жоғары қышқылдығы ішіндегі көмірсулардың ыдырауын тежейді. Бұл қышқылдық екі пайда әкеледі: ол кішкене ішектегі сіңу үшін ақуыздарды денатурациялайды және түрлі патогендерді жоятын немесе зиян келтіретін қалыптасқан иммунитетті қамтамасыз етеді. Кішкене ішекте он екі елі ішек pH деңгейін теңестіріп, ас қорыту ферменттерін белсендіреді. Бауыр қарышты он екі елі ішегіне бөліп шығарады, ол асқазаннан келген қышқыл ортаны бейтараптандырады, ал панкреатикалық өзек он екі елі ішегіне құйылып, қышқыл химді бейтараптандыру үшін бикарбонат қосады, осылайша бейтарап орта жасайды. Кішкене ішектің шырышты қабығының pH деңгейі шамамен 8,5, яғни сілтілік.