Кіріспе
Сербиядағы саяси оқиға Сербия Коммунистер Лигасының (СКС) Орталық Комитеті 1987 жылдың 23-24 қыркүйегінде Белградта өзінің 8-ші сессиясын өткізді. Бұл сессия Сербия мен Югославия тарихында бұрылыс нүктесі болды, өйткені ол Сербия саясатындағы негізгі күш ретінде Слободан Милошевичтің өрлеуін белгіледі. 1980 жылы Жосип Броз Титоның өлімінен кейін Югославия экономикалық дағдарысқа ұшырап, Косовоның Социалистік Автономиялық провинциясында этникалық толқындар болды. 1970 жылдардың аяғы мен 1980 жылдардың басында Иван Стамболич және оның қорғауындағы Слободан Милошевич SKS қатарларынан көтерілді. Стамболич саяси реформашы 1984 жылы СКС президенті болды, ал Милошевич Белград қалалық комиссиясының коммунистер лигасының президенті болды. Милошевич Стамболичтің орнын 1986 жылы СКС президенті ретінде иемденді, ал Стамболичтің тағы бір қорғанысы Драгиша Павлович Милошевичтің Белградтағы орнын басуы үшін таңдалды. Косово Польедегі шиеленістердің ортасында Милошевич 1987 жылы сәуірде қалаға жіберілді, онда ол популизмді қабылдады және Стамболич пен Павловичтің Косовоға қатысты орташа көзқарастарына барған сайын сыншыл болды. 11 қыркүйекте Парачин қырғыны туралы Павловичтің баспасөз конференциясынан кейін 18-20 қыркүйек аралығында СКС Орталық Комитетінің президенттік жабық отырысы өтті, онда Павловичтің пікірлері талқыланды және Милошевичтің одақтасы Душан Митевичтің Павловичті қолдаған хаты қатысушыларға Стамболичтің жазғаны ретінде ұсынылды; Павлович жабық отырыста Орталық Комитет төрағалығынан шығарылды. Кейін 23-24 қыркүйекте СКК Орталық Комитеті 8-ші сессиясына жиналды және Павлович пен Стамболичтің тағы төрт одақтасын Белград коммунистер Лигасының қалалық комиссиясынан босатуға дауыс берді. Стамболич пленумда аман қалады, бірақ 1987 жылдың желтоқсанында босатылды, бұл Милошевичтің СКС пен Сербиядағы билікті сәтті консолидациялауына белгі болды. Павлович, Стамболич және басқаларды алып тастау ресми рәсімдерге сәйкес жүзеге асырылды. Дегенмен, кейбір ғалымдар мен журналистер, мысалы, Деян Йович, Ясна Драгович Сосо, Славиша Лекич және Зоран Павич Павловичті ішкі төңкеріс немесе тазалау деп атайды. Стамболич кейіннен 2000 жылғы қыркүйектегі жалпы сайлауда саяси қайта оралуға тырысты, бірақ сайлаудан бір ай бұрын Милошевичтің бұйрығымен өлтірілді.
The Central Committee of the League of Communists of Serbia (SKS) held its 8th Session in Belgrade on 23–24 September 1987. This session proved to be a turning point in the history of Serbia and Yugoslavia, as it marked the rise of Slobodan Milošević as the key force in Serbian politics. Following the death of Josip Broz Tito in 1980, Yugoslavia experienced an economic crisis and ethnic riots in the Socialist Autonomous Province of Kosovo. During the late 1970s and early 1980s, Ivan Stambolić and his protégé Slobodan Milošević rose through the ranks of SKS. Stambolić, a political reformist, became the president of the SKS Presidency in 1984, while Milošević became the president of the League of Communists of Belgrade City Commission. Milošević succeeded Stambolić as the president of the SKS Presidency in 1986, and Dragiša Pavlović, another protégé of Stambolić, was chosen as Milošević's replacement for Belgrade. Amidst the tensions in Kosovo Polje, Milošević was sent to the town in April 1987 where he embraced populism and became increasingly critical of Stambolić's and Pavlović's moderate views on Kosovo. After Pavlović's press conference on the Paraćin massacre on 11 September, a closed session of the presidency of the Central Committee of SKS was then held from 18 to 20 September, at which Pavlović's comments were discussed and a letter supportive of Pavlović written by Milošević's ally Dušan Mitević was presented to the attendees as allegedly written by Stambolić; Pavlović was voted off the presidency of the Central Committee at the closed session. Later, on 23–24 September, the Central Committee of SKS convened for its 8th Session and voted to dismiss Pavlović and four other Stambolić's allies from the City Commission of the League of Communists of Belgrade. Stambolić would survive the plenum but was dismissed in December 1987, which signalled Milošević's successful consolidation of power within the SKS and Serbia. The removal of Pavlović, Stambolić, and others was done in accordance with formal procedures. Despite this, some scholars and journalists, such as Dejan Jović, Jasna Dragović Soso, Slaviša Lekić, and Zoran Pavić refer to Pavlović's removal as an internal coup d'état or a purge. Stambolić later tried to make a political comeback in the September 2000 general election but was eventually assassinated on the orders of Milošević, a month before the election.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Иосип Броз Титоның басшылығымен коммунистік партия билікті басып алып, Югославияда социалистік мемлекет құрды. Әр құрамына кіретін республикада Коммунистік партияның өз бөлімшесі болды, Сербияда Сербияның Коммунистік партиясы болды. Федералды коммунистік партия 1952 жылы 6-шы съезінде Югославия коммунистерінің лигасы (СКЖ) болып қайта аталды. Оның филиалдары да солай істеді; Сербияның Коммунистік партиясы Сербияның Коммунистер Лигасы (СКС) болды. Титоның өлімінен кейін Югославияда экономикалық дағдарыс, конституциялық мәселелер және этникалық ұлтшылдықтың көтерілуі болды. Югославия қарызын азайту үшін үнемдеу шараларын қолданды. 1980 жылдары үкімет күш салғанмен, қарыз, инфляция және жұмыссыздық өсті. Сонымен қатар, Косовоның Социалистік Автономиялық Өлкесі 1981 жылы этностық тәртіпсіздіктерге ұшырады, оны билік тарапынан тоқтатты. Косово албандықтарының демонстрацияларында Косово Республикасының құрылуын талап етті, ол Югославияның басқа құраушы республикалары сияқты конституциялық құқыққа ие болады. СКС басшылығы наразылықтарға жауап ретінде Косово коммунистер лигасын және Приштина университетін тазалады. Бұл тәртіпсіздіктерді Деян Йович "Югославиядағы терең мемлекеттік дағдарыстың басталуы, оның ыдырауына әкелетін" деп түсіндірді. Публицист және саяси сарапшы Златое Мартинов 1980 жылдары республикашылдар "өздерінің қарулы күштерін бар фактілік мемлекеттерге" айналды деп мәлімдейді.
Стамболич пен Милошевич арасындағы байланыс
1960 жылдары Белград университетінің заң факультеті Сербияның жоғары саяси қайраткерлері бола алатын студенттерді қабылдағанымен танымал болды. Слободан Милошевич 1960 жылы сол мектепте оқып, Иван Стамболичпен танысады. Оқуын аяқтағаннан кейін Милошевич Стамболичтің қорғауында болды. Мысалы, Стамболич 1965 жылы өнеркәсіптік газ компаниясы "Техногаз" директоры болған кезде, Милошевичті "Техногаз" компаниясының директордың көмекшісі етіп тағайындады. Стамболич Техногасты тастағаннан кейін Милошевич оның директоры болды. 1978 жылы Стамболич Сербияның премьер-министрі болған кезде, ол Милошевичті сол кездегі Югославияның жетекші банктерінің бірі - Beobank директоры етіп тағайындады. Стамболич реформашы және антинационалист ретінде қарастырылды. 1982 жылы премьер-министрлік өкілеттігі аяқталғаннан кейін ол Белград қалалық комиссиясы Коммунистер лигасының президенті болып тағайындалды. Сол жылы Милошевич саясатқа кірді. 1983 жылы желтоқсанда Beobank директоры лауазымын тастады. Стамболич 1984 жылы сәуірде СКС президенті болып сайланды. Милошевич бұрынғы лауазымына оның мұрагері болып тағайындалды. Милошевич технократ деп саналды, бірақ қалалық комиссияда ол либералдар мен диссиденттерге қарсы науқандар бастады. "Время" журналының негізін қалаушы журналист Милошевичтің әрекеттерін сталиндік деп сипаттап, ол "халық демократиясы, социализмге қызмет етудегі үлкен қадамдар туралы айтты, басқа ешқандай коммунистік көшбасшы мұндай жаргонды қолданған жоқ" деді. 1985 жылы Милошевич Белградтың коммунистер лигасын толық бақылауға алды, оған адал лауазымды адамдарды тағайындады; ол сондай-ақ Милошевичтің әйелі Миряна Марковичке жақын Белград университетінің түрлі профессорларының қолдауына ие болды. СКС президенті екі жылдық мерзімге шектелгендіктен, партияның жетекші лауазымды адамдары 1985 жылдың қаңтарында Стамболичтің мұрагері үшін күресуді бастады. Стамболич Милошевичті өзінің мұрагері ретінде қолдады және оның ағасы Петар Стамболич, 12-ші СКЖ Конгресі Орталық Комитетінің мүшесі (12th СКЖ CC) және мемлекет президенті, Никола Любичич, мемлекет президенті және 12-ші СКЖ CC мүшесі, Добривой Видич, 12-ші СКЖ Конгресі мүшесінің мемлекет президенті және президенті, және Дюшан Чкребич, СКЖ президенті. Алайда Милошевичтің кандидатурасын реформаторлар қолдамады, мысалы, кандидат Драгослав Маркович, 1983-1984 жылдар аралығында СКЖ Орталық Комитетінің президенті, Милошевич СКЖ-ның ішінде бірлікті әкелмейді деп мәлімдеді. Өзінен басқа, Маркович Шпиро Галович пен Радиша Гачичті бәсекелестікке қатысушы кандидаттар ретінде ұсынды. Кейбір бұрыштарда оның сайлануына қолдау көрсетілсе де, Гачич Стамболичтің қысымынан кейін Милошевичті қолдауға қайта оралды. 1986 жылдың басында Стамболич Милошевичтің кандидатурасын мүмкіндігінше көп адамға жеңуге тырысты; ол Косово коммунистер лигасының провинциялық комитетінің президенті Азем Влласиге Марковичке қарағанда Милошевичпен жұмыс істеу оңай болатынын айтты. SKS президенті 12 дауыспен қарсы 8 дауыспен Милошевичті SKS президенті лауазымына жалғыз кандидат ретінде ұсынды. Милошевич 10 - ші конгрессінде, 1986 жылы 26-28 мамырда, 10 - ші СКС конгресінің жабылуынан кейін СКС төрағалығының президенті болып сайланды, ал Стамболич СКС төрағалығы тарапынан Сербия президенті болып сайланды. 1986 жылы сәуірде өткен сайлау сессиясында реформашы және Стамболичтің одақтасы Драгиша Павлович Милошевичтің мұрагері ретінде Белград қалалық комиссиясы Коммунистер лигасының президенті болып сайланды. Милошевич сайланғаннан кейін Галович Стамболичке: "Келесі алты айда [Милошевич] сізді артқы жағынан пышақпен салады!" деді. 10-шы съезд СҚК-ның соңғыдан кейінгі съезі болды.
" Kosovo Polje " жиналысы
Стамболич 1985 жылы Косово мәселесін шешу үшін талқылауды бастады. Сербия ғылым және өнер академиясы ғалымдар комиссиясын таңдап алып, осы мәселені шешу үшін құжат дайындады. "Меморандум" деп аталатын құжаттың жобасын 1986 жылы "Вечерние новости" газеті жариялады. Құжатта 1974 жылғы Югослав конституциясына қатысты көптеген айыптар, оның ішінде Конституция сербтерді кемсітеді және Косоводағы серб халқының "физикалық, саяси, құқықтық және мәдени геноциді" болып жатыр. Стамболич пен Милошевич екеуі де меморандумды айыптап отырды. Косоводағы шиеленістердің ортасында Стамболич 1987 жылы 20 сәуірде Милошевичті Косово Польеге жіберді. Онда Милошевич сөз сөйледі, ол жазушы Адам Лебордың айтуынша "Бірлік пен бірлік" стандартты партиялық желісі бойынша болды". Белградқа оралғаннан кейін Милошевич Косово Польедегі жағдай туралы ресми адамдармен кеңескен. Влласимен бірге Милошевич 24 сәуірде Косово Польеге оралды. Содан кейін Милошевич популистік бағытқа бет бұрды. Милошевич сөз сөйлеп, содан кейін Косово сербтерінің көтерілісіне қатысқан көпшілік арасынан өтіп бара жатып, "біреу сені ұрып-соғуға батылы жетпейді!" деп қайталады. (нико не сме да вас биж!) екі рет демонстрацияларға қатысты. Саяси ғалым Ленард Дж. Коэн бұл оқиғаны "көктегі жылан" деп сипаттады. Жиналыстан кейін Косово сербтері арасында Милошевичтің танымалдылығы артты. Стамболичтің айтуынша, Милошевич Белградқа "жаңа адам ретінде" оралды. Стамболич Милошевичтің бір этникалық топ жағында тұрғанына да қатты таңғалды. Стамболич ұлтшылдар мен титошылдарды татуластыруға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. "Стамболич сенімнің саяси серпілісін жасай алмады", - деді Васич. Косово Польедегі жиыннан кейін Милошевичтің Стамболич пен Павловичке деген сын-пікірлері күшейді, негізінен олардың Косовоға қатысты ұстанымдары. Стамболич пен Павлович Милошевичке қарағанда татуластырушылыққа ұмтылды. 1987 жылы маусымда СКЖ Орталық комитетінің отырысында Милошевич "Сербия Республикасының бірігуін" және Косово мен Воеводинаның автономиялық құқықтарын алып тастауды ұсынды. Воеводинаның саясаткері Бошко Крунич былай деді: "[Милошевич] Воеводинаның автономиясы туралы өте ашық айтты. Ол оған қарсы болды". Кездесуден кейін Косово сербтері Белградтағы СФРЯ Федералды Ассамблеясының алдында наразылық акциясын ұйымдастырып, Косовоның автономиясын жоюды талап етті.
Парачин қазағы
1987 жылы 3 қыркүйекте Парачин қаласында Югослав халық армиясының (ЮНА) Косово албандық жауынгері Азиз Келменди төрт ЮНА сарбазын атып өлтірді. Қаза тапқандардың екеуі босниялық, біреуі серб, ал төртіншісі жартысы хорват, жартысы словен. Кейін Келменди Парачиндегі әскери лагерден қашып кетіп, өз-өзіне қол жұмсады. Политика және Борба газеттері сияқты БАҚ-тар бұл кісі өлтірулерді саяси ниетпен жасалғанын көрсетті. Стамболич пен Милошевич серб JNA сарбазының жерлеу рәсіміне қатыспады. Кездесуге қатысушылар ұлтшыл ұрандарды, соның ішінде Власиге қарсы ұрандарды айқайлады. Парачин қырғынынан кейін сербтер Парачин, Вальево және Суботицадағы жергілікті албандықтардың бизнес дүкендерінің терезелерін сындырып тастады.
Сессияға дейінгі күндер
Косово мен Парачиндегі оқиғаларды ескере отырып, Стамболич пен Павлович бұл мәселені шешуге тырысты, 11 қыркүйекте Павлович баспасөз конференциясын шақырды. Өзінің бағалауында Павлович серб ұлтышылдығының артуын атап өтті және бұл идеологияны сынға алудың маңыздылығын атап өтті, оның әлеуметтік мәселелерді шешуге немесе ұлтаралық оқиғаларды арттыруға қабілетсіздігін атап өтті. "Біз бүгін серб ұлтышылдығын сынға алуымыз керек, себебі серб ұлтышылдар өздерін Косоводағы серб мәселесін құтқаратын құтқарушылар ретінде елестетеді, бірақ бірде-бір әлеуметтік мәселені шешуге, әсіресе халықаралық оқиғаларды жақсартуға қабілетсіз", - деді Павлович баспасөз мәслихатында. Келесі күндері Милошевич Сербияның радиотеледидары (РТС) журналисі Душан Митевичпен Косово мәселесін талқылады. Милошевич Митевичке Марковичтің "Драгиша Павловичтің жасыл пікірлері" атты "Драголюб Миланович" атты журналистке қатысты өзі мен Павлович арасындағы дау туралы мақала жазғанын айтты. Опинг-ад басылғаннан кейін Стамболич-Павлович тобы мен Милошевич арасындағы саяси айырмашылықтар ашылды. Деян Йович Стамболич-Павлович тобын "институционалистер" деп атады, ал Милошевичтің жақтастарын "революционерлер" деп атады, ал Стамболич 1995 жылғы "Жол ешқайда" кітабында "салқын бас" және "қызыл бас" деген терминдерді қолданды. Олардың арасында демократиялық централизмді дұрыс жүзеге асыру және кадрларды тағайындау туралы даулар туралы басқа да саяси айырмашылықтар болды. Милошевич 11 қыркүйектегі конференциядан кейін ССК төрағалығының мүшесі және Сербия СР Ассамблеясының болашақ президенті Борисав Йовичпен кеңескен болатын. 17 қыркүйекте Павлович Белград қалалық комиссиясының тағы бір отырысын шақырды, онда ол өзінің саяси ұстанымын түсіндіруге тырысты, "Қылытушы сөздер оттан басқа ештеңе әкелмейді. Ешбір сөзге мән бермеу, шешімін таппай, ең жаман жағдайға әкелетін истерикалық көңіл-күйді ғана туғызады". Павлович жиналғандарға Стамболичтің өзіне хат жазғанын, егер ол СКК Орталық комитетінің сессиясында сөйлеу құқығын алмаса, Стамболич оның пайдасына сөйлейді деп айтқандығын айтты. СКС төрағалығының ұстанымына қарамастан, Белград коммунистер лигасы әлі де Павловичтің артында тұрды. Митевич, азшылықта, хатты және Стамболичтің қатысуын ерекше сынға алды. Келесі күні, 18 қыркүйекте, СКС Орталық Комитетінің төрағалығының жабық отырысы өтті, күн тәртібінде Павловичтің баспасөз конференциясындағы пікірлері болды. Билік өкілдері оның баспасөз конференциясын басқаша түсіндіруге және оны СКС Орталық Комитетінің президенті саясатына қарсы ретінде көрсетуге тырысқанда, Павлович өзіне жасалған айыптауларды жоққа шығарды. Сессияда Влласи, Стамболич, Бранислав Иконич және Дезимир Евтич Павловичті қолдады. Стамболич Павлович пен Милошевичті татуластыруға тырысты және "әр күні кофе немесе тіпті лимонад ішуге кездеседі" деп ұсынды. Гачич пен Воеводина президенті Коммунистер лигасының президенті Дьордже Стойшич келісімге келуді ұсынды, бірақ СКС Орталық комитетінің президенті Илия Давидовичтің атқарушы хатшысы Стамболичті Павловичті қолдап хат жазды деп айыптады. Милошевич Митевич жазған хатты оқып, содан кейін Павловичті сынға алып, оны СКШ Орталық комитетінің төрағалығынан босатуды ұсынды. 20 қыркүйекте дауыс беру өткізілді, онда 10 адамның көпшілігі жақтап дауыс берді, 4 қарсы дауыс берді, ал 5 адам Павловичті шығару туралы дауыс беруден бас тартты. Милошевич хатты даулы етіп танытып, өзіне көбірек дауыс алуды қолға алды. Содан кейін ол 23-24 қыркүйекке СКС Орталық комитетінің отырысын шақырды, онда Павловичтің пікірлері күн тәртібінде болды. Сеансты шақыруына қарамастан, Милошевич бұрын Павловичті қолдаған Белградтың ардагерлер одағы (SUBNOR) сессияда тағы да Павловичті қолдамақ деп алаңдады. SUBNOR мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің үндестірілген қысымына байланысты бұл мәселеге қатысты позиция қабылдамады.
Сессия
ССК Орталық комитетінің 8-ші сессиясы Белградта өтті және тікелей теледидардан көрсетілді. Отырысқа 91 лауазымды адам қатысты. ЛеБордың айтуынша, Милошевич сессияда жоғары ставкалар ойынын ойнады, бұл оған кері әсер етуі мүмкін еді. Милошевич іс жүргізуді ашылу күні бастады және өзін Тито мен Югославияны құлшылық ететін адам ретінде көрсетті, ал Павловичті керісінше айыптап отырды. Ол сондай-ақ Павловичтің Косовоға қатысты саяси ұстанымы туралы айтып, оларды "мұздай" деп сипаттады. Стамболич сөз сөйлеуге келесі болды және Милошевичті диссиденттерді қатаң жазалағаны үшін сынға алды, сонымен қатар "партиялық бірлікті" шақырды. Сессия барысында Милошевич өзінің пайдасына мүмкіндігінше көп дауыс жинауға тырысты. Влласи оны қолдамаса, Милошевич оны "құқықсыз" деп атады. Влласи Милошевичті "жалғаншы және алаяқ" деп атады. Милошевич SKS Орталық Комитетінде ұсынылған JNA армиясының генералдарының қолдауына байланысты көбірек дауыс алуға қол жеткізді. Осы генералдардың бірі Любичич болды. Чкребич сессияда Стамболичті диктатор деп айыптап, сөз сөйледі. Стамболич Чкребичтің айыптауларын жоққа шығарды. Сессия 20 сағаттан астам уақытқа созылды. Сессияның ұзақтығынан Митевич Милошевичке сын сөздерді алып тастау немесе кешіктіру арқылы теледидар хабарларын өзгертуге тырысты. Сессияның соңғы күні Милошевич Павловичті Белград коммунистер лигасының қалалық комиссиясынан босату туралы дауыс беруге шақырды. SKS Орталық комитеті ұсынысқа басым дауыс берді, тек сегіз лауазымды адам ұсынысқа қарсы болды және 18 мүше, көбінесе Воеводина мен Косоводан, дауыс беруден бас тартты. Сол сессияда саяси ғылымдар профессоры Радош Смилькович Павловичтің орнын басып, Белград қалалық комиссиясының коммунистер лигасының президенті болып сайланды. Павловичтен басқа, Белградтың Коммунистер Лигасының қалалық комиссиясынан тағы бес Стамболич одақтасы қызметінен босатылды. Дауыс беруден кейін Милошевич Павловичті серб ұлты мен Косоводағы серб басшылығының ниетін ажырата алмады деп айыптады. Павлович СКС-тен босатылып, Стамболич саяси жағынан әлсіреген кезде, Милошевич СКС-ке және Сербияның өзіне билікті сәтті бекітті. Авторлар Аллан Литтл мен Лора Сильбердің айтуынша, сессия "Белградтың БАҚ-ынан бастап Сербияның үкімет вилласындағы бас келнерге дейінгі барлық нәрсені тазалаудың" басталуын көрсетті. "Вашингтон пост" газетінде Сербия мен Албания арасындағы шиеленістер сессиядан кейін күшейе түскені туралы жазылған. Екінші жағынан, хорват газеті Весник сессияның нәтижесінде "халық серб басшылығында қалғандар мен кеткендер арасындағы маңызды саяси айырмашылықты елестете алмайды" деп жазды. "Дуга" журналы 8-ші сессия туралы баяндамасын "Ұйқысыздықтың 36 сағаты" деп атады.
Салдары
Сессия Павловичті саясаттың тұрақты қызметінен босатты; ол 1996 жылы қайтыс болды. Стамболич саяси жағынан оқшауланды, 1987 жылы 14 желтоқсанда Сербия президенті лауазымынан алынып, оның орнына Милошевичке адал адам тағайындалды. Югославияның болашақ және соңғы премьер-министрі Анте Марковичтің ұсынысы бойынша Стамболич 1987 жылы қарашада Югославияның халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі директоры болды. Ол 1997 жылға дейін осы қызметте болды, ол кезде Югославия Федеративтік Республикасының Үкіметі банкті өз қолына алды. Милошевич 1990 жылы Сербия президенті болып сайланды. 1990 жылдары Стамболич Милошевичке сын көзбен қарады және Жарко Корач, Расим Ляжич және Ненад Чанак сияқты оппозициялық саясаткерлермен ынтымақтасты. 1991 жылы Белградтағы наразылықтардың ортасында Стамболич Милошевичке сын хат жазып, оның отставкаға кетуін талап етті. Кейіннен ол 2000 жылы саяси қайта оралуға тырысты; Чанак оны 2000 жылғы қыркүйектегі Югославия жалпы сайлауында оппозициялық кандидат ретінде ұсынды. Осы кезеңде Стамболич Шумадиша коалициясымен тығыз қарым-қатынас сақтады. 2000 жылдың сәуірінде берген сұхбатында Стамболич "Милошевичтің биліктен құлдырауы қиын және драмалық болады" деді, ал жеке сұхбатта Стамболич "серб оппозициясының бірлескен жұмысы Милошевич үшін "жоқтайтын" ғана емес, сайлауда "жоғалуды" білдіреді" деді. Ол жалпы сайлауда Сербияның Демократиялық оппозициясының (DOS) кандидаты ретінде қатысуға келісті, алайда Стамболич 2000 жылдың тамызында жоғалып кетті. Куәгерлердің айтуынша, 2000 жылдың 25 тамызында Стамболич Белградтағы парк орманында жаттығуды аяқтағаннан кейін, мейрамханаға қарай келе жатқанда, оны жүк машинасына лақтырып жіберген. Стамболичтің сүйегі 2003 жылы Фрушка Горадан табылды, онда оны Милошевичтің бұйрығымен Арнайы операциялар бөлімінің мүшелері өлтірді. DOS ақырында 2000 жылғы сайлауда Милошевичті жеңіп шыққан Воислав Коштуницаны таңдады. Милошевич сайлау нәтижелерін қабылдаудан бас тартты, бұл ақыр соңында 2000 жылдың қазан айында оның құлатылуына әкелді.
Мұра
Сегізінші сессия Сербия мен Югославия тарихында маңызды кезең болды. "Милошевич: Биография" кітабын жазған ЛеБор егер Павлович билік үшін күресте жеңіске жеткен болса, Югославия тарихы басқа жолмен жүретін болар еді деп айтты. "Ол коммунизмнің аяқталуы жақындаған кезде Югославияға әлеуметтік демократия мен саяси либерализацияға қарай қозғалу керектігін түсінген ойлы саяси көшбасшы еді". 2018 жылы "Время" журналының журналисі Милан Милошевич 8-ші сессияның "біз әлі күнге дейін сезінетін салдары" бар екенін, ал 1987 жылдың қыркүйегінде болған оқиғалар туралы хабарлаған NIN журналының журналисі Живана Олбина сессияларды тарихи деп сипаттады. Жазушы Йовица Тркулья 8-ші сессияны Милошевичтің билікке көтерілуіне әкелген оқиғалар тізбегінің бөлігі ретінде санады. Журналист 8-ші сессияның бірнеше рет түсіндіріліп жатқанын айтты. Сейджинович тарихшылар мен саясаттанушылар арасындағы консенсус, егер Павлович пен Стамболич билік үшін күресте жеңіске жеткен болса, Югославия тарихы басқаша болар еді деп мәлімдейді. Саяси ғалым Любинка Трговчевич Югославияның "бөлініп кетуі мүмкін еді, бірақ қан төгу болмас еді" деп айтады. Ал Жазира Балкан телеарнасы кейбір саясаттанушылар 8-ші сессияның нәтижесі басқаша болуы мүмкін емес деп мәлімдеді. Саяси ғалымдар Марк Хансманн, Элизабет Бакке және Инго Петерс Югославияның ыдырауы Милошевич 8-ші сессияда жеңілген жағдайда "кем апатты" болуы мүмкін екенін айтты. Тарихшы Бранка Прпа сондай-ақ, егер Стамболич жеңіске жетсе, Югославия басқа жолға түсер еді. Словенияның бірінші президенті Милан Кучан Югославияның тағдыры 8-ші сессия болмаған жағдайда басқаша болар еді деп айтты. Влласи келіспейді және егер Стамболич пен Павлович жеңіске жетсе де, ұлттық шиеленістер сақталатын еді деп мәлімдеді. Алайда, Влласи 2020 жылы "әлбетте, соншалықты жаман қан болмайды және ең бастысы, бүгін Милошевичтің жағын насихаттауды жалғастырушылар болмайды" деді. Деян Йович серб ұлтшыл зиялылары Павлович пен Стамболичтің жұмыстан шығарылуын қолдағанын айтты. Деян Йович, саясаттанушы Ясна Драгович Сосо және журналистер Славиша Лекич пен Зоран Павич 8-ші сессияны мемлекеттік төңкеріс деп сипаттаса да, саясаттанушы Марко Гредшич барлық оқиғалар дауыс беру арқылы болды деп дәлелдеді және оны мемлекеттік төңкеріс деп санамады. Автор және дипломат Луи Селл 8-ші сессияны "жариялы сот" деп сипаттаса, саясаттанушы Душко Радосавльевич 8-ші сессияны "классикалық сталиндік тазалау" деп сипаттады. Саяси ғалымдар Уве Бэкс пен Патрик Моро 8-ші сессияны Милошевичтің нөлдік сағаты деп атады. ЛеБор Стамболичті Милошевичпен ұзақ уақытқа созылған достығы оны қорғауға жеткілікті деп сену қателік деп санайды. Белградтың бұрынғы мэрі, дипломат Живорад Ковачевич 1987 жылы Стамболичке Милошевичтің "сізге қарсы, сіздің артыңнан бірдеңе дайындап жатқанын" айтты; Стамболич оған бұл "аңыздар мүлдем негізсіз" деді. Стамболич кеңседен босатылғаннан кейін, Ковачевич одан: "Иван, мен сізге айтқан соңғы сөздерім не екенін есіңізде ме?" деп сұрады. Стамболич: "Иә, сіз мені ақымақ деп айттыңыз" деп жауап берді және "Онда біраз шындық бар" деп қосты. Стамболичтің серіктесі және досы Радое Стефанович Стамболичтің 8-ші сессияға дейін "Милошевичтің ұлттық саясаты сынға ұшырайды және оның айналасындағы адамдар хабардар болады, сіз жай ғана шыдамды болу керек" деп ойлағанын еске алды. Митевич кейінірек Стамболич жазған деп есептелетін 1987 жылғы қыркүйектегі хатты жазғаннан кейін өкінбейтінін растады. Радосавльевич Стамболич Югославия соғыстарына қатысты "соғысқа барудың орнына келіссөздер жүргізген болар еді" деді. Екінші жағынан, Борисав Жович сессияның Югославияның ыдырауына әсер етпегенін айтады. 2017 жылы RTS 8-ші сессия туралы деректі фильм жариялады, онда Влласи, Жевтич, Борисав Йович, Смилжкович және Трговчевич сұхбаттасты.