Кіріспе

no Австралия тарихы (18511900) - Австралия Құрама Республикасын 1901 жылы құруға дейінгі 50 жылдық кезеңдегі Австралия құрлығының жергілікті және отарлаушы халықтарының тарихын қамтиды.

Алтынға құштарлық

1851 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Батерст қаласында, содан кейін жаңадан құрылған Виктория колониясында алтынның ашылуы Австралияны экономикалық, саяси және демографиялық жағынан өзгертті. Алтынға деген құштарлық дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың салдарынан туындады. Нәтижесінде 1850 жылдары Ұлыбритания мен Ирландия халқының шамамен екі пайызы Жаңа Уэльс пен Викторияға көшіп келді. Сондай-ақ, көптеген континенталды еуропалықтар, Солтүстік американдықтар және қытайлықтар болды. 1851 жылы Батурст маңында Эдвард Харгрейвс алтын кен орнын тапқандығы туралы хабарландырудан кейін бұл аштық басталды. Сол жылы Жаңа Оңтүстік Уэльсте 200 000-ға жуық адам болды, олардың үштен бірі Сиднейден бір күндік жол қашықтықта, қалғандары жағалау бойымен және оңтүстіктегі Порт-Филлип ауданынан солтүстіктегі Моретон шығанағы мен Балларатқа дейін жайылым аудандарында шашырап кетті. 1836 жылы Оңтүстік Австралияның жаңа колониясы құрылды, ал оның аумағы Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлінді. 1850-ші жылдардағы алтынға деген құштарлық қоныстанушылардың үлкен ағынын әкелді, бірақ бастапқыда олардың көпшілігі Порт-Филлип ауданындағы Балларат пен Бендигодағы алтынның ең бай кен орындарына барды, ол 1851 жылы Виктория колониясы болу үшін бөлінді. Көп ұзамай Викторияның халқы Жаңа Оңтүстік Уэльске қарағанда көп болды, ал оның астанасы Мельбурн Сиднейден үлкен болды. Алайда Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алтын кен орындары да алтын іздеушілердің ықыласына бөленді. 1857 жылы колонияда 300 000-нан астам адам өмір сүрді. Батурст, Гоулберн, Оранж және Янг сияқты ішкі қалалар гүлденді. Алтын үлкен байлық әкелгенімен, сонымен қатар жаңа әлеуметтік шиеленістер де пайда болды. Жаңа Оңтүстік Уэльске көп ұлтты көшіп келушілер алғаш рет көптеп келді. Янг 1861 жылы қытайлық шахтерлерге қарсы көтерілістің орын алған жері болды және 14 шілдеде шахтерлерге ресми көтеріліс туралы заң оқылды - Жаңа Оңтүстік Уэльс тарихындағы жалғыз ресми оқу. Кейбір шиеленістерге қарамастан, көшіп келушілер ағыны Еуропа мен Солтүстік Америкадан Жаңа Оңтүстік Уэльске жаңа идеялар әкелді. Норвегиялықтар Австралияда шаңғы спортын 1861 жылы қарлы таулардың үстіндегі тауларда алтын шашу қалашығы Киандраға енгізді. 1867 жылы Гренфелл алтын кен орындарында балда әнші Генри Лоусон дүниеге келген кезде Норвегиялық кеншіге әйгілі австралиялық ұл да дүниеге келді. 1858 жылы солтүстікте алтын іздеу басталды, бұл 1859 жылы Квинслендтің жаңа колония ретінде бөлінуіне әкелді. Осылайша Жаңа Оңтүстік Уэльс өзінің қазіргі шекарасына жетті, бірақ қазіргі Солтүстік территориясы колонияның бір бөлігі болып қалды, ол 1863 жылға дейін Оңтүстік Австралияға берілді. Виктория мен Квинслендтің бөлінуі мен жылдам өсуі Жаңа Оңтүстік Уэльстің басқа Австралия отарларынан ерекше саяси және экономикалық бірлік ретінде басталғанын көрсетеді. Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Виктория арасындағы бәсекелестік 19-шы ғасырдың екінші жартысында қарқынды болды және екі колония әртүрлі бағытта дамыды. 1860 жылы жеңіл алтын біткеннен кейін Виктория алтын кен орындарынан артық жұмыс күшін өндіріске сіңіріп, жоғары тарифтік қабырғалармен қорғалды. Виктория Австралияның протекционизм, либерализм және радикализмнің бекінісі болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс, ол демографиялық жағынан алтынға ұмтылудан аз әсер алды, ол одан әрі консервативті болды, әлі де Сиднейдің бизнес қоғамдастығындағы кватерлер класы мен олардың одақтастары саяси жағынан үстем болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс сауда және экспорттық колония ретінде еркін саудаға берік болып қалды. Алтын бірнеше адамға кенеттен байлық әкелді, ал Австралияның ең көне бай отбасыларының кейбірі өздерінің байлығын осы кезеңнен бастап, сонымен қатар көптеген басқаларға жұмыс және қарапайым өркендеуді қамтамасыз етті. Бірнеше жыл ішінде бұл жаңа қоныстанушылар сотталғандар мен бұрынғы сотталғандардан көп болды, олар сот төрешілері, өкілді үкімет, еркін баспасөз және басқа да бостандық пен демократияның белгілерін талап ете бастады. Көпшілік ой-пікірлерге қайшы, бұл талаптарға колониялық губернаторлар немесе Лондондағы Колониялық кеңсе тарапынан қарсылық аз болды, бірақ кейбір жер телімдері болды. Жаңа Оңтүстік Уэльсте 1825 жылдан бастап жартылай сайланған Заң шығарушы кеңес болды. 1854 жылғы "Еврика" акциясы - Виктория алтын кен орындарында жұмыс істейтін шахтерлердің қарулы наразылығы және одан кейінгі пікірталастар реформаларды демократияландыруға елеулі серпін берді. Көтер�...

Буш-аңдаушылар

Бұшқарлар, бастапқыда Австралияның ағылшын қоныстануының алғашқы жылдарында австралиялық бұталарды биліктен жасыру үшін бас сауғалау ретінде пайдалану үшін қажетті өмір сүру дағдыларына ие болған қашқан сотталғандарды білдіреді. "Бусхренгер" термині кейін әлеуметтік құқықтар мен артықшылықтардан бас тартып, "құралмен тонауды" өмір жолы ретінде, бұталарды негіз ретінде пайдаланған адамдарға қатысты болды. Бұл автобус қоқыстары британдық "көлік жолдарын бұзушылар" мен американдық "Ескі батыстың заңсыздықтарымен" ұқсас болды, олардың қылмыстарына көбінесе шағын қала банктерін немесе автобус қызметтерін тонау кірді. Аустралияның ауылдарында 3 мыңнан астам автобус жүргізушілері жүріп, олар тұтқындардан басталып, Нед Келлидің Гленроуэндегі соңғы қарсылықтарынан кейін аяқталды. Батыл Джек Донахью соңғы қылмыскер ретінде тіркелген. Қашып кеткен тұтқындардың тобының жетекшісі Донахью Австралия фольклорының басты бөлігіне айналды. 1860 жылы Бёрк пен Уиллз солтүстікке қарай континентті Мельбурндан Карпентария шығанағына дейін кесіп өтуге бастама берді. Бұталық шеберлік жетіспеген және жергілікті аборигендерден үйренгісі келмеген Бёрк пен Уиллз 1861 жылы Құперс-Крикке кездесу нүктесіне шығанақтан қайтып келгеннен кейін қайтыс болды. Кеме қатынасының әсерлі жетістігі болса да, экспедиция австралиялық жұртшылықты қызықтыратын ұйымдастырушылық апат болды. 1862 жылы Джон Макдуол Стюарт Орталық Австралияны оңтүстіктен солтүстікке қарай аралап өтуге қол жеткізді. Оның экспедициясы кейіннен Австралияның құрлықтық телеграф желісімен жалғасқан бағытты картаға түсірді. Улуру мен Ката-Тюта еуропалықтар 1872 жылы Австралияның жер үсті телеграф желісін салу арқылы экспедициялық кезеңінде картаға түсірді. Әр түрлі экспедицияларда Эрнест Джайлс пен Уильям Госс бұл аймаққа алғаш еуропалық зерттеушілер болды. 1872 жылы бұл аймақты зерттеу кезінде Джайлс Кингс каньонына жақын жерден Ката Тютаны көріп, оны Ольга тауы деп атады, ал келесі жылы Госсе Улуруды көріп, оны Оңтүстік Австралияның бас хатшысы сэр Генри Айерстің құрметіне Айерс жартасы деп атады. Орталық Австралияның бұл құнарсыз шөлдік жерлері еуропалықтарды отарлаушы экспансияға үмітсіз деп ұятқа қалдырды, бірақ кейін Австралияның нышаны ретінде бағалана бастады.

Жергілікті халыққа әсері

Еуропалық зерттеушілер мен малшылар аборигендердің жерлеріне үнемі кіріп-шығуымен, олар түрлі-түсті жауаптар алды: достық, қызығушылық, қорқыныш, зорлық-зомбылық. Еуропалықтардың алғашқы зерттеу экспедициялары көбінесе аборигендердің нұсқаулары мен келіссөзшілерінің көмегімен немесе экспедициялық жол бойында кездескен тайпалардың кеңесімен ғана табысты болды. Пасторальдықтар көбінесе еуропалық қоныстардың шекарасынан тыс жерлерде орналасты, ал жерлестер мен малшылар арасындағы су мен жер үшін бәсекелестік, әсіресе құрғақ ішкі аймақтарда, ықтимал қақтығыстардың көзі болды. Кейінгі жылдары аборигендер ауладағы мал бағу орындарында машықты машықтап жұмыс істей бастады. Мәсіхші миссионерлер аборигендерді дінге айналдыруға тырысты. Кейп-Йорктегі лютерандық миссионерлік үйде өскен белгілі абориген белсенді Ноэль Пирсон (1965 жылы туған) Австралияның отарлау тарихындағы христиан миссионерлік үйлер "отырарлықтардың отарлауына жағдай жасағанда, отарлаушылардың өмір сүру тозақтарынан бас сауғалайтын" деп жазды. Осы кезеңде аборигендер арасында антропологиялық жұмыстар да жүргізілді. Басты және маңызды австралиялық жерлестер туралы зерттеуді Уолтер Болдуин Спенсер мен Фрэнк Гиллен өзінің атақты антропологиялық зерттеуінде жүргізді. The Native Tribes of Central Australia (1899) халықаралық атаққа ие болды және 19-ғасырдағы австралиялық жерлестер қоғамын зерттеудің құнды үлгісін берді. Осы уақытта аборигендердің игілігін қорғаушы және антрополог Дейзи Бейтс аборигендер арасында жұмыс істей бастады. Бейтс аборигендер нәсілі құрып кетуден қорқа бастады. Еуропалықтар аборигендер аумағын өз бақылауына алғаннан кейін, ауру немесе қақтығыстан зардап шекпеген жергілікті аборигендер әдетте резервацияларға немесе миссияларға итермеленіп жіберілді. Басқалары ақтардың қоныстарының шетінде қоныстанды немесе ақ фермерлердің стансасында жұмыс істеді. Кейбіреулері еуропалықтармен аралас-құралас некеге түсті немесе балалы болды. Еуропалық тағам, аурулар мен алкоголь көптеген аборигендерге кері әсер етті. XIX ғасырдың аяғында еуропалықтардың ықпалынан тыс қалған салт-дәстүрлі өмір сүрушілер саны өте аз болды, олар негізінен алыс солтүстік пен Централиан далаларында өмір сүрді.

Бомдар, депрессиялар және кәсіподақтар

Алтынға деген құштарлықтан кейінгі экономикалық экспансия қырық жылға созылған өркендеу кезеңін туғызды, оның ұлы ұлысы 1880-ші жылдардағы жер бумы болды. Әсіресе Мельбурн тез өсіп, қысқа уақытқа Австралияның ең ірі қаласы және біршама уақытқа Британ империясының екінші ірі қаласы болды. Алдымен 1900 жылдардың басында Сиднейде халық санының өсуі болды: екі қаланың де Виктория дәуіріндегі ғимараттары осы кезеңнің тұрақты ескерткіші болып табылады. Мельбурн қаласындағы тас қалаушылардың дәстүрлі қолөнерлері 1856 жылы Австралиядағы және әлемдегі еңбек қозғалысында сегіз сағаттық жұмыс күнін жеңіп алған алғашқы ұйымдасқан жұмысшылар болды. Мельбурн сауда үйі 1859 жылы ашылды, ал келесі қырық жылда барлық қалаларда және көптеген аймақтық қалаларда сауда үйлері ашылды. 1880 жылдары кәсіподақтар қырқыштар, кеншілер және стиведорлар арасында пайда болды, бірақ көп ұзамай барлық көк жағалы жұмыс орындарын қамтыды. Жұмыс күші жетіспеушілігі табысты білікті жұмысшы тапқа жоғары жалақыға әкелді, оның одақтары сегіз сағаттық жұмыс күнін және Еуропада бұрын-соңды болмаған басқа да жеңілдіктерді талап етті және алды. Австралия "еңбекшілердің жұмағы" деген атаққа ие болды. Кейбір жұмыс берушілер Қытайдан жұмыс күшін импорттау арқылы кәсіподақтардың рөлін төмендетуге тырысты. Бұл барлық колониялардың қытайлық және басқа да азиялық иммиграцияны шектеуіне әкелген реакцияны тудырды. Бұл "Ақ Австралия" саясатының негізі болды. Орталықтандырылған өнеркәсіптік төрелік, әсіресе бастапқы өнеркәсіптерге мемлекеттік көмек пен Ақ Австралияға негізделген "Австралиялық келісім" 20 ғасырдың екінші жартысында біртіндеп таралудан бұрын көптеген жылдар бойы жалғасты. Ұлы бум мәңгілікке созыла алмады, 1891 жылы ол Ұлы апатқа жол берді, онжылдық ұзақ депрессия жоғары жұмыссыздықты туғызды және көптеген бизнесті құртты, ал жұмыс берушілер жалақыны төмендету арқылы жауап берді. Одақтар бірнеше ереуілмен жауап берді, әсіресе 1890 жылғы аустралиялық теңіз даулары мен 1891 және 1894 жылдардағы қырқыушылар ереуілі. Колониалды министрліктер, көбінесе одақтар одақтастары ретінде көрген либералдылардан тұратын, жұмысшыларға қарсы қатты бұрылды және Квинслендтің малшы аудандарында қанды қақтығыстар болды. Одағылар осы жеңілістерге және либералды саясаткерлердің сатқындықтарына жауап ретінде өздерінің отарларында өздерінің саяси партияларын құрды, олар Австралияның еңбек партиясының бастауы болды. Бұл партиялар тез табысқа жетті: 1899 жылы Квинслендте әлемдегі алғашқы Еңбек партиясының парламенттік үкіметі Доусон үкіметі алты күн бойы билік етті. 1890-шы жылдардағы өнеркәсіптік күрес австралиялық радикализм мен ұлтшылдықтың жаңа түрін тудырды, оның мысалы Сиднейдегі The Bulletin журналында, оның аңызға айналған редакторы Дж. Ф. Арчибальдтың басшылығымен. А. Б. "Бенжо" Паттерсон, Генри Лоусон және (бірша уақыттан кейін) Вэнс пен Нетти Палмер мен Мэри Гилмор сияқты жазушылар социализмді, республикашылдықты және Австралияның тәуелсіздігін насихаттады. Бұл жаңадан ашылған австралиялық сана қытай, жапон және үнді иммигранттарына қарсы терең расизмді тудырды. Бұл кезеңде жергілікті австралиялықтарға қатысты көзқарастар бұрынғы уақыттағы қарулы қастықтан бастап, өліп бара жатқан нәсілдің соңғы қалдықтарын "әлеуметтік ету" үшін жасалған "жастықты тегістеу" саясатына дейін өзгерді.

Австралия демократиясының дамуы

XIX ғасырдың ортасында Австралияның колонияларында өкілдікке ие және жауапты үкіметке деген қатты құштарлық пайда болды, оны Еврика бағанасында көрініс тапқан алтын кен орындарының демократиялық рухы және Еуропа, АҚШ және Британ империясын алып кеткен үлкен реформа қозғалыстарының идеялары қорек етті. Сотталғандарды тасымалдаудың аяқталуы 1840 және 1850 жылдары реформаларды жеделдетті. Австралиялық отарлар туралы заң [1850] - бұл жаңа Оңтүстік Уэльске, Викторияға, Оңтүстік Австралияға және Тасманияға өкілдік конституцияларды берген маңызды оқиға. Отарлар демократиялық прогрессивті парламенттерді шығарған конституцияларды жазуға ынтамен кірісті, бірақ конституциялар жалпы алғанда отарлық жоғарғы палаталардың әлеуметтік және экономикалық "мүдделердің" өкілі ретінде рөлін сақтады және барлық құрылған конституциялық монархиялар британ монархымен символды мемлекет басшысы ретінде. 1855 жылы Лондон Жаңа Оңтүстік Уэльске, Викторияға, Оңтүстік Австралияға және Тасманияға шектеулі өзін-өзі басқаруды берді. 1856 жылы Виктория, Тасмания және Оңтүстік Австралияда инновациялық құпия дауыс беру жүйесі енгізілді, онда үкімет кандидаттардың есімдерін және сайлаушылардың жеке түрде таңдауы мүмкін дауыс беру қағазымен қамтамасыз етті. Бұл жүйе бүкіл әлемде қолданылып, "Австралиялық бюллетень" деп аталды. 1855 жылы Оңтүстік Австралияда 21 жастан асқан барлық ағылшын еркектеріне сайлау құқығы берілді. Бұл құқық 1857 жылы Викторияға, ал келесі жылы Жаңа Оңтүстік Уэльске берілді. Басқа колониялар 1896 жылы Тасманияға дейін еркектерге жалпы сайлау құқығын беретін соңғы колония болды. Оңтүстік Австралия колониясындағы меншікті әйелдерге 1861 жылы жергілікті сайлауда (бірақ парламенттік сайлауда емес) дауыс беру құқығы берілді. Генриетта Дугдейл 1884 жылы Викторияның Мельбурн қаласында алғашқы австралиялық әйелдер сайлау құқығы қоғамын құрды. 1895 жылы Оңтүстік Австралия парламентіне әйелдер дауыс беруге құқылы болды. Бұл әлемдегі әйелдерге саяси лауазымға сайлануға рұқсат беретін алғашқы заң болды. 1897 жылы Кэтрин Хелен Спенс саяси лауазымға бірінші әйел кандидат болды, ол Австралия Федерациясы туралы Федералды Конвенцияға делегат ретінде сайланды. Батыс Австралия 1899 жылы әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Заң бойынша, жергілікті австралиялық еркектер, әдетте, Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Тасмания және Оңтүстік Австралия 21 жастан асқан барлық еркек британдық азаматтарға дауыс беру құқығын берген осы кезеңде дауыс беру құқығын алды. Тек Квинсленд пен Батыс Австралияда аборигендерге дауыс беруден тыйым салынды. Осылайша, аборигендер ерлер мен әйелдер кейбір юрисдикцияларда 1901 жылы алғашқы одақтастық парламентіне дауыс берді. Алайда, ертедегі федералды парламенттік реформалар мен сот аудармасы практикада аборигендердің дауыс беруін шектеуге тырысты - бұл жағдай 1940 жылдары құқық қорғаушылар науқан бастағанға дейін сақталды. Австралияның әртүрлі парламенттері үнемі дамып келе жатқанмен, сайланған парламенттік үкіметтің негізгі негіздері 1850-ші жылдардан бастап 21-ші ғасырға дейін Австралияда тарихи сабақтастықты сақтады.