Кіріспе

жоқ 1898 жылдан 1946 жылға дейінгі Филиппин тарихы Американың отарлау кезеңі деп аталады. Ол 1898 жылы сәуірде Филиппин әлі де испандық-американдық соғыстың басталуымен басталды, Филиппиндер испандық Шығыс Үндістанның отарлауы болған кезде және 1946 жылы 4 шілдеде АҚШ Филиппин Республикасының тәуелсіздігін ресми түрде мойындаған кезде аяқталды. 1898 жылы 10 желтоқсанда Париж келісімшартына қол қойылып, Испания Филиппинді АҚШ-қа тапсырды. Филиппин аралдарындағы уақытша АҚШ әскери үкіметі Филиппин-Америка соғысымен сипатталған үлкен саяси дүрбелең кезеңін бастан кешірді. 1906 жылдан бастап әскери үкіметтің орнын азаматтық үкімет - Филиппин аралдарының аралдық үкіметі алды. Уильям Говард Тафт оның алғашқы генерал-губернаторы болды. 1898-1904 жылдар аралығында маңызды халықаралық және дипломатиялық танылудан айырылған бірқатар көтерілісші үкіметтер де болды. 1934 жылы Филиппиннің тәуелсіздік туралы заң қабылданғаннан кейін, 1935 жылы Филиппиннің президенттік сайлауы өтті. Мануэль Л. Кэзон 1935 жылы 15 қарашада Филиппиннің екінші президенті болып сайланды және сайланды. Аралдық үкімет таратылды және 1946 жылы тәуелсіздікке қол жеткізуге дайындық жасау үшін өтпелі үкімет болуды көздеген Филиппиндер Одағы құрылды. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Жапонияның басып алуынан кейін Филиппинді басып алғаннан кейін, АҚШ және Филиппиндік одақтастық әскерлері Жапонияның берілуінен кейін Филиппинді қайтадан басып алды және соғыстың аяқталғанын білмейтін жапон әскерлерімен күресуге бір жылға жуық уақыт жұмсады.

Филиппин революциясы және испан-американ соғысы

Филиппин революциясы 1896 жылы тамыз айында басталып, 1897 жылы 15 желтоқсанда қол қойылған испан колониялық генерал-губернаторы Фернандо Примо де Ривера мен революциялық көшбасшы Эмилио Агиналдо арасындағы атысты тоқтату туралы Биак-на-Бато келісіммен аяқталды. Келісімнің шарттары Агуинальдо мен оның жасағын берілуге шақырды. Революциялық басқа да басшыларға Испания үкіметі рақымшылық жасады және ақшалай өтемақы берді, ал оның орнына көтерілісші үкімет Гонконгқа жер аударылуға келісті. Испанияның Кубада АҚШ үкіметі талап еткен белсенді әлеуметтік реформаларға қатыспауы испан-американ соғысының негізгі себебі болды. 1898 жылы 19 сәуірде президент Уильям Маккинли Испанияға ультиматум жариялады. Испания Еуропадағы дипломатиялық қолдау таппағанын анықтады, бірақ соған қарамастан соғыс жариялады; АҚШ 25 сәуірде соғыс жариялады. Теодор Рузвельт сол кезде әскери-теңіз флотының көмекші хатшысы болған, Комодор Джордж Дьюиге, АҚШ әскери-теңіз флотының Азия эскадрильясына, соғысты жарияламас бұрын Гонконгқа баруға бұйрық берді. 27 сәуірде Дьюи эскадрильясы Филиппинге қарай жолға шығып, 30 сәуірде кешке Манила шығанағына жетеді. Манила шығанағы шайқасы 1898 жылы 1 мамырда болды, американдықтардың жеңісі бірнеше сағат ішінде қол жеткізілді. Соғыстың алғашқы ұрысында Дьюидің күтпеген жылдамдығы мен толық жеңісі Маккинли әкімшілігін Маниланы испандардан басып алу туралы шешім қабылдауға итермеледі. Агуинальдоның оралуы жұртшылықтың қуанышына айналды. Көптеген филиппиндік жауынгерлер жергілікті испан әскерлері бөлімдерінен Агуинальдоның командасына қосылып, Испанияға қарсы филиппин революциясы қайтадан жалғасты, көптеген қалалар мен кейбір бүкіл провинцияларды басып алды. 1898 жылы 12 маусымда Агуинальдо Кавите-Эль-Вьеходағы үйінде Филиппиннің тәуелсіздігін жариялады. 18 маусымда Агуинальдо өзінің диктаторлық үкіметін ресми түрде құру туралы жарлық шығарды. 23 маусымда Агуинальдо тағы бір жарлық шығарды, бұл жолы диктаторлық үкіметті революциялық үкіметке ауыстырды (және өзін президент деп атады). 15 шілдеде Агуинальдо Филиппиннің азаматтық билігін қабылдап, үш органикалық жарлық шығарды. Америка әскерлерінің алғашқы контингенті 30 маусымда бригадир генерал Томас МакАртур Андерсонның қолбасшылығымен келді. Андерсон Агиналдоға испандықтарға қарсы әскери операцияларда оның ынтымақтастығын сұрайды. Агуинальдо генерал Андерсонға алғыс білдіріп, бірақ әскери ынтымақтастық туралы ештеңе айтпады. Генерал Андерсон бұл өтінішті қайталамады. Агуинальдо америкалық әскерлер алдымен жазбаша хабарласпай, филиппиндіктер жаулап алған жерлерде түсірмеу керектігін ескертті және америкалық күштерге толық қызмет көрсетуді ұсынбады. Маусым айына қарай АҚШ және филиппиндік әскерлер Intramuros қаласынан басқа аралдардың көпшілігін басып алды. Адмирал Дьюи мен генерал Мерритт генерал-губернатор Фермин Хауденеспен қансыз құпия келісімге қол жеткізе алды. Бұл келісім бойынша испандықтар америкалықтармен жеңіледі, бірақ филиппиндіктерге қалаға кіруге рұқсат етілмейді. 12 тамызда кешкісін американдықтар Агуинальдоға өзінің қолбасшылығындағы көтерілісшілерге америкалық рұқсатысыз Манилаға кіруге тыйым салу туралы хабарлаған. 13 тамызда бейбіт келісімге қол қойылғанын білмейтін АҚШ әскерлері Манила шайқасын бастады. Жоба шынайы шайқас пен қарапайым берілу үшін болғанымен, көтерілісшілер өздерінің дербес шабуылын жасады, бұл испандықтармен кейбір американдық сарбаздар өлтіріліп, жараланған кездегі қақтығыстарға әкелді. Испания Маниланы АҚШ-тың әскерлеріне ресми түрде тапсырды. Агуинальдо қаланың бірлескен оккупациясын талап етті, алайда АҚШ қолбасшылары Агуинальдоға өз күштерін Маниладан шығаруға қысым жасады.

АҚШ пен Испания арасындағы бейбіт келісім

1898 жылы 12 тамызда Вашингтон қаласында АҚШ пен Испания арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Хаттаманың толық мәтіні 5 қарашаға дейін жарияланбады, бірақ ІІІ бапта: "Қошма Штаттар Филиппинді басқаруды, басқаруды және басқаруды айқындайтын бейбіт келісімге қол қоюға дейін Манила қаласын, шығанағын және портын басып алады және ұстайды" деп жазылған. Генерал Мерит Маниланың берілуінен үш күн өткен соң, 16 тамызда бейбіт келісім туралы хабар алды. Адмирал Дьюи мен генерал Мерриттке 17 тамыздағы телеграмма арқылы АҚШ президенті Маниланы толық бақылауға алу керектігін, ал бірлескен оккупацияға жол берілмейтінін айтты. Манила шайқасы филиппиндік-американдық ынтымақтастықтың аяқталуын белгіледі. 1898 жылы 14 тамызда Маниланы басып алғаннан екі күн өткен соң АҚШ Филиппинде әскери үкімет құрды, генерал Мэрритт әскери губернатор ретінде қызмет етті. Әскери билік кезінде (18981902) АҚШ әскери қолбасшысы Филиппинді АҚШ президенті билігімен АҚШ Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы ретінде басқаратын. 1902 жылы шілдеде әскери губернатор лауазымы жойылды, содан кейін азаматтық генерал-губернатор Филиппиндегі жалғыз атқарушы билікке айналды. қалалар мен провинцияларда жергілікті үкіметтер құрылды. Алғашқы жергілікті сайлауды генерал Гарольд Лоутон 1899 жылы 7 мамырда Балиуаг қаласында өткізді. Революциялық үкімет маусым мен 10 қыркүйек аралығында сайлау өткізді, нәтижесінде Малолос Конгресі деп аталатын заң шығарушы орган құрылды. 1898 жылдың 15 қыркүйегі мен 13 қарашасы аралығында өткен сессияда Малолостың Конституциясы қабылданды. Ол 1899 жылы 21 қаңтарда жарияланды, президенті Эмилио Агиналдомен бірге Бірінші Филиппин Республикасын құрды. Испаниямен бейбітшілік келіссөздерін жүргізетін американдық комиссияның бастапқы нұсқаулары тек Лусон мен Гуамды іздеу болса да, олар порттар мен байланыс желілері ретінде қызмет ете алады, кейіннен президент Маккинли бүкіл архипелагты талап ету туралы нұсқаулар жіберді. 1898 жылы желтоқсанда қол қойылған Париж келісімі испан-американ соғысын ресми түрде аяқтады. Оның ережелеріне архипелагты АҚШ-қа беру кірді, ол үшін өтемақы ретінде 20 миллион доллар төленеді. Бұл келісім 1900 жылғы Вашингтон келісімімен нақтыланды, онда Париж келісіміне сәйкес географиялық шекарадан тыс орналасқан архипелагтағы испан аумақтары да АҚШ-қа берілді. 1898 жылы 21 желтоқсанда президент Маккинли Филиппинге қатысты мейірімді ассимиляция саясатын жариялады. Бұл туралы 1899 жылы 4 қаңтарда Филиппинде хабарланды. Бұл саясаттың негізінде Филиппиндер Америка Құрама Штаттарының егемендігіне кіруі керек еді, американдық күштер өздерін басқыншы емес, дос деп жариялау керек еді.

Үдемелі шиеленістер мен соғыс

1898 жылы 21 желтоқсанда президент Маккинли ізгі ниетпен ассимиляциялау туралы жарлық шығарды. Генерал Отис оны 1899 жылдың 4 қаңтарына дейін жариялауды кешіктірді, содан кейін қысқартылмаған нұсқада кездесетін "суверенитет", "қорғану" және "тұтыну құқығын" деген терминдердің мағыналарын білдірмей, редакцияланған түзетулер енгізілген нұсқаны жариялады. 1898 жылы 26 желтоқсанда испандықтар Илоилоны бүлікшілерге тапсырды. Генерал Маркус П. Миллердің басшылығымен Илоилоға келген американдық әскерлерге көтерілісшілер қонуға рұқсат бермеді, олар қону үшін "Лусонның орталық үкіметінен жедел бұйрық" қажет деп мәлімдеді. Отиске беймәлім болғандай, Соғыс департаменті Маккинлидің жариялауының көшірмесін Илоилодағы генерал Миллерге жіберді, ол Агуинальдоға саяси түрде бұғатталған нұсқа жіберілгенін білмейтін, оны испан және тагалог тілдерінде жариялады. Агуинальдо өзгертілмеген нұсқаны қабылдап, Отистен алған көшірмесіндегі өзгерістерді байқағанға дейін, Отистің өзінің атауын "Филиппинде" дегеннен "Филиппинде" деп өзгерткеніне ренжіді. Агуинальдо Отистің Вашингтоннан рұқсатсыз жасаған өзгерістің маңыздылығын елемеді. 5 қаңтарда Агуинальдо америкалықтардың достық этикасын бұзуын қорытындылайтын қарсы прокламация шығарды және американдықтардың Висая аралдарын басып алуы жаушылыққа әкелетінін мәлімдеді. Сол күні Агуинальдо бұл жарлықты басқа жарлықпен алмастырды, ол тікелей америкалықтардың "осы аралдардың егемендігіне" қол сұғуларына наразылық білдірді. Отис бұл екі жарлықты қаруға шақыру деп қабылдады, ал шиеленістер күшейген сайын 40,000 филиппиндік 15 күн ішінде Маниладан қашып кетті. Бұл арада Филиппин революциялық үкіметі шетелдік үкіметтермен келісімдер жасау үшін өкілетті министр ретінде тағайындаған Фелипе Агонцильо Вашингтонға Филиппиннің мәселелерін талқылау үшін президентпен сұхбат алу туралы өтініш берді. Сонымен бірге Агиналдо генерал Отистің өзін "Филиппиннің әскери губернаторы" деп атауына наразылық білдірді, ал Агонцильо Лондон, Париж және Мадридтегі филиппиндік комитеттермен бірге Филиппиннің американдық егемендікке кіруінен бас тартқанын атап өткен мәлімдеме жасады. 1899 жылы 31 қаңтарда революциялық Бірінші Филиппин Республикасының Ішкі істер министрі Теодоро Сандико президент Агуинальдо америкалықтармен соғысқа дайындық мақсатында барлық бос жерлерді халыққа азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін отырғызуды бұйырды деген жарлыққа қол қойды. 4 ақпанда көтерілісшілердің патрулі мен американдық аванпост арасындағы атыс екі күштер арасындағы ашық қақтығысты туғызды. 1899 жылы 2 маусымда Бірінші Филиппин Республикасы АҚШ-қа қарсы соғыс жариялады. Бұрынғы испандықтармен соғысқан кездегідей, филиппиндік көтерілісшілер далада жақсы нәтиже бермеді. Агуинальдо мен оның уақытша үкіметі Малолостың 1899 жылы 31 наурыздағы тұтқындалуынан кейін қашып, солтүстік Лусонға айдалды. Агуинальдо кабинетінің мүшелерінің бейбітшілік сезімін сезінулері мамыр айында америкалық командир генерал Эуэлл Отис шартты берілуді талап еткенде сәтсіз болды. 1901 жылы Агуинальдо тұтқындалып, АҚШ-қа адалдық ант берді, бұл соғыстың бір аяғы болды. Соғыс кезінде филиппиндіктердің арасында америкалықтарға қарағанда көп адам қаза тапты. Бұл аралда соғысқан 125 мыңның 4000-ға жуық американдық сарбазы қаза тапты. 20 мың филиппиндік жауынгерлер мен 250 мыңнан 1 миллионға дейін бейбіт адамдар қаза тапты. Қарулы емес өлім-жітім себептері холера эпидемиясы, сондай-ақ АҚШ әскерінің адам өлтіруі, соның ішінде азаматтық адамдарға жасалған нақты шабуылдар және концлагерьлер құру. Революциялық конгресс бірауыздан соғысты тоқтату және бейбітшілік орнату туралы дауыс берді, ал 8 мамырда Аполинаро Мабини бастаған революциялық кабинет Педро Патерно бастаған жаңа "бейбітшілік" кабинетіне ауыстырылды. Осы кезде генерал Антонио Луна Патерно мен оның кабинетінің көпшілігін тұтқындап, Мабини мен оның кабинетін билікке қайтарып берді. Осыдан кейін комиссия "Филиппиндіктер тәуелсіздікке мүлдем дайын емес, өйткені филиппиндік ұлты жоқ, тек әртүрлі халықтардың жиынтығы бар" деген қорытындыға келді. Нақты ұсыныстар мүмкіндігінше тез арада азаматтық үкімет құруды (ол кезде аралдардағы американдық атқарушы басшы әскери губернатор болды), оның ішінде екі палаталы заң шығарушы орган, провинциялық және муниципалдық деңгейдегі автономды үкіметтер және тегін мемлекеттік бастауыш мектептер жүйесі.

Екінші филиппиндік комиссия

Маккинли 1900 жылы 16 наурызда тағайындаған және Уильям Говард Тафт басқарған Екінші филиппиндік комиссияға (Тафт комиссиясы) заңнамалық және шектеулі атқарушы өкілеттіктер берілді. 1 қыркүйекте Тафт комиссиясы заңнамалық функцияларды жүзеге асыруды бастады. 1900 жылдың қыркүйегі мен 1902 жылдың тамызы аралығында ол 499 заң шығарды, сот жүйесін, оның ішінде жоғарғы сотты да құрды, заң кодексін жасады және мемлекеттік қызметті ұйымдастырды. 1901 жылғы муниципалдық кодекске сәйкес, муниципалдық басқармаларда қызмет ету үшін халық сайлаған президенттер, вице-президенттер және кеңесшілер тағайындалды. Қалалық кеңес мүшелері салық жинау, муниципалды мүлікті күтіп ұстау және қажетті құрылыс жобаларын жүзеге асыру үшін жауапты болды; олар сондай-ақ провинциялық губернаторларды сайлады.

Азаматтық үкімет құру

1901 жылы 3 наурызда АҚШ Конгресі Армияны бөлу туралы акт қабылдады, онда (Куба туралы Плат түзетуімен бірге) Спунер түзетуі болды, ол президентке Филиппинде азаматтық үкімет құруға заңнамалық билік берді. Осы уақытқа дейін президент өзінің әскери билігі арқылы Филиппинді басқарып келді. 1901 жылдың 1 шілдесінде Уильям Х. Тафт азаматтық губернатор ретінде азаматтық үкімет құрды. Кейін 1903 жылы 3 ақпанда АҚШ Конгресі азаматтық губернатор атағын генерал-губернаторына өзгертті. 1901 жылы ағылшын тілін оқыту құралы ретінде қолдана отырып, жоғары орталықтандырылған мемлекеттік мектеп жүйесі орнатылды. Бұл мұғалімдерге үлкен жетіспеушілік тудырды, ал Филиппин комиссиясы мемлекеттік білім беру хатшысына Филиппинге АҚШ-тан 600 мұғалімді әкелуге рұқсат берді. Адамдарды азаматтық міндеттері мен еңбекке баулу үшін оқытатын тегін бастауыш білім беруді Президент Маккинлидің тапсырмасы бойынша Тафт комиссиясы жүзеге асырды. Сонымен қатар, католик шіркеуі таратылды, шіркеудің едәуір жері сатып алынып, қайта бөлінді. 1901 жылы бүлікшілдікке қарсы заң қабылданды, содан кейін 1902 жылы қарақшылыққа қарсы заң қабылданды.

Соғыстың ресми аяқталуы

1902 жылғы шілдедегі Филиппиндік органикалық акт Филиппин комиссиясын құру туралы Маккинлидің атқарушы бұйрығын мақұлдады, ратификациялады және растады, сондай-ақ екі палаталы Филиппин заң шығарушы органы құрылатындығын белгіледі. Бұл заңда АҚШ-тың Құқықтар туралы жарғысын Филиппинге де қолдану көзделген. 1902 жылы 2 шілдеде әскери хатшы АҚШ-тың егемендік билігіне қарсы көтеріліс аяқталғанын және провинциялық азаматтық үкіметтер құрылғандықтан, әскери губернатордың қызметі тоқтатылғанын телеграф арқылы хабарлады. 4 шілдеде президент Маккинлидің өлтірілуінен кейін 1901 жылы 14 қыркүйекте АҚШ президенті болған Теодор Рузвельт Филиппин архипелагында қақтығысқа қатысқан барлық адамдарға толық кешірім мен рақымшылық жариялады. Соғыста шамамен 250 000 - 1 миллионға жуық бейбіт тұрғындар қаза тапты, көбінесе ашаршылық пен аурулардан. 2002 жылы 9 сәуірде Филиппин президенті Глория Макапагал Арройо 1902 жылы 16 сәуірде генерал Мигель Малвардың берілуімен Филиппин-Америка соғысы аяқталғанын жариялады және сол күннің жүз жылдығын ұлттық жұмыс күні және Батангас провинциясында және Батангас, Липа және Танауан қалаларында жұмыс істемейтін арнайы мереке деп жариялады. Кирам-Батс келісімі Сулу сұлтандығын бекітті. Америка әскерлері испандықтардың басып алуына қарсылық көрсеткен ішкі таулы аймақтарды да өз бақылауына алды.

1902 жылдан кейінгі жаулық әрекеттер

Кейбір дереккөздер соғыстың ресми емес түрде он жылға жуық уақытқа созылғандығын айтады, өйткені партизандар, квази-діндік қарулы топтар және басқа да қарсылық топтары ауылды аралап, әлі де америкалық армиямен немесе филиппин полициясының патрульдерімен соғысып жатыр. Америка әскерлері мен Филиппин полициясы 1913 жылға дейін мұндай қарсылық топтарына қарсы соғыс жүргізді. Бұл қарсылықтардың бір бөлігі Филиппин Республикасының мұрагері деп танылғаннан басталды. 1907 жылы шыққан заңда "Филиппин аралдарындағы соңғы көтеріліс кезінде қолданылған" тулар мен басқа да нышандарды көрсетуге тыйым салынды. Кейбір тарихшылар бұл ресми емес кеңейтулерді соғыс бөлігі деп санайды.

"Аралдық үкімет" (19001935)

1902 жылғы Филиппиндік органикалық заң - Аралдық үкімет үшін конституция, АҚШ азаматтық әкімшілігі белгілі болды. Бұл - Арал істер бюросына есеп беретін аумақтық үкімет түрі. Бұл заңда АҚШ президенті тағайындаған генерал-губернатор және филиппиндік Ассамблеяның төменгі палатасы тағайындалды. Сонымен қатар, католик шіркеуін мемлекеттік дін ретінде жою. АҚШ үкіметі монахтардың мәртебесін шешуге тырысып, Ватиканмен келіссөздер жүргізді. Чиркесі монастырь иелерінің жерлерін сатуға келісті және монастырь иелерінің орнына біртіндеп филиппиндік және испандық емес діни қызметкерлерді тағайындауға уәде берді. Алайда Испанияның наразылығын арттыру үшін, ол діни топтарды аралдардан бірден шығарып тастаудан бас тартты. 1904 жылы әкімшілік 7,2 миллион долларға монастырь иелігінің басым бөлігін сатып алды, оның жартысы Манила маңында болды. Жер ақырында филиппиндіктерге сатылды, олардың кейбіреулері жалға алушы, бірақ көпшілігі жер иелері болды. 1895 жылы сыртқы сауда 62 миллион песоға жетті, оның 13% -ы АҚШ-пен болды. 1920 жылы ол 601 миллион песоға дейін өсті, оның 66% -ы АҚШ-қа тиесілі болды. Денсаулық сақтау жүйесі құрылды, ол 1930 жылға қарай барлық себептерге байланысты өлім-жітім деңгейін, оның ішінде әртүрлі тропикалық ауруларды АҚШ-тың өзінде болған деңгейге дейін төмендетті. Құлдық, қарақшылық және адам аулау әрекеттері тоқтатылды, бірақ толықтай жойылған жоқ. Мәдениеттің дамуы ұлттық болмыстың дамуын күшейтті, ал тагалог тілі басқа жергілікті тілдерге қарағанда басымдыққа ие бола бастады. Санақ аяқталғаннан және жарияланғаннан екі жыл өткен соң, халық жиналысына делегаттарды таңдау үшін жалпы сайлау өткізілді. 1907 жылы екі палаталы заң шығарушы органның төменгі палатасы ретінде Филиппин Ассамблеясы шақырылды, Филиппин комиссиясы жоғарғы палата ретінде. 1907 жылдан бастап әр жыл сайын Филиппин Ассамблеясы және кейін Филиппин заң шығарушы органы Филиппиннің тәуелсіздікке деген тілегін білдіретін қарарларды қабылдады. Мануэль Л. Кесон мен Серхио Осменья бастаған филиппиндік ұлтшылдар сегіз жылдан кейін филиппиндік тәуелсіздікті қамтамасыз еткен 1912 жылғы Джонс заң жобасын ынталы түрде қолдады, бірақ кейіннен көзқарастарын өзгертіп, уақытқа емес, тәуелсіздік шарттарына көбірек көңіл бөлген заң жобасын таңдады. Ұлттықлер АҚШ-тан толық және абсолютті тәуелсіздікті талап етті, өйткені олар Америка билігінен тым тез тәуелсіздік алу мұндай кепілдіктерсіз Филиппиннің жапон қолына түсуіне әкелуі мүмкін деп қорықты. Джонс Билл 1916 жылы Конгресспен қайта жазылып, тәуелсіздіктің кейінгі күнімен бекітілді. Бұл заң ресми түрде Филиппин автономиясы туралы заң, бірақ кеңінен Джоунс заңы деп аталады, Филиппиннің жаңа органикалық актісі (немесе конституциясы) ретінде қызмет етті. Оның преамбуласында Филиппиннің тәуелсіздігі тұрақты үкіметтің құрылуына байланысты американдық саясат болатыны айтылған. Заң Филиппиннің президенті тағайындаған генерал-губернаторын сақтады, бірақ Филиппиннің сайлауалды Ассамблеясын (төменгі палата) алмастыру үшін екі палаталы Филиппин заң шығарушысын құрды; ол тағайындалған Филиппин комиссиясын (жоғарғы палата) сайланған сенатымен алмастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыста филиппиндіктер тәуелсіздік жорығын тоқтатып, Германияға қарсы АҚШ-ты қолдады. Соғыстан кейін олар тәуелсіздік жолын зор ынтамен жалғастырды. 1919 жылы 17 наурызда Филиппин заң шығарушы органы "Мақсаттар декларациясын" қабылдады, онда Филиппин халқының еркін және егемен болуын қатаң қалайтыны айтылды. Тәуелсіздік комиссиялары азаттық идеалына жетудің жолдарын зерттеу үшін құрылды. Бұл комиссия АҚШ-қа тәуелсіздік миссиясын жіберуді ұсынды. "Мақсаттар декларациясы" Джонс заңын американдықтар мен филиппиндіктер арасындағы келісім деп атады, ол бойынша АҚШ тұрақты үкімет орнағаннан кейін филиппиндіктердің тәуелсіздігін мойындауға уәде берді. Филиппиннің АҚШ-тың генерал-губернаторы Фрэнсис Бертон Харрисон Филиппиннің тұрақты үкіметі туралы заң шығарушы органының баяндамасында келісті.

Тәуелсіздік миссиясы

Филиппиндік заң шығарушы орган 1919 жылы АҚШ-қа тәуелсіздік миссиясын қаржыландырды. Миссия 28 ақпанда Маниладан шығып, АҚШ-та АҚШ Соғыс министрі Ньютон Д. Бейкермен кездесіп, өз жағдайын ұсынды. АҚШ президенті Вудро Вильсон 1921 жылы Конгресске жолдаған қоштасу жолдауында филиппиндіктердің тәуелсіздік алу үшін өздеріне қойылған шартты орындағанын растады, бұл орындалғаннан кейін АҚШ-тың міндеті Филиппинге тәуелсіздік беру екенін мәлімдеді. Республикашыл партия Конгрессті басқарып, Демократиялық партияның шығып бара жатқан президенті ұсынысына көңіл бөлінбеді. Тайдингс-МакДаффи заңы Филиппин тәуелсіздігіне дейін 10 жылдық "өткінші кезең" үшін конституцияның жобасы мен нұсқауларын ұсынды. 1934 жылдың 5 мамырында Филиппиннің заң шығарушы органы конгреске делегаттарды сайлау туралы заң қабылдады. Генерал-губернатор Франк Мерфи сайлау күнін 10 шілде деп белгіледі, ал съезд өзінің алғашқы сессиясын 30 шілдеде өткізді. Конституцияның толық жобасы 1935 жылы 8 ақпанда конвенцияда мақұлданды, 23 наурызда АҚШ президенті Франклин Рузвельт мақұлдады, ал 14 мамырда халық дауысымен ратификацияланды. Конституция бойынша алғашқы сайлау 17 қыркүйекте өткізілді, ал 1935 жылы 15 қарашада одақтастық орнады.

Филиппиндік одақтастық (19351946)

1935-1946 жылдар аралығын толық тәуелсіздікке бейбіт өту үшін қажетті соңғы түзетулерге арнау жоспарланды, бұл арада автономияға үлкен кеңістік берілді. Оның орнына Филиппиннің тәуелсіздігіне қатысты кез келген жоспарды кейінге қалдырған Жапониямен соғыс болды. 1935 жылы 14 мамырда Филиппиндер Одағының жаңадан құрылған президенті Мануэль Л. Кэзон (Националист партиясы) жеңіске жетті және Филиппин үкіметі АҚШ Конституциясына ұқсас қағидалар негізінде құрылды. 1935 жылы құрылған одақта өте күшті атқарушы, бір палаталы ұлттық ассамблея және 1901 жылдан бері тұңғыш рет филиппиндіктерден тұратын жоғарғы сот болды. Кесонның басымдықтары қорғаныс, әлеуметтік әділдік, теңсіздік және экономикалық әртараптандыру, ұлттық сипат болды. Тагалог тілі ұлттық тіл болып бекітілді, әйелдерге сайлау құқығы берілді, жер реформасы талқыланды. Жаңа үкімет ұлттық қорғаныс негізін құру, экономиканы күшейту, білім берудегі реформалар, көлік жүйесін жақсарту, Минданао аралын отарлау және жергілікті капитал мен индустрияландыруды дамыту жөніндегі ауқымды бағдарламаны қолға алды. Алайда, одақтастық аграрлық тәртіпсіздіктермен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дипломатиялық және әскери жағдайдың белгісіздігімен және АҚШ-тың болашақ Филиппин Республикасына деген міндеттеме деңгейі туралы белгісіздікпен кездесті. 1930 жылдардың аяғында жерсіз шаруалардың толғандыратын наразылықтарының ортасында, Одақ Mindanao және солтүстік-шығыс Лусондағы қоғамдық жерлерді қоныс аудару үшін ашты. 1939-1940 жылдары Филиппин Конституциясына екі палаталы Конгрессті қалпына келтіру және президент Кэзонның қайта сайлануына рұқсат беру үшін түзетулер енгізілді, бұған дейін ол бір, алты жылдық мерзімге шектелген болатын. 1940-1941 жылдары Филиппин билігі америкалық билік өкілдерінің қолдауымен, жер реформасын жақтаған Пампангадағы бірнеше мэрлерді қызметінен алды. 1946 жылғы сайлаудан кейін АҚШ-қа ерекше экономикалық режим беруге қарсы шыққан кейбір заң шығарушыларға қызмет атқаруға тыйым салынды. Коммуналдық жылдарда Филиппиндер АҚШ-тың Өкілдер палатасына бір сайланған резидент комиссар жіберді, қазіргі уақытта Пуэрто-Рико сияқты.

Жапондық оккупация және Екінші дүниежүзілік соғыс (19411945)

1941 жылы 7 желтоқсанда Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасағанынан бірнеше сағат өткен соң, 8 желтоқсанда жапондықтар бірнеше қалаларға және АҚШ әскери қондырғыларына әуе шабуылын жасады, ал 10 желтоқсанда алғашқы жапон әскерлері Солтүстік Лузонға қоныс аударды. Филиппиндік ұшқыш капитан Хесус А. Вилламор 6-шы қуғын-сүргін эскадрильясының үш P 26 "Peashooter" ұшағының ұшуын басқарып, әрқайсысы 27 ұшақтан тұратын екі жау құрамына шабуыл жасап, әлдеқайда жоғары жапондық Zero-ды түсіріп, өзін ерекшеленді. Ол үшін АҚШ-тың ерекше қызмет айқасы берілді. Сол рейстегі лейтенанттар Сесар Баса мен Джеронимо Аклан ұшқан басқа екі ұшақ атып түсірілді. Жапон әскерлері алға жылжуда, Маниланы қиратудан сақтау үшін ашық қала деп жарияланды, бұл арада үкімет Коррегидорға көшті. 1942 жылдың наурыз айында генерал МакАртур мен президент Кэзон елден қашып кетті. Партизандар мүмкіндігінше жапондықтарды қинады, ал Лусонда жергілікті қарсылық соншалықты күшті болды, жапондықтар аралдың үлкен бөлігін ешқашан бақылауға алмады. Алыс шығыстағы АҚШ қарулы күштерінің (USAFFE) қолбасшысы генерал Дуглас Макартур Батаанға шегінуге мәжбүр болды. 1942 жылдың 2 қаңтарында Маниланы жапондықтар басып алды. Батан қаласы 1942 жылы 9 сәуірде, Манила шығанағының сағасында орналасқан Коррегидор аралы 6 мамырда берілді. Соғыс кезінде жаулық пен соғыс қылмыстары жасалды, соның ішінде Батан өлім науқаны мен Манила қырғыны. Ол кездегі одақтастық үкіметі президент Рузвельттің шақыруымен Вашингтонға жер аударылды, алайда көптеген саясаткерлер қалды және жапондықтармен қызметтесті. Филиппиндік одақтастық армиясы партизандық соғыста жапондықтарға қарсы күресті және АҚШ армиясының көмекші бөлімшелері болып саналды. Филиппиндік қорғаныс медалі, Тәуелсіздік медалі және Азат ету медалі сияқты бірнеше Филиппиндік одақтастық әскери наградалары АҚШ пен Филиппин қарулы күштеріне берілді. Хосе П. Лорелдің басшылығымен Филиппиннің екінші республикасы қуыршақ мемлекет ретінде құрылды. 1942 жылдан бастап Филиппинді жапондықтар басып алған кезде жер асты партизандық әрекеттердің үлкен масштабы болды. Орталық Лусондағы шаруалар құраған коммунистік партизандық қозғалысы Хұкбалахап көпшілігін соғысты. Хактар деп те аталатын Хукбалахаптар жапондықтарға қарсы тұрып, жапондықтармен ынтымақтастық жасаған адамдарды жазалады, бірақ жақсы тәртіпті ұйымға ие болмады, кейін Манила үкіметіне қауіп төндірді. Макартур қайтып келгенге дейін партизандық қозғалыстың тиімділігі жапондықтарды 48 провинцияның тек 12-сімен шектеп, олардың бақылауын азайтты. 1944 жылдың қазан айында МакАртур Филиппинді қайтадан алуды бастау үшін жеткілікті қосымша әскерлер мен заттарды жинады, Кесонның өлімінен кейін президенттікке келген Серхио Осменьямен бірге. Филиппин полициясы Филиппиндік одақтастық армиясының астында 1944 жылдың 28 қазанында, одақтастық режимі кезінде бостандық кезінде белсенді қызметке кірісті. Тарихтағы ең үлкен теңіз шайқасы, жалпы тоннаж бойынша, Лейте шығанағы шайқасы, одақтас күштер Филиппинді Жапон империясынан азат етуді бастағанда болды. Аралдардағы шайқастар ұзаққа созылған қатал шайқастарға әкелді және кейбір жапондықтар 1945 жылы 2 қыркүйекте Жапон империясының ресми берілгенінен кейін де күресуді жалғастырды. Құрғақ жерге қоныс аударғаннан кейін филиппиндіктер мен американдықтар Жапондық оккупацияға қарсы күресу үшін құрылған Хук қозғалысын басу үшін шаралар қабылдады. Филиппиндіктер мен американдықтар жергілікті хук үкіметтерін алып тастады және Филиппин коммунистік партиясының көптеген жоғары лауазымды мүшелерін түрмеге қамады. Бұл оқиғалар болған кезде, жапондық күштерге қарсы күрестер әлі де жалғасып жатты және америкалық және филиппиндіктердің хуктарға қарсы шараларына қарамастан, олар әлі де жапондықтарға қарсы күресте американдық және филиппиндік сарбаздарды қолдады. 1945 жылы одақтас әскерлер жапондықтарды жеңді. Соғыстың соңында соғыс кезінде миллионнан астам филиппиндік (регулярлы және констебльдік сарбаздарды, танылған партизандарды және жауынгер емес азаматтарды қоса алғанда) қаза тапқан деп есептейді. Филиппиндегі жоғары комиссардың 1947 жылғы қорытынды есебінде кокос ұжымы мен қант зауыттарының көпшілігіне үлкен залал келтірілгені туралы мәліметтер бар; аралдар арасындағы кеме қатынасы жойылған немесе алынып тасталған; әскери әуежайларда пайдалану үшін бетон автокөлік жолдары бұзылған; темір жолдар жұмыс істемеген;...

Тәуелсіздік (1946)

1945 жылы 11 қазанда Филиппин Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 1946 жылы 4 шілдеде Құрама Штаттар мен Филиппин аралдары үкіметтері арасындағы Манила келісім-шарты арқылы Мануэль Роксас президент болған кезде Филиппинді АҚШ тәуелсіз мемлекет ретінде ресми түрде мойындады. Келісім Филиппин Республикасының тәуелсіздігін мойындауды және Филиппин аралдарына Американың егемендігінен бас тартуды қарастырды. 1946 жылдан 1961 жылға дейін Тәуелсіздік күні 4 шілдеде атап өтілді. 1962 жылдың 12 мамырында президент Макапагал No No 28 - ші шілденің 1962 ж. 1964 жылы No 4166 жылы Тәуелсіздік күні 4 шілдеден 12 маусымға ауыстырылды және 4 шілдеде мереке Филиппин Республикасы күні деп аталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлеріне берілетін жәрдемақылар

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 200 мыңнан астам филиппиндіктер Тынық мұхит аймағында жапондықтарға қарсы Құрама Штаттарды қорғауға ат салысты, олардың жартысынан астамы қаза тапты. Соғыстан бұрын және соғыс кезінде Филиппин Құрама Штаттарының одақтастығы ретінде, филиппиндіктер заңды түрде американдық азаматтар болды. Америка азаматтары ретінде филиппиндіктерге АҚШ әскерінде қызмет ететіндерге берілетін барлық артықшылықтар берілді. Резиденциядан шығу туралы заң қабылданғаннан бері көптеген филиппиндік ардагерлер өздерінің қызметі мен құрбандығы үшін Конгресске уәде етілген жеңілдіктерді алу үшін АҚШ-қа сапар шегіп келді. Қазіргі таңда АҚШ-та 30 000-нан астам осындай ардагерлер тұрады, олардың көпшілігі АҚШ азаматтары. Социологтар бұл филиппиндік американдықтардың жағдайын сипаттау үшін "Екінші сынып ардагерлері" деген сөз тіркесін енгізді. 1993 жылы Конгресске көптеген заң жобалары енгізілді, олар филиппиндік ардагерлердің әділеттілігі туралы заң болды, бұл ардагерлерден алынған артықшылықтарды қайтару үшін, бірақ заң жобалары тек комитетте ғана өліп қалды. 2009 жылғы 17 ақпанда қол қойылған Американың қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заңда қалған 15000 ардагерге жәрдемақы төлеу туралы ереже бар. 2011 жылдың 6 қаңтарында 2008 жылдан бері қызмет етіп келе жатқан АҚШ өкілі Джеки Спейер (D CA) Филиппиннің Екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерін АҚШ ардагерлеріне бірдей жәрдемақы алуға құқылы ету туралы заң жобасын ұсынды. Заң жобасын баяндаған баспасөз конференциясында Шпейер шамамен 50 000 филиппиндік ардагерлер тірі екендігін айтты.

АҚШ әскерінің қатысуы

Қазіргі уақытта да Филиппинде америкалық сарбаздардың көпшілігі бар. Көптегендер филиппиндік үкімет пен АҚШ әскері арасындағы жақсы қарым-қатынас - кедей филиппиндіктердің өмір сапасын жақсартудың жалғыз мүмкіндігі болып қала береді деп айтады. 1947 жылы әскери базалар туралы келісім қабылданғаннан бері Филиппинде АҚШ-тың жиырма үштен кем емес әскери базасы болды. Бұған қоса, АҚШ Филиппинді Вьетнам соғысы мен Корея соғысы сияқты Азиядағы соғыстарға араласу үшін қону аймағы ретінде қолданды.

Қонақ күштер туралы келісім

1998 жылы "Келуші күштер туралы келісім" филиппиндіктерге жаттығулар өткізуге рұқсат берді және бұрынғы АҚШ армиясының базаларын, мысалы Субик шығанағы, Кларк және басқа да кішігірім форпосты АҚШ юрисдикциясына қайтарды. VFA Филиппин жерінде қылмыс жасаған американдық сарбаздарды заң жүзінде қорғайды. 2006 жылы АҚШ-тың теңіз жауынгері филиппиндік әйелді зорлағаны үшін 40 жылға сотталды. Кінәлі жауынгер Америка елшілігінде ұсталып, үш жылдан кейін босатылды.

Негізгі дереккөздер

. (Ағылшынша аудармасын Сулписио Гевара жасаған.)