Кіріспе

Құс түрі Ньюэллдің су қырғышы немесе Гавайидің су қырғышы (ʻaʻo), (Puffinus newelli) - Procellariidae тұқымдасына жататын теңіз құсы. Ол анықтауы қиын және жіктелуі даулы қиыршықты сулардың бүктелген тобына жатады. Бұрын ол Манс шиш-водының (Puffinus puffinus) бір түрін санаған, ал қазір Таунсенд шиш-водына (Puffinus auricularis) жиі орналастырылады. Гавай аралдарында таралған.

Сипаттама

Бұл өте кішкентай, ұзындығы жағынан өте кішкентай бұрқасын. Қанаты ұзын, құйрығы ауыр, жоғарғы бөлігі қоңыр түсті, ал төменгі бөлігі ақ. Беттің қара түсті түсі көздің астына дейін созылып, ақ кеудеден айқын ажыратылады. Бүйірінде, артқы жағында ақ түсті жаңқа бар. Қанат асты негізінен ақ түсті, шеттері қара түсті. Артқы жамылғысы қара және ақ түсті, ал ашық жерде ақ болып көрінеді. Құйрығы қара сұр немесе қоңыр, аяқтары мен аяқтары негізінен ашық қызғылт түсті. Құс қанатқа толы қанатпен су үстінен төмен ұшып, қысқа уақытқа созылып, тез ұшып-қонып жүреді. Ол қошқардай айқайлап, жайылымның айналасына шығады. Таунсендтің кеудесуі (P. auricularis) өте ұқсас, бірақ оның қараңғы құйрығының асты, қысқа құйрығы және беті қара мен ақ арасындағы шекарасы аз.

Жүйелілік

Оны 1900 жылы американдық орнитолог Генри Уэзерби Хеншоу Мауи тұрғындарынан Матиас Ньюэлл ағаның үлгілерін пайдаланып, Puffinus newelli жаңа түрі ретінде сипаттады. Кейінірек кейбір авторлар оны Манкс шыршасына (Puffinus puffinus) Таунсенд шыршасына (Puffinus auricularis) қосады. Кейіннен Таунсендс шыршасы түр мәртебесіне қайта көтерілді, Ньюэлл шыршасы оның кіші түрі ретінде. Бұл таксономияны Америка орнитологтары одағы өзінің тексеру тізімінің алтыншы басылымынан бастап ұстанды. Алайда Ньюэллдің таунсендтік қысылу суынан әр түрлі өлшемдер бойынша ерекшеленеді және басқа көбейту маусымы мен теңіз тіршілік ортасы бар. Қазір ол көбінесе бөлек түр ретінде қарастырылады, мысалы, Бруктан кейін BirdLife International (2004). 2004 жылы митохондриялық ДНҚ реттілігін зерттеуде Рапа шырша суы (Puffinus myrtae) мен Ньюэлл шырша суы арасындағы тығыз байланыс болғанын көрсетті және авторлар Рапа шырша суы П. newelli-нің кіші түрі ретінде қарастырылуын ұсынды. Рапаның бұрандасы қазір толыққанды түр ретінде қарастырылады.

Тарату

Ол Гавай аралдарындағы тау беткейлерінде 20 - дан астам колонияда көбейеді. Негізгі колониялар Кауаиде, Алакай үстіртінің жанарында және Моколеа тауларында орналасқан. Оның басқа аралдардағы таралуы белгісіз, бірақ ол Молокай мен Гавай аралында көбейеді және Оаху, Мауи және Ланаи аралдарында көбейе алады. Сәуірден қарашаға дейін Гавай аралдарының, әсіресе Кауаи айналасындағы суларда көруге болады. Ұрықтану кезеңінен тыс уақытта ол Тынық мұхиттың тропикалық аймағына таралады. Теңізде таралуы туралы мәлімет аз, бірақ олардың көбі оңтүстікке және шығысқа қарай Экваторлық қарсы ағым суларына қарай қозғалады. Бұл түрдің аты Мариана аралдарына дейін тараған. Оңтүстікке қарай 1977 жылдың қыркүйегінде Самоадан және 1993 жылдың қаңтарында Америка Самоасынан алынған деректер орналасқан.

Тамақтандыру

Ол құрлықтан алыс, терең сулы жерлерде (кем дегенде 2000 метр) тамақтанады. Оның тамақтануына кальмар мен ұсақ балықтар кіреді. Ол олжасын ұстауға суға түсіп, қанаттарымен алға жылжу үшін 10 метрге дейін тереңдікке дейін жүзіп келеді. Ол тунды балықтарға сүйенеді және басқа теңіз құстарымен үйірмелер құрап, тунды балықтардың бетінен шығарып жатқан жемін ұстап алады.

Көбею

1908 жылы ол жойылып кеткен деп саналды, бірақ 1947 жылы қайтадан ашылды және 1967 жылы Кауаиде көбейді. Ұясы тік беткейге қазылған, әдетте, ұлу (Dicranopteris linearis ferns) паналаған ордада. Маусымның алғашқы екі аптасында бір ақ жұмыртқа салынады. Екі ата-ана жұмыртқаны инкубациялайды және инкубациялық кезең 62 күн болып тіркелді. Жас құстар ұядан қазан айында, яғни ұядан шыққаннан кейін 88-100 күннен кейін шығады. Олар теңізге ұшып шығады және ата-аналарына тәуелді болмайды.

Қорғау

Бұрын бұл құс аралдарда кең таралған, көп таралған құс болған. Бұл жануарлар мекендеу ортасының жоғалуы мен мангуст, тышқан, мысық және құсқұйрық сияқты әкелінген жануарлардың жыртқышылығынан азайды. Әсіресе, жас құстар түнде қаладағы жарыққа тартылады, ал көбі электр желілері мен ғимараттарға соқтығысып қалады. 1990 жылдардың ортасында популяция 84 000 құрға шаққанда бағаланды. Соңғы жылдары қатты төмендеу орын алды, бұл 1992 жылы Иники дауылдың әсерінен болуы мүмкін.