Кіріспе
Ирланд әдебиеті 15 ғасырға дейін Ертедегі ирланд әдебиеті, әдетте, 8 немесе 9 ғасырдан 15 ғасырға дейін, бұл кезеңде ирланд тіліндегі қазіргі заманғы әдебиет пайда бола бастады. Бұл Батыс Еуропадағы ең көне жергілікті әдебиеттердің бірі болып табылады, оның тамыры ежелгі дәуірге дейін созылады, бұл 4 ғасырдан бастап Огам тастарынан табылған ирланд және латын жазуларынан көрінеді. Ертедегі ирланд әдеби дәстүрі Орта ғасырлардағы ирланд кезеңінде өркендеді, ал оның әдеби туындысы жергілікті әңгіме, миф және тарихи баяндамалардың қоспасын көрсетеді. Бұл кезеңде әр түрлі әдеби жанрларда кең көлемде жазылған жергілікті әдебиеттің дамуы байқалды. Профессор Эльва Джонстонның айтуынша, "айрландтар батыс Еуропадағы халықтардың арасында әртүрлі әдебиет түрлерін кеңінен қолданатын алғашқы халық болған". Ерте ирланд әдебиетінің маңызды аспектісі - басқа Үнді-Еуропа тілдерінен алынған қарыз сөздер әсері, соның ішінде латын және грек тілдері. Бұл тілдік алмасудың дәлелі ретінде 9 ғасырдағы Санас Кормайк сияқты мәтіндер бар. Ирландиялық көзқараспен әдебиеттің ең алғашқы мысалдары - 5-ші ғасырда латын тілінде жазылған және Армагг кітабында сақталған Сент Патриктің Конфессиясы мен Коротикусқа арналған хаты.
Early Irish literature, is commonly dated from the 8th or 9th to the 15th century, a period during which modern literature in Irish began to emerge. It stands as one of the oldest vernacular literature in Western Europe, with its roots extending back to late antiquity, as evident from inscriptions utilizing both Irish and Latin found on Ogham stones dating as early as the 4th century. The early Irish literary tradition flourished through the Medieval Irish period, and its literary output showcases a blend of indigenous storytelling, myth, and historical narratives. Notably, this period saw the development of a full scale vernacular written literature expressed in a diverse range of literary genres. According to Professor Elva Johnston, "the Irish were apparently the first western European people to develop a full scale vernacular written literature expressed in a range of literary genres." A significant aspect of early Irish literature is the influence of loan words from other Indo European languages, including but not limited to Latin and Greek. This linguistic exchange is evidenced in texts like Sanas Cormaic, a glossary dating from the 9th century that illustrates the assimilation of foreign words into the Irish language. Two of the earliest examples of literature from an Irish perspective are Saint Patrick's Confessio and Letter to Coroticus, written in Latin some time in the 5th century, and preserved in the Book of Armagh.
Ирландияның алғашқы жазушылары
Ирландияға алғаш рет сауаттылық қашан келгені белгісіз. Ирландияның ең көне жазбалары - бұл Ogham әліпбиіндегі тасқа жазылған жазулар, көбінесе қарапайым ескерткіштер, олардың ең ертесі 4 ғасырға жатады. 431 жылы латын әліпбиі қолданыста болды. Сол кезде бесінші ғасырдағы галлиялық хроникашы Просперий Аквитанский Палладийді Рим папасы Селестин І-нің Иса Мәсіхке сенетін ирландтарға бірінші епископ ретінде жібергенін жазған. 5 ғасырдың басында Римде тәлім берген, жазуларының үзінділері сақталған британдық еретиктің Пелагийдің ирланд тегі бар екені айтылады. 5 ғасырдағы "Кармен Пашале" шығармасының авторы Коэлиус Седулиус, "теологиялық поэзияның Виргилиясы" деп аталатын, сондай-ақ, ирландтық болған болуы мүмкін: 9 ғасырдағы ирланд географы Дикуил оны noster Sedulius ("біздің Седулиус") деп атайды, ал латынша Седулиус атауы әдетте ирландша Сиадал деп аударылады. Сент-Патриктің екі еңбегі, оның "Конфессио" ("Декларация", оның Британиядағы шіркеудегі қызметін ақтауға арналған қысқаша автобиографиясы) және "Эпистола" ("Келісім", британ патшасы Коротикустың Ирландиядағы шабуылдау және құлдық іс-әрекеттерін айыптайтын), сақталған. Олар латын тілінде 5 ғасырда жазылған және 812 жылға таман шыққан Армагеддон кітабында және кейінірек қолжазбаларда сақталған. VI ғасырдағы қасиетті Колум Кильдің жазғаны белгілі, бірақ оның тек бір ғана еңбегі сақталған: қазір Корольдік Ирландия академиясында орналасқан Cathach немесе "Сүйектер кітабы" деп аталатын псалтыр. Латын тіліндегі тағы бір маңызды ерте жазушы - Ленстерден шыққан миссионер Колумбан (543-615), ол континенттік Еуропада бірнеше монастырлар құрды, оның қолынан уағыздар, хаттар мен монастырлық ережелер сақталып қалды, сондай-ақ оған берілген поэзияның шынайылығы белгісіз. Ирланд тіліндегі ең ерте жазушы - Далан Форгейл, ол 597 жылы Colum Cille-дің өлімінен кейін көп ұзамай Colum Cille-ге арнап поэзиялық элегияны жазды. Амра көне ирланд тілінде жазылған және толық түсініксіз. Ол 12 ғасырдан бастап қолжазбаларда қатты түсіндірілген нұсқаларда сақталған. Тек сәл кейінірек, 7 ғасырдың басында, Керридің Лукрет моку Чиарасы Мунстер әулеттерінің аңыздық шығу тегі туралы өлеңдер жазды, соның ішінде Конайла Медб мичуру ("Медб заңсыз келісімдерді бұйырды") Ulster Cycle кейіпкерлері мен оқиғаларына ең көне тірі қалған сілтеме бар.
Ежелгі ирланд глоссалары
Ирланд тілінің жазу үлгілері бар ең көне қолжазбалар 8 ғасырдан бері сақталған. Олардың ирландша мазмұны латын тілінде жазылған діни еңбектердің жолдар арасында немесе шетінде жазылған глоссалардан тұрады, олардың көпшілігі Швейцария, Германия, Франция және Италиядағы монастырларда сақталған, оларды ертедегі ирланд миссионерлері сол жаққа алып кеткен, ал онда түсінбегендіктен, олармен сирек кеңестер алынған және Ирландиядағы әріптестерінен айырмашылығы, олар тозған жоқ. Осылайша олар Ирландияда сақталған маңызды ирланд тіліндегі мазмұны бар қолжазбалардан мүлдем өзгеше, олардың ең көнесі - Армагг кітабы (812 ж. шамасында). Филологиядан тыс жерде қызығушылық аз болған алғашқы глоссалар түсіндірмешілердің кең білімін және тіпті сол ерте кезеңде жазған тілінің ерекше дамуын көрсетеді. Куно Мейердің айтуынша, олардың тілі мен стилі ескі биік неміс глоссаларымен салыстырғанда жоғары деңгейде. "Біз мұнда, - деп жазады ол, - ойдың ең жақсы түстерін де оңай және кемелді түрде білдіруге мүмкіндік беретін қалыптасқан білімді проза стилін табамыз, одан біз [тілдің] ұзақ уақыт бұрын қалыптасқан мәдениеті болуы керек деп тұжырымдауымыз керек, кем дегенде алтыншы ғасырдың басына қарай". Бұл сөздерді Вюрцбург, Сент-Галлен, Карлсруэ, Милан, Турин, Санкт-Пауль-им-Лавантал және басқа да жерлердегі қолжазбалардан табуға болады. Liber Hymnorum және Stowe Missal - бұл, глоссалар мен Armagh кітабынан кейін, ирланд тілінде жазылған ең көне қолжазбалар. Олар шамамен 900-1050 жылдар аралығында жасалған.
Қолжазба әдебиеттер
Түрлі әдебиеттердің ең көне кітаптары - Lebor na hUidre, немесе "Dun Cow Book", шамамен 1100 жылы көшірілді, ал Leinster, O'Longan және O'Beirne Book академиядағы қолжазбалардың жартысынан көбіне каталог жасады, ал каталог 3448 бетті қамтитын он үш томды тотты; оларға үш томда қамтылған бөліктердің алфавиттік индексі жасалды, және он үш томдағы басқа материалдармен қатар, басты атаулардың индексі жасалды. Осы кітаптарды зерттегеннен кейін, каталогталған шығармалардың саны сегіз-он мыңға жуық екенін, ұзақ эпикалық сагалардан бастап, жеке квартиналарға немесе строфаларға дейін өзгеріп отыратынын шамамен есептеуге болады, бірақ әлі де көптеген жылдар бойы кешіктірілген жұмыс соңында аяқталуда. Сондай-ақ Дублиндегі Тринити колледжінің кітапханасында әртүрлі дәуірдегі құнды қолжазбалар бар. Британ мұражайы, Оксфорд университетінің Бодлей кітапханасы, Эдинбургтегі Адвокаттар кітапханасы және Брюссельдегі Корольдік кітапхана - барлығы көптеген құнды қолжазбалардың қоймалары. Қолжазбалардың мазмұны туралы білгенімізден, біз оларда қамтылған әдебиеттің шамамен мынадай жіктемесін жасай аламыз. Біз ежелгі эпостардан бастай аламыз, олар негізінен пұтқа табынушылық дәуірден бастау алған, бәлкім, бірінші рет жетінші ғасырда немесе одан да ертерек жазылған. Бұл эпостар әдетте поэзияның тармақтарын және көбінесе француздық chantefable, Aucassin et Nicollet сияқты өлеңдерді қамтиды. Алғашқы христиан әдебиеттері, әсіресе қасиеттілердің өмірі, көп және құнды, аян, уағыз, Киелі жазбаларға түсініктемелер, монастырлық ережелер, дұғалар, әндер және барлық мүмкін діни және дидактикалық поэзиялар пайда болуы мүмкін. Бұлардан кейін көптеген ежелгі жылнамаларды, сондай-ақ санжыралық кітаптардың, тайпалық тарихтардың және жартылай тарихи романстардың үлкен массасын орналастыруға болады. Осыдан кейін Ирландияның бардтық поэзиясы, 9 ғасырдан 17 ғасырға дейін үлкен галликалық отбасылар мен провинциялық патшаларға байланысты мұрагерлік ақындардың поэзиясы болуы мүмкін. Одан кейін Брехон заңдары мен басқа да заңдық келісімдер, сондай-ақ ирланд және латын грамматикасы, сөздіктер, метрикалық трактаттар, астрономиялық, географиялық және медициналық еңбектер туралы көптеген жазбалар пайда болды. Сондай-ақ, классикалық және ортағасырлық әдебиеттерден тегін аудармалар жоқ, мысалы, Луканның Bellum Civile, Беданың Historica Ecclesiastica, Мандевиллдің Саяхаттары, Артур романстары және т.б. Бұл каталогқа аралдың жазба халықтық таным-санасын прозада да, өлеңде де қосуға болады, олар жақында ғана жинақтала бастады, бірақ олардың едәуір жинақтары жасалды. Бұл - оқушының алдында тұрған ірланд тіліндегі мәліметтердің қысқаша және қысқаша мазмұны. Бұл тізімде екі ерекше жағдай байқалады. Ешбір эпос тек өлеңмен берілмейді, драмалық әдебиет де жоқ. Ирланд эпосы прозада жазылған, бірақ ол әдетте көптеген өлеңдермен тоғысқан, өйткені эпостық өлеңдер рифмамен жазылған болса да, мысалы, кейбір Оссиандық өлеңдер, олар қазіргі заманғы, ал үлкен және ежелгі эпостардың ешқайсысы осылай құрылмаған. Алайда драманың болмауы одан да қызықты. Ирландия әдебиеті, әрине, жоғары дамыған, ал ертедегі ирландтар сияқты грек және латын тілдерінде керемет ғалымдар болғанмен, олар тіпті керемет ойын шығарған жоқ. Кейбір Оссиан өлеңдері, әсіресе, үлкен пұтқа табынушылардың соңғысы, ақын Оисин (Оссиан, оны Шотландияда осылай атайды) мен үлкен христиан көшбасшыларының біріншісі, Сент-Патрик арасындағы жартылай күлкілі, жартылай маңызды диалогты қамтитын өлеңдер, бастапқыда әртүрлі адамдар ойнатуы немесе кем дегенде айтуы керек еді. Егер бұл шынымен де солай болса, онда ирландтар драманың ең болмағанда бастапқы тұстарын білген, бірақ олар оны ешқашан осы бастапқы тұстардан асырып кеткен жоқ, ал барлық шынайы драмалық әрекеттің болмауы, қалай болса да, салыстырмалы әдебиетті зерттейтін адамды таң қалдыратын алғашқы нәрселердің бірі.
Ертедегі ирланд эпосы немесе сагасы
Ирландияда эпостық проза немесе сага мың жылдан астам уақыт бойы дамыды және дамыды. 12 ғасырдың ортасында қолжазбаға айналған Ленстер кітабында 187 эпостық сағаның есімдері келтірілген. Оллам немесе қаламгер, ол ақындардың ішіндегі ең жоғары мәртебелі адам болды және оның оқу мерзімі он екі жылға созылды, ол осы негізгі сағалардың екі жүз елуін және бір жүзін оқып білуге міндетті болды. Қолжазбалардың өзінде осы алғашқы сагаларды келесі санаттарға бөледі, олардың атауларынан ертедегі Гейлдің дарындылығын көре аламыз және оның эпосының қайғылы табиғатын түсінеміз: Қалдықтардың жойылуы, Сиырдың олжасы (яғни, ірі қара шабуылдары), Ойындар немесе Wooings, шайқастар, үңгірлер туралы әңгімелер, Навигация, қайғылы өлімдер, тойлар, қоршаулар, Саяхаттың оқиғалары, қашу, қырғын, Судың жарылуы, Экспедициялар, Прогресс және Көріністер. "Ол барлық әңгімелер бір уақытта айтылмаса, ол ақын емес", - делінген бір кітапта ("Book of Leinster"). Бұл кітапта 187 саганың аттарынан басқа, 10-шы немесе 11-ші ғасырдағы МакКоиз ертегісінде көбірек есімдер кездеседі. Кейіннен қосылған бір және транскрипция қатесі бар басқаларын қоспағанда, барлық белгілі оқиғалар 650 жылға дейінгі немесе сол жердегі оқиғаларға қатысты. Демек, тізім VII ғасырда жасалды. Автордың кім екені туралы ешқандай із қалмайды. Автор тіпті нәсілдік, тайпалық немесе тіпті отбасылық тарихқа байланысты, ал кейде ерте кельт мифологиясының оқиғаларына байланысты біртіндеп өскен әңгімелер үшін дұрыс сөз болмауы мүмкін. Бұл процесс әңгімелерді қалыптастырды, олар кәсіби ақындар мен сағалар арқылы айтылып, қайта айтылды, өрнектелді және қосылды. Кейбір кітаптар ғалымдар тек қана олардың аты-жөндерін және мазмұнын тізімдегенге дейін, тіпті пергаментке түсірмей тұрып та, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келген. Ал ежелгі рулар арасындағы оқиғалар мен әулеттер арасындағы соғыстар туралы айтылғандар, әрине, тым көп айтылып, өркендетіліп, уақыт өте келе бұрмаланған. Кейбір ертегілер шынайы оқиғаларды жеткілікті дәлме-дәл баяндауы мүмкін. Христиан діні аралға еніп, бардтық мектептер мен колледждер монастырлармен қатар құрылғаннан кейін, әртүрлі ирланд тайпалары, отбасылары мен расаларының дәстүрлі іс-әрекеттерін, ерліктерін және қайғылы оқиғаларын зерттеуден гөрі білім алудың басқа түрі танымал болмады. Бардтардың жер-жерлерге саяхаттап, өздерінің колледждерімен қарым-қатынас жасауы бүкіл Ирландияда сақталуға лайық жергілікті дәстүрлерді таратқан болуы керек. Бұл әңгімелер аралдың ұлттық өмірінің мәнісін білдірді, бірақ олардың үлкен санынан тек аз ғана аман қалды, ал олардың көпшілігі қиратылған немесе жай ғана қорытуларда сақталған. Алайда кейбіреулері толықтай дерлік өмір сүреді. Алайда, бұл көне пергаменттерде кәсіби ақынның әңгімелері дәл айтылмаған, өйткені оларды ақындар жазған жоқ. Жалпы алғанда, ертедегі христиан монахтары аңыздарды жазып қалдырған. Олар өз халқының ескерткіштерін сақтап қалуға қызығушылық танытып, мақтаныш сезімін білдірді. Олар өз ана тілдерін ертеде латын тілінде қолданылған, ал көп ұзамай тіпті шіркеуде де оны алмастырған. Ирландиялық монахтардың патриотизмдері мен ертедегі халық тілінің дамуы ерекше, өйткені бұл Еуропаның қалған бөлігінде болған жағдайдың керісінше болды. Басқа жерлерде шіркеу латын тілін жергілікті және пұтқа табынушылық дәстүрлерді жоюдың басты құралы ретінде қолданды. Солтүстіктер 8 ғасырдың соңынан 11 ғасырдың ортасына дейін ирландтарға қайталанбайтын залал келтірді, содан кейін Ирландияға нормандықтардың басып кіруі және елизаветалық және Кромвельдік ағылшындардың кейінгі және аяусыз жойылуы болды. Осы қайғылы және зорлық-зомбылық мәдени жараларға қарамастан, О'Карри өзінің 4 мың үлкен кварто беттерін білетінін мәлімдей алды. Ол Оссиан және Фениан циклдерінің аңыздары тағы 3000-ды толтыратындығын және бұған қоса, тарихи емес және фениандық емес, әртүрлі және қиялданған циклдер 5000-ды толтыратындығын есептейді.
Жалған әдебиет пен христиандық сезім
Көне әңгімелер мен кейбір көне өлеңдердің басым бөлігі 7 ғасырдағы монахтар жазған болуы мүмкін, бірақ олардың шығу тегі, тұжырымдамасы және бояуы бойынша негізінен пұтқа табынушылық. Алайда олардың ешқайсысында да көктегі, тозақтағы, құдайлық немесе Киелі кітаптағы тақырыптар туралы сөз жоқ. Бұл, әрине, христиандықты жалған діннен ауыстырған кезде, түсіністікке келген дінбасылар бардтарға, филилерге (акындарға) және ескі жалған білімнің өкілдеріне өздерінің әңгімелерін, аңыздарын, өлеңдерін және шежірелерін жария етуге мүмкіндік берді. Ежелгі романстардың көпшілігінде христиан мен пұтқа табынушының арақатынасы соншалықты құрметпен жасалған, тіпті кездейсоқ талдау да бөлшектерді оңай ажыратады. Мәсіхшілердің дінін жалған тәңірлерге табынушылар толықтай өзгертті. Мысалы, "Этаиннің сүйіктісі" деп аталатын пұтқа табынушылық аңызда біз пұтқа табынушылық жұмақтың Адам атаның күнәсін астарлап, оның әдеби паспортын бергенін көреміз. Этаин - туат де дананнның әйелі, ол құдай болған. Ол қайтадан өлімге ұшырап, Ирландияның патшасына үйленеді. Туатха Де Дананнаннан шыққан бұрынғы күйеуі оны әлі де жақсы көреді, оны өлімге ертіп, оны қайтадан жеңуге тырысады. Ол оны өзіне тартатын жарқыраған көрінбейтін жердің қызықты суретімен ән салады. "Әй, сұлу ханым, менімен бірге келесің бе?" - деп айқайлайды ол. "Біздің керемет жерімізге барасың ба?" Ол былай деп суреттейді: "Әр бір аяқ астынан қара қызыл түске боялған қайың көрінеді. Бұл - мен айтып отырған елдің сұлулығы. Жастық шағы ешқашан қартаймайды, елден жылы, тәтті өзендер ағып өтеді" және т.б. Ал осы құдайлар елінің жалған тәңірлерге табынушылыққа негізделген сипаты, бір тармақпен түсіндіріледі. Бұл тармақпен айтылғандай, осы даңқты елдің тұрғындары барша жұртты көрсе де, өздерін ешкім көрмеді. Ирландияның ерте әдебиетінің христиан дінінен бұрынғы және христиан дінінен кейінгі элементтеріне жасалған бұл қарапайым талдау Еуропа ой-пікірінің тарихында қызықты және үлкен құндылық береді. Өйткені, христиандық элементтер алынып тасталса, біз Еуропадағы басқа жерде кездеспейтін пұтқа табынушылық өмірдің суретін табамыз. "Ирландиядағы шіркеудің пұтқа табынушылық сағаларға деген көзқарасы пұтқа табынушылық заңға деген көзқарасымен бірдей болды. "Саганың бастауы жалған діннен болып, христиан дәуірінде тарады, бірақ ол да, әдетте, христиандық элементтерден жаңа азық іздемей. Бірақ біз оны христиан дінінің ықпалына байланысты Ирландия сағасындағы пұтқа табынушылықтың артқа шегінуіне байланысты болуымыз керек. Дегенмен, олардың көбісі мифологиялық мазмұнда. Ежелгі сағаларды белгілі бір формаға жеткізген алғашқы христиан монахтары емес екені анық. Алайда олар бұл жазбаларды адал көшіріп, Ирландия христиан дініне айналғаннан кейін жариялады".
Ирланд әдебиеті және ерте Еуропа
Ежелгі ирландтық сагалар жазбалары, тіпті аздап бұрмаланған болса да, кейде өткен мифологияның ескерткіші, ал басқалары - пұтқа табынушылық кезеңнен басталған шынайы тарихи оқиғалар, сонда олардың құндылығын түсіну үшін бір сәт ойлану қажет. Циммердің айтуынша, "12-ден 16-ға дейінгі орта аирланд жазушыларының өздерінің ежелгі дәуірлеріне қатысты кінәлі екендігін, басқа жағынан, мұндай сын ғана, басқа жағынан, сага циклдерінің басты тұлғаларының тарихи сипатына күмән келтіруге тырыса алады. Біз Меве, Конор Макнесса, Кучулайн және Фионн мак Кумхайл (Кул) - Арминий, Берндік Дитрих немесе Эцел сияқты тарихи тұлғалар деп санаймыз және олардың күні де дәл анықталды". Олардың алғашқы үшеуі б.з.б. 1 ғасырда, ал Финн 2 немесе 3 ғасырда өмір сүрген. Д'Арбуа де Джубенвилл де осылай дейді. "Бізде бұл [Кучулайн циклының] басты рөлінің шынайылығына күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ", - деп жазады ол; және 1-ғасырда Лайнстерге салынған Бору сыйлығының тарихы туралы ол былай деп жазады: "Әңгімеде нақты деректер бар, бірақ кейбір мәліметтер қиялда жасалған болуы мүмкін"; және тағы бір рет "Ирландияның эпостық тарихы, қаншалықты қатал болса да, Ирландия заңдары сияқты, ең көне немістердің өркениетінен әлдеқайда жоғары өркениеттің ескерткіші". "Шынында да, Ирландияның тарихы біздің заманымыздың алғашқы ғасырларынан бастап, бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді", - деп жазады М. Дарместетер өзінің "Англистер зерттеулері" атты еңбегінде. Ол өзінің шексіз әдеби байлығында ежелгі кельттер өркениетінің толық және адал суретін сақтады. Ирланд әдебиеті - бұл кельт әлемін ашатын кілт". Бірақ кельт әлемі Еуропаның үлкен бөлігін білдіреді және оның өткен тарихының кілті қазіргі уақытта тек ирланд қолжазбаларынан ғана кездеседі. Оларсыз Еуропаның үлкен бөлігінің өткен тарихын сол бұрмалаушы құрал арқылы көруге тура келеді, гректер мен римдіктердің түсті көзілдіріктері, оларға барлық сыртқы халықтар варварлар болды, олардың әлеуметтік өміріне сұраныс білдіруге ешқандай себептері болмады. Ирландия әдебиетінен басқа біздің сол ежелгі әлемнің үлкен бөлігін, Галлияны, Бельгияны, Солтүстік Италияны, Германияның кейбір бөліктерін, Испанияны, Швейцарияны және Британ аралдарын иеленген, Римді өртеп жіберген, Грекияны талан-таражға түсірген және Кіші Азияны отарлаған ұлы кельт тайпаларының сезімдері, өмір салты, әдеп-ғұрыптары мен әдеттерін бағалаудың жолы болмас еді. Бірақ ежелгі Ирландия эпостарында біз өлшеу үшін басқа стандартты табамыз, және осы ерте ирландтық орта арқылы біз оның бекіністерінің біріндегі жарыстың өмірі мен әдет-ғұрыптарын анық көреміз, және біз грек және рим жазушылары елеулі түрде атамаған немесе сілтеме жасамаған континенттік кельттердің көптеген сипаттамалық әдет-ғұрыптарын табамыз, олар сағаның барлық жағдайында және кеңейтуінде қайтадан пайда болады. Мұндай әдет-ғұрыптардың бірі - Посидонийдің "Батырдың бітімі" деп атаған әдет-ғұрыптары, ол ең танымал ирланд сагаларының бірі - Брикриу мейрамына негіз болды. Ирландтық сагалар бірнеше рет арабаға сілтеме жасайды, ол Цезарь шабуылға дейін бірнеше жүз жыл бұрын Галлияда ескірген. Эпостық циклдердің ең үлкенінде жауынгерлер әрқашан күймеде соғысады. Диодор Сицилийдің айтуынша, бардтар ұрысты тоқтату үшін, ұрысқа қатысушылар арасында ән айту арқылы күш-қуатқа ие болған. Цезарь (Галл соғысы, 6.14) галлиялық друидтер жиырма жыл бойы оқыды және көптеген тармақтарды үйренді, бірақ ирланд әдебиеті бізге галлиялық друидтің аналогы, ықтимал, ақынның не үйренгенін айтады. "Осы кездегі адамдардың тұрмыс-тіршілігі мен әдет-ғұрыптары, - деп жазады Виндиш, - бейнеленген көріністердің бұрынғы шынайылығына күмән келтірмейтін нағыз реализммен суреттеледі. Бұл кітапта киім-кешек пен қару-жарақ, тамақ пен су, қонақасы залының құрылысы мен орналасуы, той-томалақтарда сақталатын әдеп-ғұрыптар және тағы басқа көптеген маңызды мәліметтер бар". (Ирландия. Текст I, 252) деген мақалада қарастырылған. "Мен, - дейді ол басқа бір жерде, - ирландтық сага - бұл кельтизмнің үздіксіз ағып жатқан жалғыз көзі". "Ежелгі ирланд тілі - грек және рим әдебиеттерінде сақталған жазулардағы тастар мен монеталардағы, сондай-ақ жеке есімдердегі неокельттік тілдер мен галль тілдерінің арасындағы байланыс орнатады", - дейді д'Арбуа де Джубенвилл. Қазіргі кездегі ірі континенттік халықтардың ата-бабалары негізінен кельттік болған, бірақ олардың тілі, әдебиеті мен дәстүрлері мүлдем жоғалған, өздерінің ...
Негізгі сага циклдері
Ирландиялық әңгімелеуде төрт үлкен цикл бар, олардың барлығы толық сақталған жоқ. Профессор Джон Т. Хонтидің айтуынша, осы ирланд аңыздарының көбісі "кейбір еуропалық халық аңыздарында" кездесетін "негізгі элементтерді" көрсетеді.
Мифологиялық цикл
Мифологиялық цикл Туата Де Дананн, жақсылық құдайлары және фоморлықтар, қараңғылық пен зұлымдық құдайлары туралы, және бізге Ирландияны отарлаған әртүрлі нәсілдердің ерте тарихының астында, шын мәнінде бұрмаланған ерте кельт пантеоны. Бұл деректерге сәйкес, немедиандықтар алдымен аралдарды басып алды және оларды африкалық теңіз тонаушылары деп сипатталған фоморлықтар басқарды; бұл нәсілдер Тори аралындағы Конанд мұнарасы айналасындағы шайқаста бір-бірін құртпақ болды. Немедиялықтардың кейбірі Грекияға қашып барып, бірнеше жүз жылдан кейін қайтып келіп, өздерін Фир Болг деп атайды. Қашып кеткен немедилердің кейбірі кейін қайта оралып, өздерін Туатха Де Данан деп атады. Соңғылары Солтүстік Мойтура шайқасында соғысып, Фир Болгты жеңді. Олар кейіннен Оңтүстік Мойтура шайқасында да қатысып, фоморлықтарды жеңді. Олар аралды, сондай-ақ, милесиялықтар немесе скотилер деп аталатын гальдар басып алып, жеңгенге дейін, өз қолдарына алды. Бұл екі шайқас туралы жақсы сагалар сақталған, олардың әрқайсысы тек бір данада ғана бар. Бұл қызықты циклдің қалған бөлігі жоғалып кетті немесе қысқаша мазмұндалған. Бұл мифологиялық шығармалар адамдар мен династиялар туралы, жақсылық пен жамандықтың арасындағы күрес туралы айтылған. Мұның бәрі бүкпесіздік пен белгісіздік сезімімен байланысты.
Ольстер циклі
Ольстер циклы (an Rúraíocht), бұрын Қызыл бұтақ циклы деп аталатын, ирланд мифологиясының төрт үлкен циклының бірі, қазіргі шығыс Ольстер мен солтүстік Лайнстердегі, әсіресе Арма, Даун және Лоут округтеріндегі Улайдтың дәстүрлі батырларының ортағасырлық ирландтық батырлық аңыздары мен сағаларының жиынтығы. Ольстер циклының оқиғалары король Конхобар мак Нессаның (англ. Conchobar mac Nessa) билігі кезінде және оның айналасында өтеді. Ол Улайдты Эмен Махадан (қазіргі Армагқа жақын Наван форты) басқарады. Циклдің ең көрнекті кейіпкері - Конхобардың немере інісі Ку Хулайн. Улайдтар көбінесе олардың патшасы Медб, оның күйеуі Айлиль және олардың одақтасы Фергус мак Роих, ол Улайдтардың бұрынғы жер аударылған патшасы. Циклдің ең ұзақ және маңызды оқиғасы - Таин Бо Куайлнге немесе Кулидің мал шабуылы, онда Медб Кули түбегіне басып кіру және Улайдтың жүлделік бұқасы Донн Куайлнге ұрлау үшін орасан зор әскерді жинады. Оған тек он жеті жасар Ку Хулайн қарсылық білдірді. Майо Тайн, Тайн Бо Флидхайс деген жерде "Маол" деп аталатын ақ сиыр құмарлықтың нысанасы болып табылады, өйткені ол бір рет сүтті әскерді тамақтандыруға жеткілікті сүт бере алады. Бәлкім, ең танымал оқиға - бұл Дэйрдренің трагедиясы, В. Б. Йейтс пен Дж. М. Сингдің пьесаларының көзі. Басқа да әңгімелер кейіпкерлердің тууы, танысуы, қайтыс болуы және олардың арасындағы қақтығыстар туралы айтады.
Фениан циклі
Қызыл бұтақтан немесе ерлік циклден кейін біз Фион Мак Камхейл, оның ұлы Осин, оның немересі Оскар, Жүз шайқастың жоғары патшалары Конн, оның ұлы Арт Оэнфер және оның немересі Кормак мак Эйрттың билігі кезінде екінші және үшінші ғасырларда тоқылған өте жан-жақты және тіпті танымал романтиканы табамыз. Бұл романтика циклы әдетте Фениан циклы деп аталады, өйткені ол негізінен Фионн Мак Камхейл мен оның фианнасымен (милиция) айналысады. Ирландиялық тарихшылардың айтуынша, бұл ирландтық патшалар өздерінің жағалауларын күзету және шайқастарда күресу үшін ұстаған ирландтық янцирлер болды, бірақ олар патшаның өзіне қарсы күресіп, әйгілі Габра шайқасында жойылды. Батырлық циклді жиі Ольстер циклі деп атағандықтан, бұл сагалардың Лайнстер циклі деп те аталады, өйткені ол өзінің шығу тегі болуы мүмкін, өйткені МакНиллдің айтуынша, Галеоиндер арасында, Милезиялық емес тайпа және бағынысты нәсіл, олар Лайнстердегі Аллен төбесінің айналасында тұрған. Бұл романстың бүкіл құрамы кейінгі дамудан немесе Cúchulainn оқиғаларына қарағанда өркениеттің әлдеқайда кейінгі жағдайын білдіреді. Ол жерде соғыс арбаларында, Батырдың бітісі немесе Ольстер циклінің ежелгілігін көрсететін көптеген басқа сипаттамалар туралы ештеңе айтылмаған. Фион оқиғасына жататын өте аз бөлшектер көне ирланд тілінде кездеседі, ал мәтіндердің үлкен массасы орта және соңғы ирландтық өсу. Мақнилл бұл әңгіменің патшалықтың барлық гэль тілінде сөйлейтін бөліктеріне 400 және 700 жылдар аралығында тарағанын айтады; осы уақытқа дейін ол (васалдық нәсілдің өнімі ретінде) тек ауызша таратылды. Фионн сагасының әртүрлі бөліктері елдің әртүрлі бөліктерінде, Оңтүстік Мюнстердегі Диармуид Уа Дюйбхне туралы және Коннахттағы Голл мак Морна туралы дамыған көрінеді. Бұл цикл үшінің ішіндегі ең танымал және кең таралған цикл болғаны анық, ол Ирландияның әр бөлігінде және шотландтық гаэл тілінде сөйлейтін Шотландияда әлі күнге дейін танымал. Ол өзінің жеке бағытында да дамыды, өйткені қаһармандық оқиғалардың ешқайсысы толығымен өлеңде болмаса да, Оссиан эпостарының, балладаларының және өлеңдерінің саны өте көп, шамамен 50 000 жолды құрайды, көбінесе қазіргі заманғы тілінде.
Тарихи цикл
Орта ғасырдағы ирланд ақындары отбасының тарихын және өздерінің патшаларының шежірелерін жазып отыратын. Олар бұл істі ақындық пен тарихи жанрларды аз-кем араластырған өлеңдерінде орындады. Нәтижесінде пайда болған оқиғалар тарихи цикл деп аталатын немесе дұрыс циклдер деп аталатын, өйткені бірқатар тәуелсіз топтар бар. Бұл кітапта Ірландияның 431 жылы жоғары патшасы болған Лабрайд Лойнгсехтен бастап, тарихи Брайан Боруға дейінгі патшалар бар. Алайда, тарихи циклдің ең үлкен даңқы - бұл 12-ғасырдағы өлең мен прозада айтылған "Бюиль Шуибхне" (Свинидің шаштығы). Даль-Нараидидің патшасы Сюйбхнеге Ронанның қарғысы тиді. Ол жартысы адам, жартысы құс болып, өмірінің соңына дейін орманға қашып, адамнан қашып өмір сүруге мәжбүр болды. Бұл әңгіме қазіргі заманғы ирланд ақындарының қиялын жаулап алды және Тревор Джойс пен Сеймус Хини аударды.
Ертедегі христиан әдебиеті
Мүмкін, христиан дінін қабылдаған бірде-бір елде Ирландия сияқты оның тілі мен ұғымдары терең және тез таралған және сіңірілген емес. Ол шіркеудің діни мақсаттары үшін қолданылған жүздеген сөздерді және әлемдік өмірдегі ұпайларды қабылдады және өз меншігіне алды. Тіпті қазіргі уақытта да біз ирланд тілінде póg сияқты сөздерді табамыз, олар латын тілінен алынған, яғни "бейісу" дегенді білдіреді, pac [is], көне ирландша póc. Сол түбірден "бастың тәжі" (баitheas) пайда болады, яғни шомылдыру рәсімінен өткен бөлік. Бір кездегі "лаич" деген сөзді, қазір "лаох" деп атайды, ол жай ғана "лайкус" деген сөзден шыққан. Әрине, мәсіхшіліктің пайда болуынан кейін біраз уақыт бойы латын тілі діни мақсаттарда қолданылған. Онда ең алғашқы әндер жазылған: Киелі Патрик оны өзінің "Конфессиясында", сондай-ақ Адомнан өзінің "Колумсилдің өмірі" деп атаған. Бірақ VIII ғасырдың ортасына қарай, бүкіл Ирландияда діни ой-пікірлер, уағыздар, литаниялар, құлшылық кітаптары мен әулиелердің өмірлері үшін ана тілі оны алмастырды. Бізге тек ирланд тіліндегі аудармалардан ғана белгілі болған латын тіліндегі түпнұсқалар да кездеседі. Әдебиеттің осы сыныбындағы бір қызықты оқиға - бұл Беданың біраз ұзындықта берген және сэр Фрэнсис Палгрейвтің "Ойлау бағытын жоғары қарай іздеу арқылы біз Данте тозақтарының поэтикалық шежіресін Милезиялық Фурсеуске дейін шығаруға қиналып отырған жоқпыз" деп мәлімдеген көріністер әдебиеті. Бұл "көріністер" Ирландияда өте танымал болды, сондықтан олар 12 ғасырдағы Aislinge Meic Con Glinne пародиясын тудырды. Алайда, олардан да маңыздысы - қасиеттілердің өмірі, өйткені олардың көбі өте алыс кезеңнен басталады, ертедегі ирландтардың әдеп-ғұрыптарына көп жарық түсіреді. XVII ғасырдың бірінші жартысында францискандық Майкл О'Клири ағамыз Ирландияны аралап, ирландтық әулиелердің отыздан қырыққа дейінгі өмірінің көшірмелерін жасады, олар әлі күнге дейін Брюсселдегі Бургундия кітапханасында сақталған. Олардың кем дегенде тоғызы ежелгі пергаменттерде кездеседі. Олардың бірінің бөлігі, әсіресе, Сент-Бренданның сапары бүкіл Еуропаға тарады, бірақ латын нұсқасы қазіргі уақыттағы ирландтық нұсқаларға қарағанда әлдеқайда толық, өйткені түпнұсқасы жоғалған болуы мүмкін.
Ирландияның тарихи әдебиеті
Іс-әрекеттің сипатына байланысты және Ирландияның оқшаулануын ескере отырып, ирландтық жылнамалардың шынайылығына қатысты тәуелсіз шетелдік куәлікті алу өте қиын, немесе тіпті мүмкін емес. Алайда, бізге мұндай куәлік берілмесе де, біз салыстырмалы түрде сенімділікпен жүгіне алатын тағы бір дәлел бар. Бұл - жылнамаларда баяндалған табиғи құбылыстардың жазбалары ғана. Егер қазіргі заманғы ғылымның көмегімен, кері есептер жасау арқылы, кометалардың пайда болуы немесе күннің тұтылуы сияқты табиғи құбылыстардың жылнамашылармен нақты күні мен сағатына дейін жазылатынын дәлелдеуге болады, онда біз бұл құбылыстарды жеке өздері бақылаған жазушылар жазған, ал олардың жазбаларын осы кейінгі жылнамашылар қараған және көрген болуы керек. Мысалы, 444 жылы жазылған, бірақ тек 15 ғасырдан бастап жазылған "Ольстер жылнамалары" деген кітапты алайық. Мұндай жазбаларды сол кездегі куәгерлер жазбаған жағдайда сақтау қаншалықты мүмкін емес екендігін 675 жылы туған Беданың өзінен он бір жыл бұрын болған күннің тұтылуын жазуы екі күн бұрын болғандығымен дәлелденді. Ал, екінші жағынан, Ольстердің жылнамалары дұрыс күнді ғана емес, дұрыс сағатты да береді, осылайша олардың құрастырушысы Катал Магуайрдың көзімен көрген куәгердің түпнұсқасына немесе түпнұсқасының көшірмесіне қол жеткізгенін көрсетеді. Ирландиялық жылнамаларға сыртқы жағынан, яғни цимрлік, саксондық немесе континенттік көздерден кез келген жақтағы жарықтар тасталған кезде, олар әрқашан өздерінің дұрыстығын көрсетуге бейім болды. Сондықтан, біз өз тарапымыздан кез келген сенімімізсіз, 4 ғасырдан бастап жылнамаларда жазылған Ирландия тарихының сенімді болуы мүмкін деп есептеуіміз керек. Бұл оқиғаға байланысты жылнама жазған алғашқы ғалым - 1088 жылы қайтыс болған Клонмакнойз абысы Ионах. Ол латын тілінен Римнің құрылуымен бастайды; кейіннен ол ирланд істерін кейде еске алады және Ирландия тарихының Цимбейд билік құрғанға дейін, яғни шамамен б.з.д. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда Ирландияға қатысты сілтемелер толырақ және көптеп жазылады, олар ішінара латын тілінде, ішінара ирланд тілінде, бірақ еңбектің соңында латын тілі ана тіліне жол береді. Ең үлкен жылнама кітабы, бірнеше кішкене ерекшеліктермен, сонымен қатар соңғы, "Төрт қожайын" деген атпен белгілі. Бұл жазбалардан "Ольстер жылнамасын" және басқа да жазбаларды құрастырушылар ежелгі түпнұсқалардан көшіріп алғандығы көрінеді. Мысалы, "Ольстер жылнамаларында" 439 жылы Chronicon magnum scriptum est деп оқимыз, 467 және 468 жылдары жинақтаушы sic in libro Cuanach inveni деп жазады, 482 жылы ut Cuana scriptsit, 507 secundum librum Mochod, 628 жылы sicut in libro Dubhdaleithe narratur және т.б. Еуропадағы бірде-бір халық өз тіліндегі әдебиеттерде сақталған осындай үздіксіз және көлемді тарихпен мақтана алмайды. Ирландияның тарихы туралы деректерді 17 ғасырдың бірінші жартысында оқыған діни қызметкер Джеффри Китинг жазған. Ол сондай-ақ, дерлік, дерлік, қазiргi кезде сақталған, бірақ Китинг күмәнсiз, Кромвель соғыстарының апаты кезінде олар жойылғанын алдын ала көрген, бірақ негізінен жойылған, ескі пергамент қолжазбаларынан алынған.