Кіріспе
Шаңғы спорты б.з. дейінгі 7000 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін. Шаңғы спорты, немесе шаңғымен қар үстінде сырғанаудың кем дегенде сегіз мың жылдық тарихы бар. Шаңғының ең ерте археологиялық үлгілері Карелияда (Финляндиямен шекаралас Батыс Ресей аймағы) табылған және б.з. дейінгі 6000 жылға жатады. Шаңғының бастапқы мақсаты тұрмыстық қажеттіліктер болғанымен, қазіргі заманғы спорт Скандинавияда қалыптасты. 1800 жылдардың ортасынан бастап шаңғы спорты әлемнің қарлы аймақтарында кеңінен таралды, шаңғы курорттары мен оларға байланысты елді мекендердің дамуына мүмкіндік берді.
Skiing, or traveling over snow on skis, has a history of at least eight millennia. The earliest archaeological examples of skis were found in Karelia (a region in western Russia on the border with Finland) and date to 6000 BCE. Although skiing's origins were purely utilitarian, the modern sport evolved from beginnings in Scandinavia, starting in the mid 1800s skiing became a popular recreational activity and sport, becoming practiced in snow covered regions worldwide, and providing a market for the development of ski resorts and their related communities.
Этимология
Ски сөзі көне скандинав тіліндегі skíð сөзінен шыққан, ол "жарылған ағаш", "ағаш таяқ" немесе "ски" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі скандинав тілінде шаңғымен жүруді сипаттаған кең таралған тіркестер fara á skíðum (саяхаттау, шаңғымен жылдам қозғалу), renna (жылдам қозғалу) және skríða á skíðum (шаңғымен қадам басу) болған. Дегенмен, қазіргі норвег және швед тілдерінде зат есімнен етістік жасалмайды. Басқа тілдерде зат есімнен етістік формасы жасалады, мысалы, ағылшын тілінде ski (шаңғымен жүзу), француз тілінде skier, испан және португал тілдерінде esquiar, итальян тілінде sciare, голланд тілінде skiën немесе неміс тілінде schilaufen (сондай-ақ Ski laufen немесе Ski fahren). Фин тілінде шаңғы мен шаңғымен жүруге арналған өзінің ежелгі сөздері бар: "шаңғы" - suksi, ал "шаңғымен жүру" - hiihtää. Эстония тіліндегі suusk және suusatama фин-ұғыр тегінен шыққан. Самилерде де "шаңғы" және "шаңғымен жүру" сөздері бар: мысалы, Луле сами тілінде "шаңғы" сөзі sabek, ал шаңғылар sabega деп аталады. Самилер "шаңғымен жүру" етістігін cuoigat деп атайды.
Ертедегі археологиялық деректер
Шаңғы туралы ең көне мәліметтер археологиялық жазбаларға негізделген. Шаңғы мен оларды пайдаланудың ең ерте куәліктері екі аймақта кездеседі: Солтүстік Ресей, онда шаңғыға ұқсас заттардың ең көне бөліктері табылды, бұл шамамен 6300–5000 жж. б.э. дейін соққан, Мәскеуден солтүстік-шығысқа қарай 1200 шақырым жердегі Синдор көлінде, және қазіргі Қытайдың Алтай аймағында 5000 жылдық суреттер шаңғыны жергілікті халықтың қолданғанын көрсетеді, бірақ бұл мәселе әлі де қызу талқылауда.
Тасқа ойылған мүсіндер
Скандинавияда шаңғымен жүрудің ең ерте мысалдары б.з.д. 3000 немесе 4000 жылдарға, қарапайым ою-өрнектермен байланысты. Норвегияда екі қолымен бір таяқ немесе балта ұстаған шаңғышының суреті табылды. Rødøy мүсіні бірдей ұзындықтағы шаңғыларды көрсетеді. Норвегиядағы тасқа қашалған сурет, шамамен б.з.д. 1000 немесе 500 жылдары, садақ пен жебемен атып жатқан шаңғышыны бейнелейді, шаңғылары жақсы тіреу үшін бұрышпен (параллель емес) орналасқан. Норвегиядағы б.з.д. 4000 жылға жатқан жартас суреттерінде шаңғымен жүріп, таяқ ұстаған адам бейнеленген. Ресейдің Ақ теңізі маңында 1926 жылы б.з.д. 2000 немесе 2500 жылдарға жатқан тасқа қашалған суреттер табылды. Ақ теңіздегі бір суретте аңшылар бірдей ұзындықтағы шаңғымен ірі аң аулайды. Аңшылар садақтары мен найзаларын таяқ ретінде пайдаланған көрінеді.
Шаңғы үлгілері
Бірінші скандинавиялық шаңғы Швециядағы Йемтланд округінің Хотингіндегі торф қабаттарынан табылған; ол б.з.д. 4500 немесе 2500 жылдарға жатады. 1938 жылы Финляндияның Салла қаласында б.з.д. 3245 жылға дейінгі шаңғы табылды. Белгілі мысалдар – Швецияда табылған және б.з.д. 3300 жылға дейінгі уақытқа жататын Калвтраскискидан шаңғысы, сондай-ақ Норвегияда табылған және б.з.д. 3200 жылға дейінгі уақытқа жататын Вэфсн Нордланд шаңғысы. Норвегиядағы кептірілген батпақтарда жақсы сақталған 20-ға жуық ежелгі шаңғы табылды, бұл шаңғылар Норвегияда, әсіресе Солтүстік Норвегияда, ежелгі заманнан бері кеңінен қолданылғандығын көрсетеді. Ежелгі зираттардан да шаңғылар табылды. 2014 жылы Норвегиядағы Рейнхаймен тауларындағы мұздықтан былғары баулары бар шаңғы пайда болды. Баулар 172 см ұзындығы және 14,5 см ені бар шаңғының ортасындағы кішкентай көтеріңкі бөлігінде орналасқан. Есепке сәйкес, шаңғы шамамен 1300 жылдық. Оппланд округінің тұрақты мұздықтарында көптеген органикалық артефакттар мыңдаған жылдар бойы жақсы сақталған және мұздықтардың кері шегінуімен пайда болады. Гренландияда қазба жұмыстары кезінде табылған шаңғы 1010 жылға жатады. Скандинавия елдеріндегі және басқа да аймақтардағы зерттеулерге сүйене отырып, ғалымдар кем дегенде үш негізгі шаңғы түрін анықтады: арктикалық, оңтүстік және орталық скандинавиялық. Арктикалық типті шаңғы қысқа болып, жүнмен жабылған және шығыстағы Солтүстік Жапониядан батыстағы Об өзеніне дейін қолданылған. Сами халқы осы типті солтүстік аймаққа әкелген болуы мүмкін. Оңтүстік типті шаңғыда бір қысқа және бір ұзын шаңғы болған, ол Оңтүстік Скандинавия мен Балтық елдерінің орманды аймақтарында қолданылған. Орталық скандинавиялық типте де жүнді қысқа (андор) және ұзын шаңғы болған, ол Норвегияның, Швецияның және Финляндияның көп бөлігінде қолданылды.
Жазбалар
Шаңғы туралы ең ерте белгілі мәтіндер Батыс Хан әулеті дәуіріндегі қытай ғалымы жазған, бұл шамамен б.з.д. 206-225 жылдар аралығында болған, және ол Алтай тауларында шаңғы тебетін адамдарды айтқан. Шаңғыға сілтеме жасайтын тағы бір көне мәтінді византиялық ғалым Прокопий VI ғасырда жазған, ол шаңғымен жүретін халықты "скритифиннои" немесе "сырғанау Сами" деп атаған.
Шаңғы
Асимметриялық шаңғылар кем дегенде солтүстік Финляндия мен Швецияда 1930 жылға дейін қолданылған. Ол оларды саам халқымен байланыстырады және оларға савек және голос деген саам тіліндегі атауларды береді. Бұл шаңғы түрлерінің фин тіліндегі атаулары – лили және кальху, сәйкесінше ұзын және қысқа шаңғылар. Ботния шығанағындағы теңіз аңшылары мөрлердің тыныс тесіктеріне жақындап, оқ атуға қолайлы қашықтыққа сырғанап бару үшін арнайы ұзын шаңғы жасады. Алайда, бұл шаңғы тығыз мұзда жылжу үшін де пайдалы болды және мұздың жарықтарынан қорғау үшін 3-4 метрге дейін ұзын жасалды. Швеция тілінде бұл skredstång деп аталады. 1850 жыл шамасында Норвегияның Телемарк аймағындағы шеберлер иісті шаңғыны ойлап тапты. Бұл шаңғы ортасынан, байлауыш астынан иіліп, шаңғышының салмағын шаңғының бойымен тегіс бөледі. Алдыңғы тақташа тәрізді шаңғылар шаңғышының салмағынан иілмей, қарға батып кетпеу үшін жеткілікті қалың болуы керек еді. Норхеймнің шаңғысы – аяқ астындағы бөлігі тарылып, ал ұшы мен құйрығы кең болатын алғашқы шаңғы болды. Бұл шаңғының иіліп, оңай бұрылуына мүмкіндік берді. 1962 жылы Карл Шранц Кнайсльдің «Ақ жұлдызы» атты шыны талшықты шаңғысында FIS Альпілік шаңғыдан әлем чемпионатында екі алтын медаль жеңіп алды. Патентті Kästle, Salomon, Rottefella және Madshus тіркеген, бірақ шындығында, 1962 жылы Dynamic VR7 және VR17 жарыс шаңғыларының енгізілуімен торсиондық қорапты шаңғылар кеңінен таралды. 1993 жылы Elan SCX шаңғысын ұсынды. Бұл шаңғы бүгінгі таңда кең таралған, ұшы мен құйрығы белдік бөлімінен әлдеқайда кең болатын жаңа геометрияны енгізді. Олар жиегіне бұрылғанда қисық пішінге иіліп, бұрылады. Басқа компаниялар да осы үрдіске тез қосылып, кейіннен «Біздің қырық жыл бойы білгеніміздің бәрі қате екені белгілі болды» деген тұжырымға келді.
Байланыстылық
Шаңғының алғашқы күндері байлау қазіргі қар табандарына ұқсас болды, көбінесе аяқкиімнің бақайына бекітілген былғары белбеуден тұратын. 1800 жылдары шаңғы спортқа айналды, ал бақай белбеуі бақайдың астынан ұстайтын металл қысқышпен ауыстырылды. Бұл аяқкиімге мықтырақ ұстаным берді, шаңғыны бүйірге қарай итеруге мүмкіндік туды. Топ белбеуі де уақыт өте келе өзгерді; қозғалыс диапазонын кеңейту үшін, аяқкиім шаңғыдан жоғары бұрылғанда белбеуді созуға мүмкіндік беретін серіппе қосылды. Кейіннен бұл белбеу металл кабельмен алмастырылды. Кабельді байлау осы кезеңде қолданыста болды және тіпті танымалдылығы артты, өйткені шаңғы спорты жеке спорт түріне айналды. 1927 жылы алғаш рет ұсынылған Роттефелла байлауының эволюциясы арқылы өзгеріс келді. Бастапқы Rottefella аяқкиім табанында кішкентай тесіктер жасау арқылы топ бөлігіндегі штырғыштарға бекітілетін топ белбеуін жойды. Бұл 1970 жылдары кең таралған 3 штырғышты жүйе ретінде қалыптасты. Қазіргі уақытта ол көбінесе NNN жүйесімен алмастырылған. 1908 жылы шаңғы көтергіштерінің пайда болуы шаңғы спортының дамуына ықпал етті. Бұрын шаңғышылар шаңғы тебуге ниеттенген төбелерге шаңғымен немесе жаяу көтерілуге мәжбүр болды. Көтергішпен шаңғышылар шаңғыларын киіп, үнемі төмен қарай шаңғы тебуге мүмкіндік алды. Кросс-кантри шаңғы үшін табанды босату қажеттілігі жойылды, кемінде көтергіштері бар курорттарда. Көтергіштер, әсіресе 1936 жылы кресло-лифт пайда болғаннан кейін, кеңінен таралды, шаңғы әлемі кросс-кантри және таудан түсуге бөлінді, бұл бөлініс бүгінге дейін сақталған. 1937 жылы Хьяльмар Хвам шаңғыда аяғын сындырып алды, ал операциядан кейін жазылғанда Saf Ski бақай байлауын ойлап тапты.
Боталар
Шаңғы байтақтары былғарыдан жасалған қысқы аяқ киімдер болатын, шаңғыға былғары белбеулермен бекітілетін. Шаңғы спорты маманданған сайын, шаңғы байтақтары да өзгерді, нәтижесінде тау шаңғысы және жазық шаңғы үшін әртүрлі дизайн пайда болды. Қазіргі заманғы шаңғы спорты көтерілу, түсу және жазық шаңғыдан тұратын жан-жақты спортқа айналды. Кабельді байлаудың енгізілуі байлау мен байтақтардың параллель дамуына әкелді. Кабельдің берік ұсталуын қамтамасыз ету үшін табаны артқа созылған байтақтар, сондай-ақ осы мақсатта өкшесінде жартылай дөңгелек ойықтары бар дизайн кең таралды. Шаңғы көтергіштерінің пайда болуымен, шаңғымен тау басына жету қажеттігі жойылды, соның салдарынан төмен сырғалғанда шаңғыны жақсырақ бақылауға мүмкіндік беретін әлдеқайда қатаң дизайнға басымдық берілді.
Жылжып және ұстап тұру
Иоганн Шеффер 1673 жылы Argentoratensis Lapponiæ (Лапландия тарихы) кітабында шаңғыға май жағу туралы алғашқы нұсқау берді. Ол шаңғышыларға қарағай шайыры мен розин пайдалануды кеңес берді. Шаңғыға май жағу 1761 жылы да құжатталған. 1934 жылы Францияда қатты алюминийден жасалған шаңғының өндірісі шектеулі болды. Май алюминийге жабыспайтындықтан, аяқ астындағы тұтқалар артқа сырғанауды болдырмау үшін жасалды, бұл қазіргі балық қабығы бар балауызсыз шаңғылардың алға басушысы болды. 1970 жылы балық қабығынан жасалған балауызсыз скандинавиялық шаңғылар шығарылды. Шаңғы майындағы соңғы жетістіктер – 1974 жылы Hertel Wax компаниясы енгізген беттік белсенді заттар және 1986 жылы енгізілген фторкөміртектер, олар су мен кірді қайтару қабілетін және сырғанауды арттыру үшін қолданылды. Swix, Toko, Holmenkol, Briko және Maplus сияқты көптеген компаниялар шаңғы майы өндірісімен айналысады және әртүрлі жағдайларға арналған өнімдерді әзірледі.
Поляктар
Алғашқы шаңғышылар бір ұзын таяқ немесе сүңгі қолданған. Екі шаңғы таяғымен шаңғы тебетін адамның алғашқы бейнесі 1741 жылы сомдалған. 1959 жылы Эд Скотт үлкен диаметрлі, қалыңдығы азаятын, жеңіл алюминий шаңғы таяғын ұсынды. Бұл материалдардың мықтылығы сындыруға төзімді деп есептелді, алайда поликарбонат осы үш материалдың ішінде ең жақсысы болып табылады. Осы зерттеулер мен талдауларға қарамастан, 1984 жылы, осы ережелер қабылдалынынан кейін көп ұзамай, "линза материалдарының құрамы шамамен 78% шыны, 11% пластик және 11% поликарбонаттан тұрады" деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, осы линзаларды алмастыру арқылы пайдаланушы жарық жағдайларына қарай көруге арналған реңктің мөлшерін өзгерте алады.