Кіріспе
Адам ұрығының моральдық немесе заңды құқықтары Ұрық құқықтары - табиғи және азаматтық құқықтағы адам ұрығының моральдық немесе заңды құқықтары. Жүктілік құқық деген термин 1973 жылы Құрама Штаттарда абортты заңдастырған Роу мен Уэйдтың арасындағы оқиғадан кейін кеңінен қолданыла бастады. Жүктілердің құқықтары туралы түсінік аналардың есірткіге тәуелділік аурулары, алкогольді және опиоидты қолдану мәселелерін қамтиды. Адам құқықтары туралы халықаралық жарғылардың көпшілігі "адам құқықтары құрсақта жатқаннан бастап немесе бала туылмай тұрып берілуі керек деген пікірлерді жоққа шығарады". Халықаралық адам құқықтары туралы құжаттарда ұрықты адам ретінде адам құқықтары мақсатында жалпыға бірдей қамту жоқ болса да, ұрыққа бірнеше елдердің конституциялары мен азаматтық кодекстерінде әртүрлі құқықтар беріледі.
Fetal rights are the moral rights or legal rights of the human fetus under natural and civil law. The term fetal rights came into wide usage after Roe v. Wade, the 1973 landmark case that legalized abortion in the United States. The concept of fetal rights has evolved to include the issues of maternal substance use disorders, including alcohol use disorder and opioid use disorder. Most international human rights charters "clearly reject claims that human rights should attach from conception or any time before birth." While international human rights instruments lack a universal inclusion of the fetus as a person for the purposes of human rights, the fetus is granted various rights in the constitutions and civil codes of several countries.
Тарих
Ежелгі заманда құрсақ астындағы баланы құрсақ астындағы балаға қатысты шектеулер арқылы қорғауға болатын. Гиппократ антының кейбір нұсқалары түсік жасатуға тыйым салған құрсақ жасушасын жанама қорғады. 19 ғасырдың ортасына дейін ұрық туралы философиялық көзқарастарға Аристотельдің кідірілген адамгершілік туралы түсінігі әсер етті. Оның айтуынша, ұрықтағы жасушалар өздерінің жандарын біртіндеп алады, ал жүктіліктің алғашқы кезеңінде ұрық толық адам болып табылмайды. Алайда бұл заңда жүкті әйелді жазалауды бала туғанға дейін кейінге қалдыруға рұқсат етілген. Дхармашастра сияқты этика мен әділдік туралы бірнеше индуистік мәтіндер ұрыққа өмір сүруге құқық береді, бірақ іс жүзінде мұндай мәтіндер әрдайым орындалмайды. Рим империясының меншік құқығы ұрыққа мұрагерлік құқық берді. Егер ұрық мұра қалдырушының (әдетте, әкесінің) өлімінен бұрын пайда болып, кейін тірі туылса, мұрагерлік құқықтарының мөлшері мұра қалдырушының өлімінен бұрын туған балалармен тең болады. Тағы бір заңгер Юлий Паулюс "Ежелгі ата-бабалар дүниеге келмеген балаларды тегін тәрбиелеуді, яғни бала дүниеге келгенше барлық заңды құқықты сақтап қалуды көздеген" деп те айтқан. Диджест ұрыққа қандас болу құқығын берді, ұрықтың мүддесін қорғауды преторға жүктеді. Сондай-ақ, "Диджест" жүкті әйелдерді босанғанға дейін өлтіруге тыйым салған. Рим заңына сәйкес, егер құл ана құрсақ көтергеннен бастап баласын туғанға дейін кез келген уақыт бойы еркін болса, баласын еркін туған деп санаған. Анасы баласын тумас бұрын құл болып кетуі мүмкін болса да, ананың бақытсыздығы туа біткен балаға зиян тигізбеу керек деп саналады. Осыған байланысты гректер мен римдіктер ұрықтағы алкоголь синдромын білмейтін деп есептеледі. Орта ғасырларда ұрықтың құқықтары жандылық түсінігімен тығыз байланысты болды. Кейбір жағдайларда ұрық мұрагер бола алады немесе мұрагерлік ретімен жүреді. Византия империясында ұрық табиғи тұлға ретінде қарастырылды және қаннан тараған ұрпақтар мен құлдармен бірге мұрагер бола алды. Византия императоры VIII Михаил Палеолог солдаттарға өздерінің пронояйларын туа біткен балаларына беруге рұқсат берді. Тумаған патша әулетіне мұрагерлік құқықты беру үнемі артып отырды. 1284 жылы Шотландия королі Александр III өзінің болашақ тумаған балаларын парламент актісі бойынша мұрагерлер ретінде тағайындады. Шотландия королі Роберт Брюстің 1315 жылғы келісімінде оның ағасы Эдуард пен қызы Марджори Брюстен басқа таққа тұруға туа білмеген жеке тұлғалар рұқсат етілген. 1536 жылы британ парламенті Генри VIII мен Джейн Сеймурдың туылмаған балаларына патшалық мұрагерлік тізбегінде басымдық берді. Ортағасырлық кезеңде жанды және жансыз ұрық арасындағы айырмашылық Папа Пий IX 1854 жылы Мәриямның жанды болуы құрсақта болғаннан кейін алынып тасталды. 1751 жылы дәрігер Фрэнк Николс "Бала тумаған нәрестелердің Лондон Корольдік дәрігерлер колледжінің цензурасына өтініші" атты кітапшасын басып шығарды, ол өмір сүру және қорғауға ұрықтың құқығын қолдады. Бұл кітапшада XXI ғасырдағы өмірді қорғау қозғалысының көптеген аргументтері алдын ала айтылған. 1762 жылы ағылшын заңгері әрі судья Уильям Блэкстон "анасының құрсағындағы нәресте" мұрадан пайда көретінін және мүлкін өзі мұра етіп алғандай алатынын жазды. Осылайша ұрық мұрагерлік мақсатта адам болып саналды. ХХ ғасырда, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ұрық құқықтары мәселелері дамуын жалғастырды. 1948 жылы Женева декларациясы қабылданды, ол 1983 және 2005 жылдары түзетулер енгізілгенге дейін дәрігерлерге "адам өмірін құрсақта жатқан сәттен бастап барынша құрметтеуге" кеңес берді. 1967 жылы "Американдық адвокаттар қауымдастығының журналында" "заңды шешімдердің қазіргі заманғы үрдісі бойынша, құрсақтағы балаға дүниеге келгеннен бастап, оның өзіне, соның ішінде өмірге деген құқығына да барлық мүліктік және жеке құқықтар беріледі" деп жазылған. 1975 жылы Германияның Конституциялық соты өмірге құқық туралы Германияның негізгі заңы бойынша түсіндіріп жатып, "адамның тарихи өмір сүру мәніне қатысты өмір" "кем дегенде тұқым қуалағаннан кейін 14-ші күннен бастап (қоңырау, жекелесу) " бар және сондықтан әркімнің өмірге құқығы Германияның негізгі заңы бойынша адам ретінде туылмағанды қамтиды деген пікір білдірді. 1980 жылдары жұмыста ұрықты қорғаудың қайта пайда болуына куә болды, оның мақсаты ұрықтың денсаулығын қауіпті жұмыс жағдайларында қорғау. 1983 жылы Ирландия әлемдегі тұңғыш елдердің бірі бо�...
Қазіргі заманғы ережелер
Қазіргі заманғы ұрықтың құқықтарын нақты қарастыратын жалғыз халықаралық шарт - бұл Американың адам құқықтары туралы конвенциясы, ол ұрықтың өмір сүру құқығын түйсік болған сәттен бастап қарастырады. Конвенцияны Американың жиырма бес елі ратификациялады (екі ел кейіннен конвенцияны денонсациялады, бұл ратификациялағандардың қазіргі санын жиырма үшке жеткізді) 1973-1993 жылдары. Мексика конвенцияны "жалпы алғанда" ұрықтың өмір сүруге құқығы туралы сөздерді міндетті емес деп және бұл мәселе мемлекеттердің құзырына кіретінін ескеріп ратификациялады. Конвенция ерекше жағдайларда аборт заңдарына рұқсат беру үшін түсіндірілуі мүмкін болса да, ол ұрықты тұлға деп жариялайды. 1959 жылғы Бала құқықтары туралы декларацияға негізделген Бала құқықтары туралы конвенцияның (БҚК) 9-тармағы "бала туылғанға дейін де, туылғаннан кейін де тиісті құқықтық қорғауға мұқтаж" деп мәлімдейді, бірақ екіжақтылықтан туындайтын түйеге заңдық қорғау жүкті қыздың сол Конвенция бойынша құқықтарымен қайшы келеді. Мұндай қақтығысты кейде ана мен ұрық арасындағы қақтығыс деп атайды. ЖҚК бойынша жүкті қыздың құқықтары оның ұрығының құқықтарын алмастырады. Белгия, Бразилия, Сальвадор, Мексика және Марокко азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні (МПҚП) әзірлеу кезінде ұрыққа түйеге өмір сүру құқығын беру туралы ұсыныс ұсынды, бірақ ол аз қатаң сөздерді қолдап, қабылданбады. Сонымен қатар, ICCPR жүкті әйелдерді өлім жазасына кесуге тыйым салады. Дүниежүзілік медицина қауымдастығының емдеу әдісімен жасалған аборт туралы декларациясында: "Ананың мүддесі мен оның дүниеге келмеген баласының мүддесіне қайшы келетін жағдайлар дилемма туғызып, жүктілікті қасақана тоқтату керек пе, жоқ па деген сұрақ тудырады", - делінген. 2012 жылы қол қойылған ана денсаулығы туралы Дублин декларациясы құрсақ астындағы баланың өмір сүру құқығын бірінші орынға қоя отырып, "аборт пен ананың өмірін сақтап қалу үшін қажетті медициналық емдеудің арасында, тіпті мұндай емдеу оның өмірін жоғалтуға әкеп соқса да, негізгі айырмашылық бар" деп атап өтті. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) және Human Rights Watch сияқты бірнеше ұйымдар әйелдердің репродуктивтік құқықтарын ұрық құқығынан жоғары қояды. Еуропалық заң бойынша ұрық ананың құрсағындағы бөлігі ретінде қарастырылады, сондықтан оның құқықтары ананың қолында болады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның (ЕАҚК) 2-бабы бойынша өмір сүру құқығы ұрыққа қатысты емес деген шешім шығарды. Еуропалық Одақтың екі мүшесі (Мажарстан мен Словакия) ұрыққа өмір сүру құқығын береді. Норвегия Конституциясы таққа тұруға туылмаған патша балаларына құқық береді. Ағылшын заңына сәйкес, тірі туылған балаға мұрагерлік құқық беріледі. (Бірқатар шиит заңгерлері 11-14 күннен кейін, ұрықтандырылған жұмыртқаның жатыр қабырғасына енуі кезінде жандануға болады деп санайды). Сунни және шиит заңгерлері ұрыққа екі жағдайда мұрагерлік құқық береді: егер ер адам қайтыс болса және жүкті әйел одан аман қалса, ұрықтың мұрагерлік құқығы қауіпсіз және ұрықтың үлесі бөлінместен бұрын мұрадан айырылуға болмайды. Адамның биология мен медицинаны қолданудағы адам құқықтарын қорғау және оның қадір-қасиеті туралы конвенция бойынша зерттеу мақсаттары үшін адам эмбриондарын жасауға тыйым салынады. Алайда, аборт туралы пікірталас сияқты, эмбриондық зерттеулер туралы нормативтік пікірталаста екі көзқарасты ажыратуға болады: эмбрионның моральдық құндылығына назар аударатын "феталистік" көзқарас және әйелдердің мүдделерін, әсіресе кандидаттық донорлық ұрық жасушаларын қолдаған "феминисттік" көзқарас.
Әдептілік интервенциясы
Жүктілік кезінде жүкті әйелдердің денсаулығына немесе дамуына зиянды әсер етуі мүмкін деп саналған түрлі бастамалар жүктілік кезінде белгілі бір мінез-құлықтарды шектеуді немесе одан бас тартуды көздейді. Сондай-ақ, кейбір елдерде ұрықтың жынысына байланысты түсік жасатуға тыйым салатын заңдар қабылданды. Көптеген юрисдикциялар жүкті әйелдердің алкогольді ішімдіктерді тұтынуына қарсы белсенді түрде ескертеді, оның ішіндегі алкоголь синдромымен байланыстылығынан максималды мөлшерде немесе толық аулақ болуды ұсынады. Жүкті әйелдерді ішімдікті ішіп-жеуге шақыратын елдерге Австралия, Канада, Франция, Исландия, Израиль, Нидерланды, Норвегия, Жаңа Зеландия, Испания, Ұлыбритания және АҚШ жатады. Польшада 2017 жылы жүктілік кезінде ішімдік ішетін әйелдің бостандығын шектейтін заң жобасы (көзету және оқшаулау сияқты алдын алу шаралары) қабылданды. Бірақ бұл заң жобасы талқыға салынбады, себебі ол әйелдердің еркіндігі мен өз бетімен әрекет етуіне кедергі келтіретін қарама-қайшылықтар тудырады деп есептелді. Көптеген ұлттық және халықаралық агенттіктер жүкті әйелдерге арналған диеталық нұсқауларды ұсынады, өйткені өнеркәсіптік ластану арқылы метилкөкөмірмен зақымдалған балықтарды тұтыну денсаулыққа қауіп төндіреді. Зерттеулер метилжидiң әртүрлi мөлшерлерiне ұрықтанудың балаларда жүйке жүйесiнiң бұзылуына байланысты екенiн көрсеттi. Жүктілік кезінде темекі шегу немесе темекі түтінін тарту сәбидің салмағының төмендеуіне әкеп соғады. Арканзас штатының губернаторы Майк Хакаби темекі шегуші аналарға 10% сәби өлімінің тиесілі екендігіне негізделген зерттеулерге сілтеме жасап, 2006 жылы сәби өлімін азайту мақсатында жүкті әйелдерге темекі тартуға тыйым салу туралы шешім қабылдады. АҚШ-тың бірде-бір штаты жүктілік кезінде белгілі бір мінез-құлықты қылмыстық деп санайтын заң қабылдамады, бірақ, дегенмен де, кем дегенде 200 американдық әйел жүктілік кезінде мінез-құлқы арқылы жатырға зиян келтіргені үшін қылмыстық қудалау немесе балаларды қорлау туралы қолданыстағы заңдар бойынша тұтқындалды. Қылмыстық іс қозғау себептері: заңсыз заттардың қолданылуы, алкогольді ішу және дәрігердің бұйрығын орындамау, яғни төсекке жатып немесе кесарево қимыл жасау.