Кіріспе

Николай Носовтың "Дунно, не не знаю, не не знаю" (Незнайка, Незнайка - Don'tknowka) кітаптарының кейіпкері; орыс тіліндегі "не знаю" ("не знаю", білмеймін) сөзінен шыққан. Персонаж идеясы Палмер Кокстың кітаптарынан алынған. Дунно, оның жарқын көк шапаны, канар сары шымдары, қызғылт сары көйлектері және жасыл галстугімен танымал, Носовтың трилогиясының басты кейіпкері, Дунно мен оның достарының оқиғалары (1954), Күн қаласындағы Дунно (1958) және Айдағы Дунно (1965). Кітаптар бірнеше рет киноға түсірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Үш ертегі романы "Гүлдер қалашығында" тұратын шағын ойдан шығарылған бала тәрізді адамдардың оқиғаларын жалғастырады. Олардың көлемі "орташа бадыраң" сияқты, сондықтан оларды "шортис" немесе "миты" деп атайды. Гүлдер қалашығында өсетін барлық жеміс-жидектер мен көкөністер өздерінің қалыпты мөлшерінде, сондықтан Шортилер оларды өсіру мен жинаудың күрделі әдістерін ойлап табады. Носовтың әлемінде әрбір қысқа ұзындық қоғамда өз орнын алады және соған сәйкес аталады.

Дунно мен оның достарының оқиғалары

Гүлдер қалашығында Дунно үлкен қиындықтарға тап болады. Біріншіден, ол күннің құлағанына сеніп, қаланың жартысын қорқытып жібереді, ал Дуно, Дунноның ақылға қонымды антитезасы (оның есімі орыс тіліндегі "знаюдан алынған, білемін) бәрін анықтайды. Содан кейін ол музыка, сурет және поэзиямен айналысады, бірақ оның әдет-ғұрыпқа сай емес әрекеттері достарын ашуландырады, сондықтан ол тоқтауға мәжбүр болады. Содан кейін, Свифтидің ескертулеріне мән бермей, Дунно Бендум мен Твистумның көлігін Қымыз өзеніне құлатып, ауруханаға түседі. Содан кейін ол өзінің ең жақсы досы Гункимен қыздар Пи-Ви және Тинклмен достығын тоқтатпағаны үшін жанжалға түседі (әдетте, жігіт Миттер қыз Миттерді ұнатпайды және керісінше). Дуно ыстық ауаға арналған шар жасап, саяхатқа шығуға ұсыныс жасайды. Ол достарымен бірге резеңке шығарып, себетті тоқып, құрттан апаттық парашют жасайтын болады. Содан кейін үлкен резеңке шарды үрлеп, себетке бекітіп, ыстық ауамен толтырады. Парашюттер мен басқа да керек-жарақтар жүктелген, ал он алты орындықтар орналастырылған. Дайындыққа барлығы көмектеседі, бірақ Дунно барлығына әміршілік етіп, пайдасыз кеңестер берумен айналысады. Кету күні келеді, Дуно, Дунно және тағы он төрт Мит кемеге кіреді. Ол өзінің иті Дотты алып кетеді. Бұл кезде қала тұрғындарының жартысы шақтың ұшатынына әлі де сенбейді, бірақ шақ жерге сәтті көтеріледі, ал Гүлдер қаласындағы барлық кішкентайлар құттықтады. Гунки Дунноға жерден қол ұшын береді, бірақ Дунно одан қашады. Балон ақырында Гринвиллдің жанында құлады, онда тек қыздар Митс (балалар Митс өздерінің еркекшілік іс-әрекеттерін еркін жүзеге асыратын Kite Town қаласына кеткен), олар балаларды күтіп-баптау үшін балоншыларды ауруханаға алып барды. Дуно (жоғылу алдында парашютпен шарықтан құтылған) болмағандықтан, Дунно өзін Митс қызына шарық ойлап тапқан және Митс жігіттің басшысы ретінде сипаттайды. Ауруханаға барған кезде ол Митс баласын өз нұсқасын қолдауға көндіреді, ал алмасу үшін оларға ауруханадан мүмкіндігінше тезірек шығуға көмектесуді уәде етеді. Көп ұзамай бір ғана бала миті Шотты (ол арада Гүл қаласына қашып кеткен Дотты жоғалтып алған) емделу керек екендігі анық болды, бірақ аурухана дәрігері доктор Хонисакл барлық басқа бала миттерді бірге алып шықпайды, өйткені ол бала миттер көп қиындық тудырады деп санайды, сондықтан бала миттер жұппен шығарылады. Алып кеткеннен кейін, бала Мит қыз Митке егін жинауға көмектеседі, ал Бендум мен Твистум Кит қаласына барып, қыз Миттың көлігін жөндеуге барады. Содан кейін Бендум мен Твистум Гринвиллге оралады, ал Кейте Таун тұрғындары оларға қосылады және егін жинайды, соның ішінде бұрын хулиган болған Найлс. Уақыт өте келе Дуно басқа Митті тауып алады, Дунноның өтірігі ашылады, оны жігіт Миттер мазақтайды, бірақ қыз Миттер жұбатады. Дунно Мита Корнфлауер қызбен дос болады, үйге оралғаннан кейін, Шот Дотты табады, Дунно Гункимен татуласады, Пи-Вимен жақсы дос болады, оқу дағдыларын жақсартады және Корнфлауермен хат жазысу үшін қаріп жазуды үйреніп алады.

Күн шаһарындағы Дунно

Дунно өз-өзіне оқуды жалғастырады: грамматика мен арифметиканы үйреніп, физиканы үйрене бастайды, бірақ физика оны шаршатады, ол өзінің ең жақсы досы Пи-Вимен кездесе бастайды, содан кейін екеуі де ертегі оқиды. Дунно сиқырлы таяқты армандайды, ал Пи-Ви бір кітаптан оқығанын айтады, сиқырлы таяқты сиқыршыдан үш жақсы іс-әрекет үшін алуға болады, бірақ сиқырлы таяқты алғысы келетін адам сыйлық туралы ойламауы керек. Кездесуден кейін Дунно жақсы істер жасауға тырысады, бірақ бірінші күні ол көптеген жаман істер жасайды, атап айтқанда, үйінің басқа миталарымен айтысады. Келесі күні Дунно тек жақсы істер жасайды, бірақ сиқыршы оған келмейді. Пи-Ви Дунноның сыйлық туралы ойлағаны үшін, яғни сиқырлы таяқ туралы ойлағаны үшін екенін түсіндіреді. Бірнеше ай бойы Дунно жақсы іс-әрекеттер жасайды және сиқырлы таяқты армандайды, бірақ сонымен бірге оны алу мүмкін емес деп санайды. Бірақ бірнеше күн бойы жаңбыр жауғаннан кейін күн ашық болған кезде Дунно арманын ұмытып, Дотты қорадан босатып, қарт жігітпен кездеседі. Дунно адамды Доттың шағылысуынан қорғайды және Дот оны бұрын шағып көрмеген бе деп сұрайды. Сонда қарт адам өзінің сиқыршы екенін айтып, Дунноға сиқырлы таяқ береді. Сиқыршы Дунноға сиқырлы таяқтың үш жаман іс-әрекет жасаса, жұмыс істемейтінін ескертеді. Сиқыршыдан сиқырлы таяқты алғаннан кейін Дунно, Пи-Ви және олардың кездейсоқ танысы Пачкуля Пёстренкий (өзін жууды ұнатпайды және ешқашан ештеңе таң қалдырмайды) көлікке ие болып, Күн қаласына жолға шығады. Дунноның машинаны үйренбей-ақ жүргізу шеберлігінен осы сиқырлы таяқтың арқасында пайда болады. Саяхат барысында олар көптеген технологиялық кереметтерді көреді, мысалы, футуристикалық машиналар, таңғажайып сәулет, сізбен сөйлесе алатын телевизорлар, компьютерлі шахматшылар және т.б. "Күндізгі қала" аталуы бұлт себудің арқасында қаладағы барлық күннің күндізгі болғанынан туындайды. Алайда, қалада жолшылар да қиындыққа тап болады. Дунно Сан-Ситиге келген күні Листик есімді митпен айтысып, сиқырлы таяғын қолданады да оны есекке айналдырады. Келесі күні Дунно газеттен Листик жоғалып кеткенін, бірақ есек Сан-Ситиде құпия түрде пайда болып, қалалық зоопарққа әкелінгенін оқиды. Содан кейін Дунно зоопарққа барып, екі есекті және бір кішкентай есекті Митке айналдырады, олардың қайсысының Листик екеніне сенімді емес. Өкінішке қарай, есектер мен митеге айналған кішкентайлар хулиганға айналды, ал басқа кейбір Сан-Сити мителері де хулиганға айналды, бұл жаңа үрдіс деп ойлады. Митс Чубчик пен Йоршик Сан-Сити бағын шлангпен суарғанда, бұрынғы есектердің бірі Пегасик Митске су бүркіп бастайды, ал Дунно шлангты алып кетуге тырысады. Содан кейін екі полиция қызметкері, Свистулкин мен Караулькин, Дунноны полиция бөлімшесіне алып барады. Дунно өзінің сиқырлы таяғын станцияны жоюға қолданады, ал Свистулкин оған кірпіш құлағандықтан миы шайқалады. Содан кейін Дунно, Пи-Ви және Пачкуля Пёстренкий саяхаттарын жалғастырады, ал Свистулкин үйіне барады, бірақ екі Шуттило мен Коржик есімді мителер мекендейтін қате пәтерге келеді. Шютило мен Коржик келгеннен кейін, Свистулкин үйге барады, бірақ қателікпен Коржиктің құрткасын киіп, кішігірім шоферлік куәлігімен. Содан кейін Свистулкин бұрынғы есектер мен Хинни жаяу жүргіншіге қойған арқанға сүрініп, қайтадан миы шайқалады. Аң-сезімін жоғалтқаннан кейін оны Сан-Сити ауруханасына алып кетеді, онда оны Коржик деп қате қабылдайды. Газеттерде Свистулкиннің жоғалғаны жазылған. Свистулкин сауыққан кезде аурухана дәрігерлері оны әлі де ауырып жатыр деп санайды, өйткені ол өзін Свистулкин деп атайды; бірақ көп ұзамай дәрігерлер онымен шын Коржикпен кездескеннен кейін оған сенім артады. Бірақ дәрігерлер әлі де Свистулкинді ауруханадан шығармайды, өйткені ол "сары шалбар киген сиқыршы" туралы бірдеңе айтады (Дунноны білдіреді), ал дәрігерлер бұл шын қиял деп санайды. Сан-Ситидегі хулигандардан туындаған қиындықтар жалғасуда, содан кейін Дунно бұрынғы есек пен хинидің ешқайсысы Листик емес екенін түсінеді, сондықтан ол қайтадан шынайы Листикті табу үшін зоопарққа барады. Жануарлар дүниесінде Дунноға газеттегі ақпараттың қате екендігі және Листик Сан-Сити циркінде екендігі айтылады. Содан кейін Дунно маймылды ренжітуге шешім қабылдайды, ал маймыл оның сиқырлы таяғын алып кетеді. Жануарлар бағы жабық болғаннан кейін, түн түсіп, Дунно мен Пачкуля Пёстренки жануарлар бағының қоршауынан көтерілуге батылы жет�...

Айдағы Дунно

Дуно өзінің Ай тасын (ол Айға бұрынғы сапарынан алған) магнит өрісімен әрекеттескенде гравитациясыз аймақ жасағанын біледі. Ол осы білімін Айға жету үшін әлдеқайда оңай болатын зымыран жасау үшін қолданады, өйткені ол салмақсыз. Алайда, Дунно мен Роли Полиге баруға рұқсат етілмейді; Дунно, өзінің тәртіпсіз мінез-құлқынан және Роли Поли, ауырлық әсері жоқ және шамадан тыс тамақ тұтынумен күресу қабілетсіздігінен. Ракета ұшырылатын түнде Дунно мен Роли Поли кемеге кіргізіп, ракетаны қасақана ұшырады. Айға жеткенде Дунно мен Роли Поли бөлек болады және Дунно үңгірден құлап түсіп, Айдың ішінде өмір сүретін бүлдіршіндердің жеке қоғамын табады. Алайда, Жердегіден айырмашылығы, бұл кенелердің "жиһандық азығы" жоқ (яғни, олардың жемістері мен көкөністері Жердегідей емес, кәдімгі адамдармен салыстырғанда кенелерге пропорционалды мөлшерде). Ай қоғамы - жемқор капиталистік мемлекет: миллионерлер барлық зауыттарды басқарады және ақшаларын қажетсіз сән-салтанатқа ысырап етеді, полиция қатыгез, жемқор және ақымақ, күнделікті азаматтар тіршілік үшін күреседі және тышқандар көп орналасқан казармаларда өмір сүреді. Дунно ресторанда тамақ ішуге ақшасы болмағандықтан түрмеге қамалады және ақымақ полиция қызметкерлері оны іздестіріліп жатқан қылмыскер деп қате қабылдайды. Түрмеде ол Мигамен, тез сөйлеуші, арамзамен, ал Kozlik кедей, жұмсақ жұмысшымен кездеседі. Түрмеден босағаннан кейін Мига Козлик пен Дунноны тағы бір алаяқ Жулиомен таныстырады, ал төртеуі Дунноның зымыран кемесінен "желкен тұқымдарды" алу және оларды Айға отырғызу үшін ақша жинау үшін акцияларды сату арқылы компания құруды шешеді. Ал енді төрт достың ақшасы көп болады. Алайда, жергілікті миллионерлер азық-түлік өнімдерінің артуы кедей жұмысшылардың байыуына, миллионерлердің ақшасынан айырылуына әкеп соғады деп қорқады. Олардың басшысы Спратс Мига мен Жулионы ақшаны ұрлап, Дунно мен Козликті жұмыссыз және ақшасыз қалдырып қашуға көндіреді. Сол уақытта Роли Поли сол үңгірді тауып, Айдың ішіне кіреді. Алайда ол тұзды тез тауып алады және оны жасап сатумен айналысатын жеке бизнесін ашады (ай тұрғындары тұзды білмейтін). Ол байыйды, бірақ тұз бағасы демпингтік схемалардың арқасында тым төмендей бастағанда, банкротқа ұшырайды. Содан кейін Роли Поли орташа жұмысшы болады. Дунно мен Козлик кез-келген жерде жұмыс істейді, бірақ әлі күнге дейін аштықпен және кедейлікпен өмір сүреді. Козликті тышқан шағып, ол ауырып қалады. Дунно бай әйел Миногаға ("Lamprey") ит күтімі болып жұмысқа орналасады және баяу қалпына келетін Козликке дәрігерге жеткілікті ақша табады, бірақ Минога ханым Дунноның иттерін тышқандар бастан өткерген жертөлеге алып кеткенін біледі және оны жұмыстан шығарады. Дунно мен Козлик көшеде өмір сүреді. Козлик шапқырын, Дунно аяқ киімін жоғалтқандықтан, олар заңды бұзады және оларды Ақымақ аралына жібереді, онда уытты атмосфера бар, ол барлық адамдарды қойға айналдырады, содан кейін жүнін қырқып алады. Кейіннен Дунноның достары Айға алып тұқымдармен келеді, бұл кедейлікті жоюға және коммунизм сияқты экономикалық жүйені құруға әкеледі және Дунно мен Козликті Ақымақ аралынан құтқарады.

Гүл қалашығының тұрғындары

Гүлдер мол болғандықтан, барлық көшелер гүлдер есімімен аталады. Гүлдер қаласы Қымыз өзенінің жағасында орналасқан. Бұл жерде ұзын бойлы ұлдар мен қыздар бірге тұрады, бірақ көбінесе бір-бірімен татуласу қиынға соғады. Носовтың қызықты әрі әзіл-сықақпен жазылған әдеби стилі оның идеологиясын балалар мен ересектерге де қолжетімді етті. Сонымен қатар, канадалық антрополог және өркениет пен білімді сынға алған Лейла АбдельРахим Дунно трилогиясының тәртіпке қарсы және тоталитарлыққа қарсы аспектісін атап көрсетеді. Дунноның көрнекі ақылы жоқ екендігі артында өз тәжірибесінен білім алуды, осыған байланысты институционалды білім алуды артық көретін зерттеуші рух жатыр. Носов күнделікті тапсырмаларда Дунноның өте сәтті орындайтынын атап өтті. Дунноның доктор Пиллманмен және бәрін білетін Дуномен кездесуі медицина мен ғылыми биліктің қысымшыл табиғатын ашады.