Кіріспе

1990 жылы Солтүстік және Оңтүстік Йеменнің қазіргі Йеменмен бірігуіне бірігуі (الوحدة اليمنية) 1990 жылы 22 мамырда Йемен Халықтық Демократиялық Республикасы (Оңтүстік Йемен) Йемен Араб Республикасымен (Солтүстік Йемен) бірігіп, Йемен Республикасын құрды.

Алдыңғы тарих (1918-1990)

Солтүстік Йемен 1918 жылы қарашада Осман империясының әлсіздігі жағдайында мемлекет болды. Оңтүстік Йемендегі Аден Британдық Үндістанның бір бөлігі ретінде басқарылды, ал 1937 жылы өзінің жеке колониясы болды. Оңтүстік Йеменнің үлкен бөлігі британдық протекторат болды, ол тиімді колониялық бақылауда болды. Салқын соғыстың көптеген прокси-керістерінің бірінде Оңтүстік Йемендегі көтеріліс (Кеңес Одағының қолдауымен және қолдауымен) екі ұлтшыл партияның бастамасымен көтеріліп, Ұлыбританияның аймақты біріктіруіне және 1967 жылы бұрынғы отарлаудан шығуына себеп болды. Солтүстік Йемендегі Азамат соғысынан кейін солтүстік Насеристік республика үкіметін құрды, оған ру өкілдері кіретін әскери хунта басшылық етті. Ол мұнайдан түсетін кішігірім табыстар мен Парсы шығанағындағы мұнайға бай араб мемлекеттерінде жұмыс істейтін азаматтарынан ақша жіберген. 1980 жылдары оның халқы 12 миллионға, ал Оңтүстік Йеменде 3 миллионға тең деп есептелді. Оңтүстік Йемен негізінен зайырлы қоғам ретінде дамыды, алдымен Ұлттық азаттық майданы, кейіннен биліктегі Йемен социалистік партиясына айналды. Таяу Шығыстағы жалғыз коммунистік мемлекет Оңтүстік Йемен Совет Одағынан едәуір шетелдік көмек пен басқа да көмек алды. 1972 жылдың қазан айында солтүстік пен оңтүстік арасындағы ұрыстар басталды; Солтүстік Йеменді Сауд Арабиясы, ал Оңтүстік Йеменді Кеңес Одағы қамтамасыз етті. Соғыс ұзаққа созылмады, ал қақтығыс 1972 жылдың 28 қазанында Каир келісімінің негізінде екі елдің бірігу жоспарын бекітті. 1979 жылдың ақпан мен наурыз айларында соғыстар қайтадан басталды, Оңтүстік Йемен солтүстіктегі көтерілісшілерге Ұлттық демократиялық майдан арқылы көмек көрсетіп, шекарадан өтіп кетті. Оңтүстік әскерлері Таиз қаласына дейін жетіп, кейін кері шегінді. Солтүстік Йеменге антикоммунистік Сауд Арабиясы мен Тайвань қолдау көрсетті, ал 1979 жылдан 1990 жылға дейін Сауд Арабиясының әуе күштері атынан жасырын түрде қолдау көрсетті. Бұл қақтығыс та қысқа уақытқа созылды. 1980 жылдардың аяғында екі елдің шекарасына жақын жерде мұнай барлау - солтүстіктегі Мариб губернаторы мен оңтүстіктегі Шабва губернаторы - сол жердегі ресурстарды игеру және екі елдің экономикасын көтеру үшін келісімдер әзірлеуге қызығушылық туды. 1988 жылдың мамырында екі үкімет шиеленісті айтарлықтай төмендеткен түсіністікке келді, оның ішінде бірігу туралы талқылауларды жаңарту туралы келісімдер, олардың анықталмаған шекарасында бірлескен мұнай барлау аймағын құру, қазір ол Хант Ойл Компани және Эксон бірлескен инвестициялық аймағы деп аталады. Сол айда олар Йемен минералдық және мұнай ресурстарына инвестиция салу компаниясын (YCIMOR) құрды. 1989 жылдың қарашасында Солтүстік Йеменнің Али Абдулла Салех пен Оңтүстік Йеменнің Али Салем әл-Бах 1981 жылы әзірленген бірлік конституциясының жобасын бірлесіп қабылдады, онда Йемен азаматтарының ұлттық жеке куәлігі негізінде демилитаризацияланған шекарасы мен шекарадан өтуі және Санадағы астанасы болды.

Біріктіру

1990 жылы 22 мамырда Йемен Республикасы жарияланды. Ислахтың басшысы Абдулла ибн Хусейн әл Ахмар Парламент спикері болды. Ислах биліктегі коалицияға шақырылды, ал президенттік кеңеске Ислахтың бір мүшесі кірді. Оңтүстік Йеменнің Хадхрамаут аймағында жаңа мұнай кен орны ашылғанда, оңтүстік елдері елдегі мұнай қорларының басым бөлігі орналасқан жерлері Солтүстік Йемен билеушілерінің жоспарлы құдайындарының бір бөлігі ретінде заңсыз иеленді деп ойлай бастады. Соңында, жаңадан біріккен ел Сауд Арабиясы Йеменнің Ауғанстан шығанағындағы соғыста коалициялық күштерді қолдамауы туралы шешім қабылдағанынан кейін 800,000-ға жуық Йемен азаматтары мен шетел жұмысшыларын елге қайтарып жіберген кезде саяси дағдарысқа тап болды. Экономиканың маңызды бөлігі болып табылатын бұл жұмысшылардың ақшалай аударымдары қысқарды және көптеген йемендіктер босқындар лагерьлеріне орналастырылды, ал үкімет оларды қайда орналастыруды және оларды жұмыс күшінде қалай қайта кіріктіруді шешті. Йемендіктердің елге оралуы елдегі халық санын 7%-ға арттырды.

Азаматтық соғыс

Коалиция ішіндегі қақтығыстар 1993 жылдың тамызынан бастап вице-президент Али Салим аль-Бахтың Аденге өз бетінше жер аударылуына және саяси қарсыластар есептерді реттеп, тайпалық элементтер жағдайдың тұрақсыздығын пайдаланып, жалпы қауіпсіздік жағдайын нашарлатуға әкелді. Оңтүстік елдерінің бұрынғы премьер-министрі Хайдар Әбу Бакр әл-Аттас Йеменнің премьер-министрі қызметін жалғастырды, бірақ оның үкіметі саяси жанжалдар салдарынан тиімді болмады. Солтүстік және оңтүстік елдерінің басшылары арасындағы үздіксіз келіссөздер нәтижесінде 1994 жылдың 20 ақпанында Иорданияның Амман қаласында уәде мен келісім құжатына қол қойылды. Соған қарамастан, 1994 жылдың мамыр айының басында азаматтық соғыс басталғанға дейін қақтығыстар күшейе түсті. Бір қызығы, екі елдің әскери қару-жарағы әлі бірікпеген. 1994 жылы 21 мамырда оңтүстік көшбасшылары бөлініп, Йемен Демократиялық Республикасын (ДРЯ) құрды, бірақ жаңа мемлекетті халықаралық қауымдастық танымады. Оңтүстік Йеменнің қуғын-сүргіндегі басшысы Али Насир Мұхаммед сепаратистерге қарсы әскери операцияларға көмектесті. Аден 1994 жылы 7 шілдеде тұтқындалды. Басқа қарсылық күштер тез құлдырап, мыңдаған оңтүстік басшылары мен әскерилері жер аударылды. Азамат соғысынан кейін Йемендегі Социалистік партия басшылары партияны қайта ұйымдастырды және 1994 жылдың шілдесінде жаңа политбюро сайлады. Алайда партияның бұрынғы ықпалынан айырылып, жігерінен айырылып қалды. 1994 жылы қыркүйекте партияның съезі өтті. 1995 жылдың маусым айында Халықтың жалпы конгрессі де солай істеді. 1994 жылы бірлік конституциясына енгізілген түзетулер президенттік кеңесті жойды. 1994 жылы 1 қазанда Парламент 5 жылдық мерзімге президент Али Абдалла Салехті сайлады. Конституция президентті халықтық дауыспен сайлауға, кем дегенде, екі кандидаттан заң шығарушы орган таңдауға мүмкіндік береді.

Салдары

Батыс үлгісіндегі үкіметтік жүйені қабылдап, 1999 жылдың қыркүйегінде Йеменде алғашқы тікелей президенттік сайлау өткізілді. 1997 жылдың сәуірінде Йеменде екінші көппартиялы парламенттік сайлау өтті. 2000 жылдың жазында қабылданған конституциялық түзетулер президент өкілеттігін екі жылға ұзартты, осылайша келесі президент сайлауын 2006 жылға жылжытты. Сонымен қатар, бұл түзетулер парламенттің өкілеттігі 6 жылға ұзартылды, осылайша бұл орындықтарға сайлау 2003 жылға ауыстырылды. 2001 жылы 20 ақпанда жаңа конституциялық түзету арқылы Шура Кеңесі (111 орын; президент тағайындаған мүшелер) және Өкілдер Палатасы (301 орын; халық дауысымен сайланған мүшелер) құрайтын екі палаталы заң шығарушы орган құрылды. Йеменде қазіргі таңда билікте Халықтың жалпы конгрессі бар. Қиындықтар мен қиындықтар жалғасып, оңтүстіктегі элементтер солтүстіктің әділетсіз қарым-қатынасын сезінеді. Бұл оқиға Оңтүстік Йемен қозғалысы деп аталатын халықтық қозғалысты тудырды, ол тәуелсіз оңтүстік мемлекеттің қайта оралуын талап етеді. 2015 жылы Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы прокси-соғыста Йемен қайтадан азаматтық соғысқа ұшырады, ол күні бүгінге дейін жалғасуда.

Интеграциялау

Солтүстік Йемен риалы мен Оңтүстік Йемен динары өтпелі кезеңде заңды төлем құралы болып қала берді. 1991 жылы динар айналыстан шығарылды, 26 риал бір динарға айырбасталды. 1993 жылы Йемен Республикасы үшін бірінші монеталар шығарылды, олар Йемен риалдары деп аталды. Йемен Республикасының астанасы - Солтүстік Йеменнің ескі астанасы Сана. Оңтүстік "Біріккен республикасы" елдің ұлттық әнұранына айналды. 26 қыркүйек пен 14 қазан Революция күні ретінде аталады, біріншісі Солтүстіктің имамдарға қарсы төңкерісін, екіншісі Оңтүстіктің Британ империясына қарсы төңкерісін атап өтеді. 30 қараша тәуелсіздік күні ретінде атап өтіледі, өйткені солтүстікте Осман империясынан тәуелсіздік күні ретінде атап өтілген 1 қарашадан айырмашылығы, Оңтүстік тәуелсіздік алған күн. Йемен Республикасы оңтүстік Демократиялық Йеменге қарама-қарсы, Солтүстік Біріккен Ұлттар Ұйымының Йемен деген атауын сақтады. Йемен Республикасы өзінің барлық келісімдері мен алдыңғы елдерінің қарыздары үшін жауапкершілікті қабылдайды. Йемен Республикасы оңтүстіктегі губернаторлар жүйесін (мухафаза) сақтап қалды және солтүстіктегі ливаларды (облыстарды) кішігірім губернаторларға бөліп, қазіргі Йемен губернаторларын қалдырды. Йемен Республикасы +969 телефон нөміріне қарама-қарсы +967 телефон нөмірін қолданады. Йемен Республикасы Оңтүстікке қарама-қарсы Солтүстіктің ISO 3166 1 әліпбилік кодтарын (алфа 2: YE, алфа 3: YEM) қолданады; ескі сандық кодтарды (Солтүстік: 886; Оңтүстік: 720) ауыстыру үшін біріктірілген елге (887) жаңа сандық код тағайындалды, өйткені кез-келген елдердің бірігуі үшін әдеттегідей.