Кіріспе
Импорт = $800.999 млн (2022 ж. болжамы) Ағымдағы шот = -$1.236 млрд (2017 ж. болжамы) Біріктіру кезінде Оңтүстік Йемен мен Солтүстік Йеменде түбегейлі түрлі, бірақ бірдей қиындықтармен күресіп жатқан дамымаған экономикалық жүйелер болды. Біріктіруден кейін экономика 1990–91 жылдардағы Персия шығанағы соғысы кезінде Йеменнің Иракты қолдауының салдарына шыдауға мәжбүр болды: Сауд Арабиясы шамамен 1 миллион йемендік жұмысшыны елден шығарып жіберді, ал Сауд Арабиясы мен Кувейт Йеменге экономикалық көмекті айтарлықтай қысқартып тастады. 1994 жылғы азамат соғысы Йемен экономикасын одан әрі әлсіретті. Осының салдарынан Йемен соңғы 24 жылдан бері экономикасын тұрақтандыру үшін көпжақты ұйымдардың көмегіне көп жүктеліп келеді. Оның өзінде, маңызды экономикалық реформаларды жүзеге асыруға уәде берді. 1997 жылы Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Йеменнің несиелік мүмкіндіктерін едәуір арттыруға бағытталған екі бағдарламаны мақұлдады: кеңейтілген құрылымдық бейімделу құралы (қазіргі кедейлікті азайту және өсуді ынталандыру құралы, немесе PRGF) және ұзартылған қаржыландыру құралы (EFF). Келесі жылдары Йемен үкіметі ұсынылған реформаларды жүзеге асыруға тырысты: мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қысқарту, дизель отыны және басқа да субсидияларды жою, қорғаныс шығындарын азайту, жалпы сату салығын енгізу және мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру. Алайда, шектеулі прогресс ХВҚ-ны 1999–2001 жылдар аралығында қаржыландыруды тоқтатуға мәжбүр етті. 2005 жылдың соңында Дүниежүзілік банк (Дүниежүзілік банк 2002 жылдың қазан айында Йеменге басқа екіжақты және көпжақты несие берушілермен бірге төрт жылға 2,3 миллиард АҚШ доллары көлемінде экономикалық қолдау пакеті берді) Йеменнің маңызды реформаларды жүзеге асырмауы салдарынан Дүниежүзілік банк 2005 жылдың шілдесінен 2008 жылдың шілдесіне дейін қаржылық көмекті үштен бір бөлігіне дейін азайтатынын хабарлады. 2,3 миллиард долларлық пакеттің маңызды бөлігі – 300 миллион долларлық жеңілдікті қаржыландыру – Йеменнің ХВҚ-мен PRGF шартын жаңаруын күтіп, қазір келіссөздер жүргізілуде. Алайда, 2006 жылдың мамырында Дүниежүзілік банк Йеменге көмек көрсету стратегиясын қабылдады, оның аясында 2006–2009 қаржы жылдары аралығында Халықаралық даму қауымдастығы (ХДҚ) несиелері ретінде шамамен 400 миллион доллар көмек көрсетуді жоспарлады. 2006 жылдың қарашасында Йеменнің даму серіктестерінің кездесуінде 2007–2010 жылдарға арналған гранттар мен жеңілдікті несиелер түрінде жалпы сомасы 4,7 миллиард долларға уәде берілді. Қазіргі уақытта Йеменде мұнай мен газдың қомақты ресурстары мен ауылшаруашылығына жарамды кең аумақтар болғанына қарамастан, әлемдегі ең кедей, төмен кірісті елдердің бірі болып қала береді; халықтың 80 пайызынан астамы (2018) кедейлікте өмір сүреді. Жұмыс іздеп Йеменге ай сайын орташа есеппен 1000 сомалилік босқынның келуі экономикаға қосымша салмақ түсіреді, ол қазірдің өзінде жұмыссыздықтың 20-40 пайыз деңгейімен күресіп жатыр. Йемен экономикалық реформаларды жүзеге асыру үшін үлкен қысымға тап болып отыр, әйтпесе қажетті халықаралық қаржылық қолдаудан айырылуы мүмкін. Азамат соғысының салдарынан Йеменде инфляция мен йемен реалының құнсыздануы байқалып, 2015 жылдың 19 наурызында басталған азамат соғысынан бастап 2018 жылдың қазанына дейін Йемен экономикасы 50 пайызға төмендеді.
|imports = $800.999 million (2022 est.) |current account = −$1.236 billion (2017 est.) At the time of unification, South Yemen and North Yemen had vastly different but equally struggling underdeveloped economic systems. Since unification, the economy has been forced to sustain the consequences of Yemen's support for Iraq during the 1990–91 Persian Gulf War: Saudi Arabia expelled almost 1 million Yemeni workers, and both Saudi Arabia and Kuwait significantly reduced economic aid to Yemen. The 1994 civil war further drained Yemen's economy. As a consequence, Yemen has relied heavily on aid from multilateral agencies to sustain its economy for the past 24 years. In return, it has pledged to implement significant economic reforms. In 1997 the International Monetary Fund (IMF) approved two programs to increase Yemen's credit significantly: the enhanced structural adjustment facility (now known as the poverty reduction and growth facility, or PRGF) and the extended funding facility (EFF). In the ensuing years, Yemen's government attempted to implement recommended reforms: reducing the civil service payroll, eliminating diesel and other subsidies, lowering defense spending, introducing a general sales tax, and privatizing state run industries. However, limited progress led the IMF to suspend funding between 1999 and 2001. In late 2005, the World Bank (which extended Yemen a four year US$2.3 billion economic support package in October 2002, together with other bilateral and multilateral lenders) announced that, as a consequence of Yemen's failure to implement significant reforms, the World Bank would reduce financial aid by one third over the period July 2005 through July 2008. A key component of the $2.3 billion package — $300 million in concessional financing — has been withheld, pending the renewal of Yemen's PRGF with the IMF, which is currently under negotiation. However, in May 2006 the World Bank adopted an assistance strategy for Yemen, under which it will provide approximately $400 million in International Development Association (IDA) credits over the period FY 2006 to FY 2009. In November 2006, at a meeting of Yemen's development partners, a total of $4.7 billion in grants and concessional loans was pledged for the period 2007–10. At present, despite possessing significant oil and gas resources and a considerable amount of agriculturally productive land, Yemen remains one of the poorest of the world's low income countries; more than 80 percent (2018) of the population lives in poverty. The influx of an average 1,000 Somali refugees per month into Yemen looking for work is an added drain on the economy, which already must cope with a 20 to 40 percent rate of unemployment. Yemen remains under significant pressure to implement economic reforms, lest it face the loss of badly needed international financial support. As a result of civil war, Yemen is suffering from inflation and devaluation of Yemeni rial, and Yemen's economy contracted by 50% from the start of the civil war on 19 March 2015 to October 2018.
Макроэкономикалық даму
Бұл Халықаралық валюта қоры бағалаған Йеменнің жалпы ішкі өнімінің (бірігуден бері) өсу трендінің диаграммасы, көрсеткіштер миллион Йемен риалымен берілген. Жыл ЖІӨ АҚШ долларымен айырбас бағамы Инфляция индексі (2000=100) 1989 125,562 11.70 Йемен риалы 5.10 1995 516,643 40.49 Йемен риалы 51 2000 1,539,386 161.00 Йемен риалы 100 2005 2,907,636 191.37 Йемен риалы 175 Сатып алу қабілеті паритетімен салыстыру үшін АҚШ доллары тек 150.11 Йемен риалымен айырбасталады. 2009 жылы орташа сағаттық еңбекақы 1,06 долларды құрады. Шетелде жұмыс істейтін йемендіктерден түсетін ақшалай аударымдар мен шетелдік көмек, созамалы сауда таңшығын жабуға жұмсалды. Йемендік қауымдастықтар әлемнің көптеген елдерінде кездеседі, оның ішінде Йеменнің Арабия түбегіндегі көрші елдері, Индонезия, Үндістан, Шығыс Африка, Ұлыбритания және АҚШ. 1950 жылдардың ортасынан бастап Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы Йемен Араб Республикасына (ЖАР) кең ауқымды көмек көрсетті. Бұл көмекке ірі құрылыс жобаларын қаржыландыру, стипендиялар және айтарлықтай әскери көмек кірді.
For purchasing power parity comparisons, the US Dollar is exchanged at 150.11 Yemeni Rials only. Mean wages were $1.06 per man hour in 2009. Remittances from Yemenis working abroad and foreign aid paid for perennial trade deficits. Substantial Yemeni communities exist in many countries of the world, including Yemen's immediate neighbors on the Arabian Peninsula, Indonesia, India, East Africa, the United Kingdom, and the United States. Beginning in the mid 1950s, the Soviet Union and People's Republic of China provided large scale assistance to the YAR. This aid included funding of substantial construction projects, scholarships, and considerable military assistance.
Интеграция мәселелері
Тәуелсіздік алғанға дейін оңтүстіктегі экономикалық қызмет көбінесе Аден портында шоғырланған болатын. Портқа тіреу болған теңіз арқылы транзит саудасы Суэц каналының жабылуымен және 1967 жылы Ұлыбританияның Аденнен шығуымен бірге құлдырап кетті. Тек кеңестік көмек, шетелде жұмыс істейтін оңтүстік йемендіктердің жіберген ақшасы және Аден мұнай өңдеу зауытының (1950 жылдары салынған) кірісі ғана Йемен Халық Демократиялық Республикасының (ХДР) орталық жоспарланған марксистік экономикасын қолдады. Кеңес Одағының тарауымен және кеңестік көмектің тоқтатылуымен оңтүстіктің экономикасы толыққанды құлдырады. Бірігуден кейін үкімет екі өте әртүрлі экономикалық жүйені біріктіруге күш салды. Дегенмен, 1990 жылы Парсы шығанағы елдерінен 850 000-ға жуық йемендіктің оралуы, содан кейін көмек ағынының күрт азаюы және 1994 жылғы азаматтық соғысқа әкелген ішкі саяси даулар экономикалық өсімді тежеді.
Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы – Йемен экономикасының тірегі, 1990 жылдан бері жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 20 пайызынан астамын құрап келеді (2005 жылы Йемен Орталық банкінің мәліметтері бойынша 20,4 пайыз). Йемендегі еңбекке қабілетті халықтың жартысынан астамы (2003 жылы 54,2 пайызы) ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Дегенмен, АҚШ үкіметінің бағалауынша, 2005 жылы бұл сектор ЖІӨ-нің 13,5 пайызын ғана құрады. Бұл саланың өсуіне көптеген экологиялық мәселелер кедергі келтіреді – топырақ эрозиясы, құмды даланың кеңеюі және орманның қырылуы, бірақ ең ірі мәселе – судың тапшылығы. Төмен жауын-шашын деңгейіне байланысты Йемендегі ауыл шаруашылығы негізінен жер асты суларын пайдалануға тәуелді, ал бұл ресурс азайып барады. Йемендегі жер асты суларының деңгейі жылына шамамен екі метрге төмендейді; Санның жер асты сулары 2030 жылға қарай толығымен таусылуы мүмкін деп есептеледі. Суарудың қолданылуы жеміс-жидек пен көкөністі Йеменнің басты ақшалық дақылдарына айналдырды. Суармалы дақылдардың өндірісі артуымен қатар, дәнді дақылдар сияқты дәстүрлі жаңбырға тәуелді дақылдардың өндірісі төмендеді. Йемен Орталық банкінің мәліметінше, 2005 жылы қат өндірісі – жапырақтарын шайнағанда табиғи стимуляторлар беретін, психоактивті және кең өсірілетін өсімдік – 6,7 пайызға өсіп, ЖІӨ-нің 5,8 пайызын құрады; қатты тұтыну Йеменде кең таралған. Дүниежүзілік банк және басқа да экономистердің пікірінше, бұл өсімдіктің өсірілуі Йеменнің ауыл шаруашылығы экономикасында үлкен рөл атқарады, ол ЖІӨ-нің 10 пайызын құрайды және шамамен 150 000 адамды жұмыспен қамтиды, сонымен қатар суару суының шамамен 30 пайызын пайдаланады және экспортқа жөнелтілетін кофе, жеміс-жидек және көкөніс үшін қолданылатын жерлерді ығыстырады. Дүниежүзілік банк Йеменнің мұнай және газтан түсетін кірістері 2009 және 2010 жылдары күрт төмендеп, 2017 жылы толығымен жоғалатынын болжайды. Ұлыбританияның Халықаралық қатынастар жөніндегі Корольдік институты Йемендегі тұрақсыздықтың Солтүстік Кениядан Сауд Арабиясына дейін заңсыздық аймағын кеңейтуі мүмкін екенін ескертеді, сондай-ақ Йеменнің демократиясын «нашар» деп сипаттайды және исламистермен және тайпалық бүлікшілермен қарулы қақтығыстарды тұрақсыздықтың себептері ретінде көрсетеді. Осыған байланысты, Батыс елдері мен басқа да дипломаттар мен көшбасшылар Йеменнің тұрақтылығын сақтауға және жағымсыз салдарларды болдырмауға мүдделі. Бірлесуден кейінгі жылдары (1990-1996) Йеменде инфляция деңгейі өте жоғары болды – 40 пайыз. Экономикалық реформалар инфляция деңгейін 1997 жылы 5,4 пайызға дейін төмендетті, бірақ мұнай бағасының өсуі және соңғы жылдары жанармайға берілетін субсидияны қысқарту инфляция деңгейіне кері әсер етті, ол кейбір ауытқуларға қарамастан, жалпы алғанда өсуде. 2004 жылы Йемен Орталық банкінің ақша айналымын шектеуге жасаған әрекеттері АҚШ долларының құнсыздануымен (Йемен риалы оған басқарылатын бағамдама бойынша байланысты) және әлемдік тауар бағасының өсуімен тепе-теңдікке келді, нәтижесінде инфляция 12,5 пайызды құрады. 2018 жылы инфляция 33,65 пайызды құрады. 2005 жылдың шілдесінде үкімет халықтың наразылығына көніп, жаңа жалпы сату салығын 10 пайыздан 5 пайызға дейін төмендетті.
Банктік және қаржы
Экономистердің пікірінше, Йеменнің қаржы қызметтері секторы дамымаған және банктік жүйе басым. Йеменде мемлекеттік қор биржасы жоқ. Банктік жүйе Йеменнің Орталық банкі, 15 коммерциялық банктерден (тоғыз жеке отандық банк, оның төртеуі ислам банктері; төрт жеке шетелдік банк; және екі мемлекеттік банк) және екі мамандандырылған мемлекеттік даму банктерінен тұрады. Йеменнің Орталық банкі ақша-несие саясатын бақылайды және шетелге валюта аударуды қадағалайды. Ол соңғы шара ретінде несие береді, коммерциялық банктерге қадағалаушылық билік жүргізеді және үкіметтің банкірі ретінде қызмет етеді. 2005 жылдың соңынан бастап 2010 жылдың соңына дейін Tadhamon International Islamic Bank Йемендегі барлық банктердің (коммерциялық және исламдық) жалпы активтері, капиталы және сауда бизнесі бойынша көшбасшы болып келді. Ең ірі коммерциялық банк, мемлекеттік меншіктегі Кредиттік және Ауыл шаруашылық кооперативтік банкі, сондай-ақ мемлекеттік меншіктегі Йеменді қайта құру және дамыту банкі қазіргі уақытта жекешелендіру мақсатымен қайта құрылымдалуда. Екі банктің де қаржылық қиындықтарына байланысты, Йемен үкіметі 2004 жылы үш банкті біріктіру жоспарын қабылдады; жаңа мемлекеттік меншіктегі Даму банкінің ең төменгі капиталы 50 миллион АҚШ долларына тең болады. 2011 жылдың сәуір айына дейін бұл қадам орындалмады. 1995-1997 жылдар аралығында мұнай емес сектордағы нақты өсім 5,6%-ға жетті.