Кіріспе

Солтүстік-шығыс Қытайдағы провинция, провинция, Солтүстік-шығыс Қытайдың үш провинциясының бірі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Чанчунь. Цзилинь шығысында Солтүстік Кореямен (Расон, Солтүстік Хамгён, Рянганг және Чаганг) және Ресеймен (Приморский край), солтүстігінде Хэйлунцзянмен, оңтүстігінде Ляонинмен, батысында Ішкі Моңғолиямен шектеседі. Солтүстік-шығыс Қытайдың қалған бөлігімен бірге Цзилиньде де индустрияландыру ерте кезеңде басталды. Дегенмен, ауыр өнеркәсіпке негіделген Цзилинь экономикасы жекешелендіру салдарынан экономикалық қиындықтарға ұшырады. Бұл орталық үкіметті «Солтүстік-шығысты жаңғырту» науқанын қолға алуға мәжбүр етті. Аймақта мұнай палеобитімінің (сланец) ірі кен орындары бар.

Атауы

"Джилин" атауы маньчжу тілінде "өзен бойында" деген мағынаны білдіретін "гирин ула" тіркесінен шыққан. Бұл маньчжур термині қытай тілінде jilin wula (t 吉林烏拉, s 吉林乌拉) деп жазылып, кейін алғашқы екі таңбасы қысқартылды, ол ағылшын тілінде Chi lin (Wade Giles) деп, ал соңынан "Jilin" (Hanyu Pinyin) деп транскрипцияланды.

Тарих

Ежелгі заманда Цзилиньде сяньбэйлер, сушэньдер, мохэлер, юрчэньдер және уцзи (勿吉) тайпалары қоныстанған. Бұл аймақтың бір бөлігін Буйо және Когурё патшалықтары билеген. Кейін аймақ тікелей Сионьну, сяньбэй мемлекеті, Когурё, Бальхае, кидань Ляо, жуйчжэнь Цзинь және моңғол Юань династияларының ықпалына түсті. Цин әулеті кезінде аймақтың көп бөлігі Цзилинь генералының (Гирин и Цзяньгюнь) бақылауында болды, оның билік аймағы қазіргі Ресейдің Приморье аймағының көп бөлігін қамтыды. 1860 жылы Приморье аймағы Ресейге өткеннен кейін, үкімет аймақты ханьқытайлы көшпенділерге ашуға кірісті, олардың көпшілігі Шаньдун провинциясынан келді. 20-шы ғасырдың басында ханьқытайлылар аймақтың басым этникалық тобына айналды. 1932 жылы аймақ Жапония құрған марионеттік мемлекет – Маньчжукугоға қосылды. Чанчунь (сол кезде Синьцзин деп аталған), бүгінгі Цзилинь провинциясының астанасы, Маньчжукугоның астанасы болды. 1945 жылы Жапония жеңілгеннен кейін, Қызыл Армия «Тамыз даулы» операциясынан кейін Цзилиньді басып алды. Аймақ, Қытайдың солтүстік-шығысының қалған бөлігімен бірге, Кеңес Одағы коммунистерге берді. Маньчжурия – коммунистер Қытай азамат соғысында Қытайдың қалған бөлігін басып алуға қолданған плацдарм болды. 1949 жылы Цзилинь провинциясы кішкентайырақ болды, ол тек Чанчунь және Цзилинь қалаларының төңірегін қамтыды, ал астанасы Цзилинь қаласында орналасқан, ал Чанчунь провинциядан тәуелсіз муниципалитет болды. 1950-ші жылдары Цзилинь қазіргі шекарасына дейін кеңейтілді. Мәдени революция кезінде Цзилиньге Ішкі Моңғолияның бір бөлігі қосылып, тәуелсіз Моңғолия мемлекетімен шекара пайда болды, бірақ бұл кейіннен өзгертілді. Соңғы жылдары Цзилинь, Солтүстік-Шығыс Қытайдағы ауыр индустрияның қалған бөлігімен бірге, жекешелендіру салдарынан экономикалық қиындықтарға тап болды. Бұл орталық үкіметті «Солтүстік-Шығысты жаңғырту» науқанын бастауға итермеледі.

География

Цзилинь Қытайдың солтүстік-шығысындағы орталық бөлігінде орналасқан, шығысында Ресеймен және оңтүстік-шығысында Солтүстік Кореямен шектеседі. Цзилинь облысының ауданы – 24 миллион халқы бар. Оның астанасы Чанчунь қаласы, ол Цзилинь қаласынан батысқа қарай орналасқан. Цзилиньде 136 түрлі минерал бар, оның ішінде табиғи минералдық кен орындары көп, ал 70-і қазылып алынған. Цзилиньде дәстүрлі қытай медицинасы үшін қажетті ресурстар мол, шамамен 27 000 түрлі жабайы өсімдік және 9 000 түрлі дәрілік шөптер өседі. Облыс мұнай, газ, көмір, темір, никель, молибден, тальк, графит, гипс, цемент тастары, алтын және күміс кеніштеріне бай; мұнай тақтасының қоры елдегі ең ірісі болып табылады. Цзилиньнің ең биік нүктесі оңтүстік-шығыста орналасқан, ал солтүстік-батысқа қарай биіктігі біртіндеп төмендейді. Чанбай таулары облыстың оңтүстік-шығыс аймақтарынан өтеді, оның ең биік шыңы – Пэкту тауы. Басқа тау тізбектеріне Жилинхада, Чжан Гуанчай және Лонгганг таулары жатады. Цзилинь Ялу және Тумен өзендерімен суға толы (олар Қытай Халық Республикасы мен Солтүстік Корея арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды), оңтүстік-батыста Ляо өзенінің салалары, ал солтүстікте Сонгхуа және Нэн өзендері құяды, олардың барлығы Амур өзеніне жетіп аяқталады. Цзилиньде солтүстік континенттік муссондық климат басым, ұзақ, суық қыстар мен қысқа, жылы жаздар тән. Қаңтар айының орташа температурасы ауыспалы, жауын-шашынның орташа мөлшері құрайды. Бұл провинцияның ірі қалалары: Чанчунь, Цзилинь қаласы, Байшан, Байченг, Сипинг, Янцзи, Сонгюань, Тунхуа және Ляоюань.

Саясат

Цзилинь саясаты, материктік Қытайдың басқа да басқару институттары сияқты, екі партиялық басқару жүйесімен құрылған. Цзилинь провинциясының губернаторы – Цзилинь Халық үкіметіндегі жоғары дәрежелі лауазым иесі. Алайда, провинцияның екі партиялық басқару жүйесінде губернатордың билігі Цзилинь Қытай Коммунистік партиясының провинциялық комитетінің хатшысына, жайылма сөзде "Цзилинь ККП партиясының басшысы" деп аталатын тұлғаға қарағанда кем.

Экономика

2011 жылы Цзилинь провинциясының номиналды ЖІӨ 1053,1 млрд юань (167,1 млрд АҚШ доллары) құрады. Оның ЖІӨ-сі 2003 жылдан бастап қос таңбалы өсім көрсетіп келеді, 2003 жылдан 2007 жылға дейін 51 пайызға өсті. 2009 жылы жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ 26 289 юаньға (3 848 АҚШ долларына) жетті. Сонымен қатар, ірі кәсіпорындардың өндірілген қосымша құны мен пайдасы 2005 жылғы көрсеткіштермен салыстырғанда тиісінше 19 және 30 пайызға артты. Цзилиньнің ауыл шаруашылығы негізінен күріш, бидай, жүгері және сорго өндіруге бағытталған. Күріш көбінесе шығыс аймақтарында, мысалы, Янбьян префектурасында өсіріледі. Чанбай таулары ағаш ресурстарының маңызды көзі болып табылады. Батыс аймақтарында, мысалы, Байченгте қой шаруашылығы маңызды рөл атқарады. Табиғи ресурстарының ішінде Цзилиньде шифер майының ең ірі қоры және Қытайдағы бес ірі минералдық қордың бірі бар. Қытайдың басқа провинцияларымен салыстырғанда, Цзилиньде кизельгур, волластонит, флоатштон және молибденнің мол қоры кездеседі. Цзилиньдегі өнеркәсіп автомобильдер, пойыз вагондары және темір қорытпаларын өндіруге шоғырланған. Цзилинь – Қытайдағы маңызды тауарлық астық өндіруші аймақтарының бірі. Ағаш өндіру көлемі бойынша 6-шы орында тұрады. Цзилинь экономикалық және технологиялық даму аймағы 1998 жылдың мамыр айында құрылды және Цзилинь қаласының солтүстік-шығысында орналасқан. Аймақтың жоспарланған жалпы аумағы Чанчунь қаласынан, Цзилинь әуежайынан және Цзилинь теміржол станциясынан жақын жерде. Басты өнеркәсіп салалары: мұнай химиясы, биоинженерия, химиялық талшықтың жоғары сапалы өңдеуі және ауыл шаруашылығы өнімдері. Ол төрт бөлікке бөлінеді: Химия өнеркәсіп паркі, Азық-түлік өнеркәсіп паркі, Тоқыма өнеркәсіп паркі және Медицина өнеркәсіп паркі. Соңғысы дәстүрлі қытай медицинасын, шағын молекулалы дәрілерді, биофармацевтикалық өнімдерді және денсаулық сақтау тауарын әзірлеуге маманданған.

Мәдениет

Цзилинь Солтүстік-Шығыс Қытайдың бір бөлігі болып табылады және көршілес аймақтармен, мысалы Эрреньчжуан мен Янге сияқты, мәдени жағынан көптеген ұқсастықтарға ие. Оның музыкасының ішінде Джиджу, немесе Цзилинь операсы – Цзилинь өзінің аз ғана көшіп-қону тарихында жаңартқан дәстүрлі ойын-сауық түрі. Цзилиньдегі этникалық корейлердің Кореямен тығыз байланысты ерекше мәдениеті бар.

Тілдер

Облыстың көп бөлігі Қытайдың мемлекеттік тілі – мандарин тілінде сөйлейді. Шығысқа қарай, көптеген адамдар корей тілінде сөйлейді. Цян Горлос автономиялық ауданының бір бөлігі моңғол тілінде сөйлейді.

Туризм

Цзиань, Цзилинь қаласынан табылған Когурё ескерткіштері мен қабірлері, оның ішінде Хвандо тау қаласы, Гуннэ қаласы және пирамида пішіндес генерал қабірі, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген Көне Когурё патшалығының астаналары мен қабірлерінің құрамына кірді. Пэкту тауы, әсіресе Солтүстік Кореямен шекарадағы Тяньчи көлі, табиғи көрікті жерлерімен танымал туристік орындар. Лонгтоу тауындағы ежелгі қабірлер, соның ішінде ханшайым Чонхё мазары, Янбян Корея автономиялық облысында табылған Балхае мемлекетінің патшалық қабірлері.