Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта Азияда сөйленетін синт тілі. Дунган (Dungan) – синт тілі, фонетикасы мен сөздік қоры жағынан стандартты қытай тілінен өзгеше. Ол негізінен Қазақстан, Ресей және Қырғызстанда дунган халқының, Қытайдағы хуэй халқымен туысқан этникалық топтың тілі ретінде қолданылады. Гансу және Шэньси провинцияларының Орталық жазық мандарин тілінен туындаған болса да, дунган тілі кириллица (немесе Сяоэрцзин) әрпімен жазылады және мандарин тілінің басқа заманауи диалектілерінде кездеспейтін қарыз сөздер мен көне сөздерді қамтиды.
Sinitic language spoken in Central Asia
Dungan ('/d//ʊ//ŋ//ɡ//ɑː//n/ or '/d//ʌ//ŋ//g//ə//n/) is a Sinitic languageDifferent from Standard Chinese in phonology and lexicon. spoken primarily in Kazakhstan, Russia and Kyrgyzstan by the Dungan people, an ethnic group related to the Hui people of China. Although it is derived from the Central Plains Mandarin of Gansu and Shaanxi, it is written in Cyrillic (or Xiao'erjing) and contains loanwords and archaisms not found in other modern varieties of Mandarin.
Тарих
Қазақстан мен Қырғызстанның дунган халқы (совет одағынан кейінгі басқа мемлекеттерде тұратын кішігірім топтар) – 1870 және 1880 жылдары Солтүстік-Батыс Қытайдағы дунган көтерілісінің жеңілісінен кейін аймаққа көшіп келген хуй халқының бірнеше тобының ұрпақтары. Солтүстік-Батыс Қытайдың хуйлері (оларды 19-ғасырдағы батыс жазушылары, сондай-ақ Қытай мен Орталық Азиядағы түркі ұлттарының өкілдері "дунган" немесе "тунгани" деп атаған) әдетте сол аймақтағы хань халқымен (немесе осы хуй қауымы қоныс аударған аймақта) бірдей мандарин диалектісінде сөйлейтін. Сонымен қатар, олардың ерекше тарихына байланысты, олардың сөзі араб, парсы және түркі тілдерінен алынған қарыз сөздер мен олардың қытай тіліне аударылған нұсқаларына негізделген исламдық немесе ислам әсерімен бай терминологияға ие болатын. Бұл сөздер, тіркестер және сөйлеу ерекшеліктері жеке тіл болып саналмаса да, топтық идентификацияның белгілері ретінде қызмет етті. Ресей империясындағы дунгандар – және одан да көп, Совет Одағында – Қытайдан оқшауланғандықтан, олардың тілі көршілес елдердегі орыс және түркі тілдерінің күшті ықпалына түсті. Совет Одағында дунган тілінің жазбаша стандарты жасалды, ол стандартты қытай тілінің Пекин негізіне емес, Ганьсу провинциясының диалектісіне негізделген. Бұл тіл дунган ауылдарындағы мектептерде қолданылды. Совет кезеңінде дунган тілін оқытуға арналған бірнеше оқулық, үш томдық орысша-дунганша сөздік (14 000 сөз), дунганша-орысша сөздік, тіл білімі монографиялары және дунган тіліндегі кітаптар жарық көрді. 1932 жылы дунган тілінде алғашқы газет шықты, ол бүгінге дейін апталық басылым түрінде жарылап келеді. Қытайдағы хуй халқымен бірнеше жыл жұмыс істеген Дру К. Глэдни 1988 жылы Алматыда дунгандармен кездескенде, ол бұл тәжірибені "түрік және орыс тілдерінің лексикалық элементтерін біріктірген гибридті Ганьсу диалектісінде" сөйлеу ретінде сипаттады.
The Dungan people of Kazakhstan and Kyrgyzstan (with smaller groups living in other post Soviet states) are the descendants of several groups of the Hui people that migrated to the region in the 1870s and the 1880s after the defeat of the Dungan revolt in Northwestern China. The Hui of Northwestern China (often referred to as "Dungans" or "Tungani" by the 19th century western writers as well as by members of Turkic nationalities in China and Central Asia) would normally speak the same Mandarin dialect as the Han people in the same area (or in the area from which the particular Hui community had been resettled). At the same time, due to their unique history, their speech would be rich in Islamic or Islam influenced terminology, based on loanwords from Arabic, Persian and Turkic languages, as well as translations of them into Chinese. While not constituting a separate language, these words, phrases and turns of speech, known as Huihui hua (回回話, "Hui speech"), served as markers of group identity. As the Dungans in the Russian Empire — and even more so in the Soviet Union — were isolated from China, their language experienced significant influence from the Russian and the Turkic languages of their neighbors. In the Soviet Union, a written standard of the Dungan language was developed, based on a dialect of the Gansu Province, rather than the Beijing base of Standard Chinese. The language was used in the schools in Dungan villages. In the Soviet time there were several school textbooks published for studying the Dungan language, a three volume Russian–Dungan dictionary (14,000 words), the Dungan–Russian dictionary, linguistics monographs on the language and books in Dungan. The first Dungan language newspaper was established in 1932; it continues publication today in weekly form. When Dru C. Gladney, who had spent some years working with the Hui people in China, met with Dungans in Almaty in 1988, he described the experience as speaking "in a hybrid Gansu dialect that combined Turkish and Russian lexical items".
Мандарин диалектілерімен өзара түсіністік
Дунган және әртүрлі мандарин диалектілерінің арасындағы өзара түсіністік деңгейі әртүрлі. Дунгандар Орталық жазық мандаринінің түрлерін түсінеді. Ал, Иасир Шиваза сияқты дунган тілінде сөйлейтіндер Пекин мандаринінде сөйлейтін адамдар дунган тілін түсіне алатынын, бірақ дунгандар Пекин мандаринін түсінбейтінін хабарлады.
There is a varying degree of mutual intelligibility between Dungan and various Mandarin dialects. Central Plains Mandarin varieties are understood by Dungans. On the other hand, Dungan speakers like Iasyr Shivaza and others have reported that people who speak the Beijing Mandarin dialect can understand Dungan, but Dungans could not understand Beijing Mandarin.
Демография
Дунган тілі негізінен Қырғызстанда, сонымен қатар Ресей, Қазақстан және Өзбекстанда да қолданылады. Дунган этносы – Қытайдан Орталық Азияға көшіп келген босқындардың ұрпақтары. 1970-1989 жылдарғы Кеңес санағының статистикасына сәйкес, дунгандар өз этникалық тілін Орталық Азиядағы басқа аз ұлттарға қарағанда тиімдірек сақтап келді; алайда, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін дунган тілін ана тілі ретінде қолданатындардың саны күрт азайды. +Дунган тілінде сөйлейтіндердің саны бойынша жыл Дунган L1 Орыс L2 Дунган халқының жалпы саны 1970 жыл 36 445 (94,3%) 18 566 (48,0%) 38 644 Кеңес Одағының халық санағы 1979 жыл 49 020 (94,8%) 32 429 (62,7%) 51 694 Кеңес Одағының халық санағы 1989 жыл 65 698 (94,8%) 49 075 (70,8%) 69 323 Кеңес Одағының халық санағы 2001 жыл 41 400 (41,4%) Белгісіз 100 000 Этнолог
Dungan is spoken primarily in Kyrgyzstan, with speakers in Russia, Kazakhstan and Uzbekistan as well. The Dungan ethnic group are the descendants of refugees from China who migrated west into Central Asia. According to the Soviet census statistics from 1970 to 1989, the Dungan maintained the use of their ethnic language much more successfully than other minority ethnic groups in Central Asia; however, in the post Soviet period, the proportion of Dungans speaking the Dungan language as their native language appears to have fallen sharply. +Dungan speakers by population Year Dungan L1 Russian L2 Total Dungan population Source 1970 36,445 (94.3%) 18,566 (48.0%) 38,644 Soviet census 1979 49,020 (94.8%) 32,429 (62.7%) 51,694 Soviet census 1989 65,698 (94.8%) 49,075 (70.8%) 69,323 Soviet census 2001 41,400 (41.4%) N/A 100,000 Ethnologue
Классификаторлар
Қытай тілінің диалектілерінде әртүрлі зат есімдер үшін әртүрлі жіктеуіштер қолданылады, соның ішінде солтүстік диалектілерде оңтүстік диалектілерге қарағанда жіктеуіштердің саны аз болады. Дұңған тілінде тек «бір» жіктеуіші ғана кездеседі, бірақ бұл өлшем сөздің жалғыз түрі емес.
Chinese varieties usually have different classifiers for different types of nouns, with northern varieties tending to have fewer classifiers than southern ones. is the only classifier found in the Dungan language, though not the only measure word.
Фоналогия
Негізгі құрылымы мен сөздік қоры бойынша дунган тілі мандарин қытай тілінен көп айырмашылығы жоқ, атап айтқанда, Жунъюань мандаринінің (Ланьинь мандарині емес) Ганьсу провинциясының оңтүстік бөлігінде және Шэньси провинциясының Гуаньчжун аймағының батыс бөлігінде сөйленетін түрінен. Басқа қытай тілдері сияқты, дунган да тонды тіл. Екі негізгі диалекті бар: біреуі 4 тонды, ал екіншісі – стандартты диалект саналады, ол фонетикалық сөздердің соңғы буынында 3 тонға, ал соңғы емес буынында 4 тонға ие.
In basic structure and vocabulary, the Dungan language is not very different from Mandarin Chinese, specifically a variety of Zhongyuan Mandarin (not Lan Yin Mandarin) spoken in the southern part of the province of Gansu and the western part of the valley of Guanzhong in the province of Shaanxi. Like other Chinese varieties, Dungan is tonal. There are two main dialects, one with 4 tones and the other, considered standard, with 3 tones in the final position in phonetic words and 4 tones in the nonfinal position.
Түстер
Дунган тіліндегі тонды дыбыстар нөлмен (1-тон), ъ (2-тон) және ь (3-тон) арқылы белгіленеді. + Дунган мен мандариннің арасындағы тондық салыстыруСтандартты қытай тіліндегі тон нөміріДунган тон нөміріТон атыДунган мысалыҚытай иероглифіГансу дунганыШаңшы дунганыСтандартты қытай тілі СілтемелерОрфографияIPAОрфографияIPAЫрғақ үлгісіТон контурыЫрғақ үлгісіТон контуры11陰平(yīnpíng)хуа/xwǎ/花/xwá/Көтерілу (24)Төмендеу (51)Жоғары (55)Стандарттық Гансу дунганы фонетикалық сөздердің соңғы позициясында 1- және 2-тонды ажыратпайды.2陽平(yángpíng)хуа/xwǎ/華/xwǎ/Көтерілу (24)Көтерілу (35)32上聲(shǎngshēng)вə(ъ)/vɤ̂/我/wò/Төмендеу (51)Төмендеу (53)Төмен/түсу (1, 214)43去聲(qùshēng)чў(ь)/t͡ɕú/去/t͡ɕŷ/Жоғары (44)Жоғары (44)Төмендеу (52)Заманауи мандаринде 4-тоннан шыққан кейбір буындар 1-тонға айналады.00輕聲(qīngshēng)зы/t͡sɨ/子/t͡sɹ̩/ҚысқаӨзгеріп отырадыҚысқаӨзгеріп отырадыҚысқаӨзгеріп отырадыНақты ырғақ алдыңғы буынға байланысты.
Tones in Dungan are marked with nothing (tone 1), a ъ (tone 2) and ь (tone 3). + Tonal comparison between Dungan and MandarinStandard Chinese tone numberDungan tone numberTone nameDungan exampleChinese characterGansu DunganShaanxi DunganStandard ChineseReferencesOrthographyIPAOrthographyIPAPitch patternTone contourPitch patternTone contourPitch patternTone contour11陰平(yīnpíng)хуа/xwǎ/花/xwá/Rising (24)Falling (51)High (55)Standard Gansu Dungan doesn't distinguish tone 1 and tone 2 only in the final position of phonetic words.2陽平(yángpíng)хуа/xwǎ/華/xwǎ/Rising (24)Rising (35)32上聲(shǎngshēng)вə(ъ)/vɤ̂/我/wò/Falling (51)Falling (53)Low/dipping (1, 214)43去聲(qùshēng)чў(ь)/t͡ɕú/去/t͡ɕŷ/High (44)High (44)Falling (52)Some syllables originating in tone 4 fall into tone 1 in modern Mandarin.00輕聲
(qīngshēng)зы/t͡sɨ/子/t͡sɹ̩/ShortVariesShortVariesShortVariesActual pitch depends on the preceding syllable.
Сөздік
Ганьсу/Шаньси мандарин және дунган тілдері көбінесе өзара түсініледі; осы мандарин диалектілерінің бірін білетін қытай журналистері дунган тілінде сөйлейтін адамдармен қарымдасқанда өздерін түсіндіре алатындарын хабарлайды. Дегенмен, тіпті қарапайым сөздік деңгейінде дунган тілінде қазіргі мандарин диалектілерінде жоқ көптеген сөздер бар, мысалы, орыс, араб, түркі және парсы тілдерінен алынған сөздер. Сонымен қатар, дунган тілінде ежелгі Цин әулеті кезеңіне тән қытай сөздері де кездеседі. Осы себепті, дунган тіліндегі кейбір сөздер қытай халқына көнесіндей сезілуі мүмкін. Мысалы, олар президентті "Хуанди" (Хуаңды/皇帝, huan'g di) деп, ал мемлекеттік кеңселерді "ямин" (ямын/衙門, ya min) деп атайды, бұл ежелгі Қытайда мандариндер кеңселеріне берілген атау. Сонымен қатар, дунган және Ганьсу/Шаньси мандарин тілдерінің жоғары тілдік нұсқалары (акролектілер) уақыт өте және мәдени ықпалдардың нәтижесінде айтарлықтай өзгешеленді. 20-шы ғасырда аудармашылар мен зиялылар қытай тіліне көптеген жаңа сөздер мен тікелей аудармаларды (калькаларды) енгізді, әсіресе саяси және техникалық ұғымдар үшін. Алайда, дунгандар, әріптік кедергілерге байланысты қытай тілінің бағытынан алшақтап, сол ұғымдарды білдіру үшін орыс тілінен сөздер қарыз алды, орыс тілімен үкімет және жоғары білім арқылы байланыс орнатқандықтан. Осы қарыздардың нәтижесінде, дунгандар арасында стандартты қытай тіліндегі эквивалентті терминдер кеңінен танымал емес.
The basilects of Gansu/Shaanxi Mandarin and Dungan are largely mutually intelligible; Chinese journalists conversant in one of those Mandarin dialects report that they can make themselves understood when communicating with Dungan speakers. However, even at the level of basic vocabulary, Dungan contains many words not present in modern Mandarin dialects, such as Russian, Arabic, Turkic, and Persian loanwords. Furthermore, Dungan contains some archaic Qing dynasty era Chinese vocabulary. Because of this, some Dungan vocabulary may sound old fashioned to Chinese people. For example, they refer to a President as an "Emperor" (Хуаңды/皇帝, huan'g di) and call government offices yamen (ямын/衙門, ya min), a term for mandarins' offices in ancient China. Furthermore, the acrolects of Dungan and Gansu/Shaanxi Mandarin have diverged significantly due to time and cultural influences. During the 20th century, translators and intellectuals introduced many neologisms and calques into the Chinese language, especially for political and technical concepts. However, the Dungan, cut off from the mainstream of Chinese discourse by orthographic barriers, instead borrowed words for those same concepts from Russian, with which they came into contact through government and higher education. As a result of these borrowings, the equivalent standard Chinese terms are not widely known or understood among the Dungan.