Кіріспе

Орта Азияда сөйленетін синт тілі. Дунган (Dungan) – синт тілі, фонетикасы мен сөздік қоры жағынан стандартты қытай тілінен өзгеше. Ол негізінен Қазақстан, Ресей және Қырғызстанда дунган халқының, Қытайдағы хуэй халқымен туысқан этникалық топтың тілі ретінде қолданылады. Гансу және Шэньси провинцияларының Орталық жазық мандарин тілінен туындаған болса да, дунган тілі кириллица (немесе Сяоэрцзин) әрпімен жазылады және мандарин тілінің басқа заманауи диалектілерінде кездеспейтін қарыз сөздер мен көне сөздерді қамтиды.

Тарих

Қазақстан мен Қырғызстанның дунган халқы (совет одағынан кейінгі басқа мемлекеттерде тұратын кішігірім топтар) – 1870 және 1880 жылдары Солтүстік-Батыс Қытайдағы дунган көтерілісінің жеңілісінен кейін аймаққа көшіп келген хуй халқының бірнеше тобының ұрпақтары. Солтүстік-Батыс Қытайдың хуйлері (оларды 19-ғасырдағы батыс жазушылары, сондай-ақ Қытай мен Орталық Азиядағы түркі ұлттарының өкілдері "дунган" немесе "тунгани" деп атаған) әдетте сол аймақтағы хань халқымен (немесе осы хуй қауымы қоныс аударған аймақта) бірдей мандарин диалектісінде сөйлейтін. Сонымен қатар, олардың ерекше тарихына байланысты, олардың сөзі араб, парсы және түркі тілдерінен алынған қарыз сөздер мен олардың қытай тіліне аударылған нұсқаларына негізделген исламдық немесе ислам әсерімен бай терминологияға ие болатын. Бұл сөздер, тіркестер және сөйлеу ерекшеліктері жеке тіл болып саналмаса да, топтық идентификацияның белгілері ретінде қызмет етті. Ресей империясындағы дунгандар – және одан да көп, Совет Одағында – Қытайдан оқшауланғандықтан, олардың тілі көршілес елдердегі орыс және түркі тілдерінің күшті ықпалына түсті. Совет Одағында дунган тілінің жазбаша стандарты жасалды, ол стандартты қытай тілінің Пекин негізіне емес, Ганьсу провинциясының диалектісіне негізделген. Бұл тіл дунган ауылдарындағы мектептерде қолданылды. Совет кезеңінде дунган тілін оқытуға арналған бірнеше оқулық, үш томдық орысша-дунганша сөздік (14 000 сөз), дунганша-орысша сөздік, тіл білімі монографиялары және дунган тіліндегі кітаптар жарық көрді. 1932 жылы дунган тілінде алғашқы газет шықты, ол бүгінге дейін апталық басылым түрінде жарылап келеді. Қытайдағы хуй халқымен бірнеше жыл жұмыс істеген Дру К. Глэдни 1988 жылы Алматыда дунгандармен кездескенде, ол бұл тәжірибені "түрік және орыс тілдерінің лексикалық элементтерін біріктірген гибридті Ганьсу диалектісінде" сөйлеу ретінде сипаттады.

Мандарин диалектілерімен өзара түсіністік

Дунган және әртүрлі мандарин диалектілерінің арасындағы өзара түсіністік деңгейі әртүрлі. Дунгандар Орталық жазық мандаринінің түрлерін түсінеді. Ал, Иасир Шиваза сияқты дунган тілінде сөйлейтіндер Пекин мандаринінде сөйлейтін адамдар дунган тілін түсіне алатынын, бірақ дунгандар Пекин мандаринін түсінбейтінін хабарлады.

Демография

Дунган тілі негізінен Қырғызстанда, сонымен қатар Ресей, Қазақстан және Өзбекстанда да қолданылады. Дунган этносы – Қытайдан Орталық Азияға көшіп келген босқындардың ұрпақтары. 1970-1989 жылдарғы Кеңес санағының статистикасына сәйкес, дунгандар өз этникалық тілін Орталық Азиядағы басқа аз ұлттарға қарағанда тиімдірек сақтап келді; алайда, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін дунган тілін ана тілі ретінде қолданатындардың саны күрт азайды. +Дунган тілінде сөйлейтіндердің саны бойынша жыл Дунган L1 Орыс L2 Дунган халқының жалпы саны 1970 жыл 36 445 (94,3%) 18 566 (48,0%) 38 644 Кеңес Одағының халық санағы 1979 жыл 49 020 (94,8%) 32 429 (62,7%) 51 694 Кеңес Одағының халық санағы 1989 жыл 65 698 (94,8%) 49 075 (70,8%) 69 323 Кеңес Одағының халық санағы 2001 жыл 41 400 (41,4%) Белгісіз 100 000 Этнолог

Классификаторлар

Қытай тілінің диалектілерінде әртүрлі зат есімдер үшін әртүрлі жіктеуіштер қолданылады, соның ішінде солтүстік диалектілерде оңтүстік диалектілерге қарағанда жіктеуіштердің саны аз болады. Дұңған тілінде тек «бір» жіктеуіші ғана кездеседі, бірақ бұл өлшем сөздің жалғыз түрі емес.

Фоналогия

Негізгі құрылымы мен сөздік қоры бойынша дунган тілі мандарин қытай тілінен көп айырмашылығы жоқ, атап айтқанда, Жунъюань мандаринінің (Ланьинь мандарині емес) Ганьсу провинциясының оңтүстік бөлігінде және Шэньси провинциясының Гуаньчжун аймағының батыс бөлігінде сөйленетін түрінен. Басқа қытай тілдері сияқты, дунган да тонды тіл. Екі негізгі диалекті бар: біреуі 4 тонды, ал екіншісі – стандартты диалект саналады, ол фонетикалық сөздердің соңғы буынында 3 тонға, ал соңғы емес буынында 4 тонға ие.

Түстер

Дунган тіліндегі тонды дыбыстар нөлмен (1-тон), ъ (2-тон) және ь (3-тон) арқылы белгіленеді. + Дунган мен мандариннің арасындағы тондық салыстыруСтандартты қытай тіліндегі тон нөміріДунган тон нөміріТон атыДунган мысалыҚытай иероглифіГансу дунганыШаңшы дунганыСтандартты қытай тілі СілтемелерОрфографияIPAОрфографияIPAЫрғақ үлгісіТон контурыЫрғақ үлгісіТон контуры11陰平(yīnpíng)хуа/xwǎ/花/xwá/Көтерілу (24)Төмендеу (51)Жоғары (55)Стандарттық Гансу дунганы фонетикалық сөздердің соңғы позициясында 1- және 2-тонды ажыратпайды.2陽平(yángpíng)хуа/xwǎ/華/xwǎ/Көтерілу (24)Көтерілу (35)32上聲(shǎngshēng)вə(ъ)/vɤ̂/我/wò/Төмендеу (51)Төмендеу (53)Төмен/түсу (1, 214)43去聲(qùshēng)чў(ь)/t͡ɕú/去/t͡ɕŷ/Жоғары (44)Жоғары (44)Төмендеу (52)Заманауи мандаринде 4-тоннан шыққан кейбір буындар 1-тонға айналады.00輕聲(qīngshēng)зы/t͡sɨ/子/t͡sɹ̩/ҚысқаӨзгеріп отырадыҚысқаӨзгеріп отырадыҚысқаӨзгеріп отырадыНақты ырғақ алдыңғы буынға байланысты.

Сөздік

Ганьсу/Шаньси мандарин және дунган тілдері көбінесе өзара түсініледі; осы мандарин диалектілерінің бірін білетін қытай журналистері дунган тілінде сөйлейтін адамдармен қарымдасқанда өздерін түсіндіре алатындарын хабарлайды. Дегенмен, тіпті қарапайым сөздік деңгейінде дунган тілінде қазіргі мандарин диалектілерінде жоқ көптеген сөздер бар, мысалы, орыс, араб, түркі және парсы тілдерінен алынған сөздер. Сонымен қатар, дунган тілінде ежелгі Цин әулеті кезеңіне тән қытай сөздері де кездеседі. Осы себепті, дунган тіліндегі кейбір сөздер қытай халқына көнесіндей сезілуі мүмкін. Мысалы, олар президентті "Хуанди" (Хуаңды/皇帝, huan'g di) деп, ал мемлекеттік кеңселерді "ямин" (ямын/衙門, ya min) деп атайды, бұл ежелгі Қытайда мандариндер кеңселеріне берілген атау. Сонымен қатар, дунган және Ганьсу/Шаньси мандарин тілдерінің жоғары тілдік нұсқалары (акролектілер) уақыт өте және мәдени ықпалдардың нәтижесінде айтарлықтай өзгешеленді. 20-шы ғасырда аудармашылар мен зиялылар қытай тіліне көптеген жаңа сөздер мен тікелей аудармаларды (калькаларды) енгізді, әсіресе саяси және техникалық ұғымдар үшін. Алайда, дунгандар, әріптік кедергілерге байланысты қытай тілінің бағытынан алшақтап, сол ұғымдарды білдіру үшін орыс тілінен сөздер қарыз алды, орыс тілімен үкімет және жоғары білім арқылы байланыс орнатқандықтан. Осы қарыздардың нәтижесінде, дунгандар арасында стандартты қытай тіліндегі эквивалентті терминдер кеңінен танымал емес.