Кіріспе

Ашық және жабық көлдер - көлдердің негізгі бөлімшелері құрлықпен қоршалған су айдындары. Экзорейлік немесе ашық көлдер өзенге немесе басқа су тобына құйылады, олар ақырында мұхитқа құяды. Эндорхейлік бассейндер эндорхейлік немесе жабық көлдер санатына жатады, онда сулар мұхитқа құйылмайды, бірақ булану арқылы азаяды және/немесе жерге құйылады.

Ашық көл

Ашық көл - судың барлық климаттық жағдайларда үнемі ағып жатқан көлі. Ашық көлдерде су ұзақ уақыт сақталмайтындықтан, еріген қатты заттар жиналып қалмайды, ал мұндай көлдер әдетте тұщы су болып табылады. Ашық көлдер жауын-шашынның буланудан көп болатын жерлерде пайда болады. Жер бетіндегі судың көп бөлігі жауын-шашынның көп болатын аймақтарда орналасқандықтан, көлдердің көпшілігі ашық көлдер болып табылады, олардың суы ақырында теңізге жетеді. Мысалы, Ұлы көлдердің суы Сент-Лоуренс өзеніне құяды, ақырында Атлант мұхитына құяды. Ашық көлдерде су деңгейі салыстырмалы түрде тұрақты, олар өзгермейді, өйткені кіріс әрқашан өзендердің ағысына сәйкес келеді. Егер ашық көлге бұрын шығып жатқан судан көбірек су кірсе, онда көлден көбірек су шығады. Ашық көлден, әдеттегі өзендерден алынған су ағысы экзорейлік деп аталады (грекше экзос, сырты және рейн, ағып кету).

Жабық көл

Жабық көлде (эндорхейлік дренажды қараңыз) су ағып кетпейді. Буланбайтын су жабық көлде мәңгі қалады. Бұл дегеніміз, жабық көлдер әдетте тұзды болады, бірақ бұл тұздылық Каспий теңізінің көп бөлігінде мыңнан үш бөлігіне дейін, ал Өлі теңізде мыңнан 400 бөлігіне дейін өзгереді. Тек тұздылығы аз жабық көлдерде ғана тіршілік болады, ал бұл өзендер мен тұщы сулы ашық көлдердегіден мүлдем өзгеше. Жабық көлдер әдетте булану жауын-шашыннан көп болатын жерлерде пайда болады, бірақ жабық көлдердің көпшілігі суды көлдің айналасындағы аумақтан гөрі жауын-шашын көп түсетін аймақтан алады, бұл көбінесе қандай да бір депрессия болып табылады. Көптеген жабық көлдердің деңгейі тұрақсыз, өйткені көлге ағып кету азайса, жабық көлдің су балансы өзгеріп, көлдегі су мөлшері төмендейді. Бұрын әлемдегі екінші үлкен жабық көл болған Арал теңізі осы себепті суға батып барады. Сол сияқты, егер жабық көлге ағып кету деңгейі ұлғайса, онда деңгейі артады, өйткені булану көл деңгейін тұрақтандыру үшін жеткілікті мөлшерде ғана емес, тіпті көбейеді. Сондықтан жабық көлдердің деңгейінің ауытқуы палеоклиматологияда ашық көлдерді зерттеуге қарағанда әлдеқайда пайдалы, өйткені ағыс азайса, ағыстың деңгейін азайтуға болады.

Ашық және жабық көлдің түрленуі

Егер жабық көлге кіретін судың мөлшері белгілі бір деңгейден жоғары болса, онда көпшілік жабық көлдер үшін әдеттегіден әлдеқайда көп көлге кіретін болса, көлдегі су деңгейі көбейіп, көл оны сіңіре алмай қалуы мүмкін. Бұл сирек кездеседі, бірақ Викторияның оңтүстігіндегі Корангамит көлі жағдайында белгілі, 1950 жылдары бірінен соң бірі ылғал жылдардың көлдегі деңгейдің көтерілуіне себеп болғандықтан, ол толып кетті. Корангамит көлі Кіші мұз дәуірі аяқталғанға дейін ашық көл болғандығы туралы көптеген дәлелдер бар. Кейбір дәлелдер ол Холоценнің көп бөлігінде ашық көл болғандығын айтады. Сондай-ақ, ашық көлге ағып түсудің азаюы мүмкін, сондықтан кез келген ағып кету көлді толығымен кептіреді, яғни ашық көл жабық көлге айналады. Қазіргі уақытта ашық көл болып табылатын және бұрын сол жерде болған жабық көлдің бар екендігіне дәлел болатын жалғыз көл - Африкадағы Малави көлі. Өте құрғақ кезеңдерде Шир өзенінен ағып кету Малави көлінің жалғыз шығысы күрт төмендей алатыны белгілі, және өткен құрғақ кезеңдерде Малави көлінен ағып кету толығымен тоқтап, тұз көлде жинақталған, әсіресе соңғы мұздық максимум және басқа да осындай құрғақ кезеңдерде. Австралия мен Оңтүстік Африкадан басқа, ағып кетудің өзгергіштігі осы өзгерістердің пайдалы уақыт шкаласында орын алуы үшін жеткілікті жоғары болуы сирек, ал жабықтан ашыққа немесе ашықтан жабыққа айналу ықтимал аймақтарда пайда болатын көлдер өте сирек кездеседі. Алайда, Титикака көлі, Оңтүстік Америкадағы ең үлкен көл, тарихи түрде өте шектеулі ағысы бар жартылай ашық көл болды, бірақ жақында мұздықтар кері шегінуі ағысын соншалықты азайтты, кейбіреулер болашақта ол толығымен жабық көлге айналуы мүмкін деп санайды. Солтүстік Дакотадағы Девильс көлі тарихи түрде жабық көл болған, ортағасырлық жылы кезең кезінде ашық көл болған. 1999 жылдан бастап, мүмкін, жаһандық жылынудан кейін, Devils Lake Stump Lake деп аталатын басқа бір аялдамаға ағып кетті, егер аймақтағы қазіргі ылғалды жағдайлар жалғаса берсе, ол Солтүстік Қызыл өзенге ағып кетуі мүмкін. Сонымен қатар, Калифорниядағы бұрынғы Туларе көлі кейбір жылдары бассейнін ағызып, басқаларын емес, ашық және жабық көл арасында ауысып кеткені белгілі болды.