Солтүстік Кореяның географиялық ерекшеліктері

Кіріспе

Солтүстік Корея Шығыс Азияда, Корея түбегінің солтүстік жартысында орналасқан. Ол үш елмен шектеседі: Ялу (Амнок) өзені арқылы Қытаймен, Тумен өзені арқылы Ресеймен және оңтүстік жағынан Оңтүстік Кореямен.

Топография және дренаж

Жер бедері негізінен терең, тар шатқалымен бөлінген төбелер мен таулардан тұрады. Жағалау жазықтары батыста кең, ал шығыста үзілісті. Кореяға алғаш келген еуропалық саяхатшылар елдің "күшті дауылдағы теңіздей" көрінетінін айтқан, себебі жартылай аралдың бойымен көптеген тау тізбектері созылып жатыр. Солтүстік Кореяның жер ауданының 80 пайызы таулар мен жоталардан тұрады, ал жартылай аралдың барлық тауларының биіктігі тең немесе одан жоғары Солтүстік Кореяда орналасқан. Халықтың басым көпшілігі жазықтар мен төмендіктерде тұрады. Пэкту тауы, Солтүстік Кореядағы ең биік нүкте, Маньчжурияға жақын орналасқан жанартаулық тау, биіктігі теңіз деңгейінен жоғары базальт лавасы бар жатау. Жартылай аралдың соңғы солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Хамгён жотасында көптеген биік шыңдар бар, оның ішінде Кванмобон тауының биіктігі шамамен тең. Басқа ірі жоталарға Солтүстік Кореяның солтүстік-орталық бөлігінде орналасқан және солтүстік-оңтүстік бағытта созылатын Рангрим таулары жатады, бұл елдің шығыс және батыс бөліктері арасында байланыс жасауды қиындатады, сондай-ақ Солтүстік Корея мен Қытай шекарасы бойымен созылатын Кангнам тауы да бар. Оңтүстік Кореяға қарай созылатын Таэбек жотасындағы Кумгангсан немесе Алмаз тауы әдемі көріністерімен танымал. Жазықтар көбінесе кішкентай. Ең кеңістігі Пхеньян және Чхэронг жазықтары, олардың әрқайсысы шамамен 500 км² аумақты құрайды. Шығыс жағалаудағы таулар тікелей теңізге құлайтындықтан, ондағы жазықтар батыс жағалаудағылардан да кішкентай. Солтүстік Кореяның солтүстік және шығыс бөлігіндегі тау жоталары көптеген өзендердің суайырықтарын құрайды, олар батысқа қарай ағып, Сары теңізге және Корея шығанағына құяды. Ең ұзыны – Амонк өзені, оның 678 км-і кеме жүзуге қолайлы. Жапон теңізіне құятын сирек ірі өзендердің бірі – Туман өзенінің ұзындығы екінші орында тұр, бірақ таулы жер бедеріне байланысты оның тек 563 км-і кеме жүзуге жарамды. Үшінші ең ұзын өзен – Таэдун өзені Пхеньян қаласынан өтеді және оның 397 км-нің 245 км-і кеме жүзуге қолайлы. Көлдер көбінесе кішкентай, себебі мұнда мұздықтардың әрекеті аз және аймақтағы Жер қыртысының тұрақтылығы жоғары. Қоңсы Жапония мен Қытайдың солтүстігінен айырмашылығы, Солтүстік Кореяда күшті жер сілкінісі сирек болады. Бір Солтүстік Корея дереккөздерінің мәліметінше, елде 124 табиғи шипажай мен ыстық су бұлағы бар.

The terrain consists mostly of hills and mountains separated by deep, narrow valleys. The coastal plains are wide in the west and discontinuous in the east. Early European visitors to Korea remarked that the country resembled "a sea in a heavy gale" because of the many successive mountain ranges that crisscross the peninsula. Some 80 percent of North Korea's land area is composed of mountains and uplands, with all of the peninsula's mountains with elevations of or more located in North Korea. The great majority of the population lives in the plains and lowlands. Paektu Mountain, the highest point in North Korea at , is a volcanic mountain near Manchuria with basalt lava plateau with elevations between and above sea level. The Hamgyong Range, located in the extreme northeastern part of the peninsula, has many high peaks, including Kwanmobong at approximately
Other major ranges include the Rangrim Mountains, which are located in the north central part of North Korea and run in a north south direction, making communication between the eastern and western parts of the country rather difficult; and the Kangnam Range, which runs along the North Korea–China border. Kumgangsan, or Diamond Mountain, (approximately ) in the Thaebaek Range, which extends into South Korea, is famous for its scenic beauty. For the most part, the plains are small. The most extensive are the Pyongyang and Chaeryong plains, each covering about 500 km2. Because the mountains on the east coast drop abruptly to the sea, the plains are even smaller there than on the west coast. The mountain ranges in the northern and eastern parts of North Korea form the watershed for most of its rivers, which run in a westerly direction and empty into the Yellow Sea and Korea Bay. The longest is the Amnok River, which is navigable for 678 km of its The Tuman River, one of the few major rivers to flow into the Sea of Japan, is the second longest at but is navigable for only because of the mountainous topography. The third longest river, the Taedong River, flows through Pyongyang and is navigable for 245 of its 397 km. Lakes tend to be small because of the lack of glacial activity and the stability of the Earth's crust in the region. Unlike neighboring Japan or northern China, North Korea experiences few severe earthquakes. The country has a number of natural spas and hot springs, which number 124 according to one North Korean source.

Климат

Солтүстік Кореяның көп бөлігі Кёппен климаттық жіктелу схемасы бойынша ылғалды континенттік климат аймағына жатады, оған жылы жаз бен суық, құрғақ қыс тән. Жазда "чанма" деп аталатын қысқа жаңбырлы маусым болады. Ұзақ қыстар қатал суық пен ашық ауа-райын әкеледі, сондай-ақ Сібірден соғатын солтүстік және солтүстік-батыс желдерінің салдарынан қарлы борандар да жиі болады. Қаңтар айында Пхеньяндағы күндізгі орташа ең жоғары және ең төмен температурасы болса, қыс бойына орташа есеппен отыз жеті күн қар жауады. Қыс, әсіресе солтүстік, таулы аймақтарда тым қатал болуы мүмкін. Жаз әдетте қысқа, ыстық, ылғалды және жаңбырлы болады, себебі Тынық мұхитынан ылғалды ауа әкелетін оңтүстік және оңтүстік-шығыс муссонды желдердің әсерінен болады. Көктем мен күз – ауа-райының ең жағымды кезеңдері, олардың температурасы қолайлы және желдері өзгермелі болады. Тамыз айында Пхеньяндағы күндізгі орташа ең жоғары және ең төмен температурасы:

Қоршаған орта

Солтүстік Кореяның қоршаған ортасы алуан түрлі, альпілік, ормандық, егістік жерлер, тұщы су және теңіздік экожүйелерді қамтиды. Егін шаруашылығы, орман кесу және табиғи апаттар Солтүстік Кореяның ормандарына қысым көрсетті. 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде адамдар отын және тағамдық заттар алу үшін орманға жүгінгендіктен, орманды жою үдеді. Бұл өз кезегінде топырақ эрозиясына, топырақтың құнарсыздануына және су тасқынының қаупінің артуына әкеп соқты. Жауап ретінде, үкімет ағаш отырғызу бағдарламасын іске қосты. Спутниктік суреттерге сүйене отырып, 2013 жылы 1985 жылдан бері орман жамылғысының 40% жоғалғаны бағаланды. 2012 жылы орманды қалпына келтіру саясаты қабылданды.

Шекаралар, жағалау сызығы және аралдар

Солтүстік Кореяның аумағы 120 538 км², оның ішінде 120 408 км² құрлық және 130 км² су. Оның құрлық шекаралары бар, олардың ішінде Қытаймен, Оңтүстік Кореямен және Ресеймен шектесетін жерлер бар. Корей түбегі Солтүстік-Шығыс Азия материгінен оңтүстікке қарай шамамен созылып жатыр. Кореяның жағалау сызығы өте қисық, ал Солтүстік Корея оның үштен бірін құрайды. Корей түбегіне жақын орналасқан 3579 арал бар, олардың көп бөлігі оңтүстік және батыс жағалауларында орналасқан. Оның шығыс жағалауының оңтүстік бөлігі Шығыс Корея шығанағының солтүстік жағын құрайды. Мусу-Дан мүйісінде бұл аяқталады және жағалау солтүстікке қарай тікелей бұрылады. Жақында жасалған жаһандық қашықтықтан сезіктеу талдауы Солтүстік Кореяда 1483 км² лайлы жерлер бар екенін көрсетті, бұл оны лайлы жерлер ауданы бойынша 21-орынға қойды.

Теңіз талаптары

Солтүстік Корея үкіметі жағалаудан басталатын аумақтық суларды талап етеді. Ол сонымен қатар жағалаудан басталатын эксклюзивті экономикалық аймаққа да талап қояды. Бұған қоса, Жапон теңізінде және Сары теңізде орналасқан теңіздік әскери шекарасы, шетелдік кемелер мен ұшақтардың рұқсатсыз кіруіне тыйым салынған су және әуе кеңістігін белгілейді. Сары теңіздің сулары Солтүстік Корея мен Оңтүстік Корея арасында Біріккен Ұлттар Ұйымының қолбасшылығы 1950 жылдардың басында салған және Солтүстік Корея ресми түрде мойындамаған даулы Солтүстік шекара сызығымен бөлінеді. Осы аймақта Солтүстік және Оңтүстік Корея теңіз күштері арасында қақтығыстар болған. Барлығы бес қақтығыс жаңалықтарда жарияланды (2009 жылы үш, 2010 жылы екі).

Ресурстар мен жерді пайдалану

Табиғи ресурстарға көмір, мұнай, қорғасын, вольфрам, мырыш, графит, магнезит, темір кені, мыс, алтын, пирит, тұз, флюорит және су электр энергиясы жатады.

Жерді пайдалану

егістік жерлер: 19,5% тұрақты егістік дақылдар: 1,9% тұрақты жайылымдар: 0,4% орман: 46,0% басқалары: 32,2%

Судың жалпы жаңартылатын ресурстары

778,15 км³ (2011)

Тұщы суды алу (үй шаруашылығы/өнеркәсіп/ауыл шаруашылығы)

жалпы: 8,66 км³/жыл (10%/13%/76%)
адам басына шаққанда: 360,6 м³/жыл (2005)