Кіріспе

Оңтүстік Корея Шығыс Азияда, Азия құрлығының қашық шығысында орналасқан Корея түбегінің оңтүстік бөлігінде жатыр. Оңтүстік Кореямен құрлықтағы шекарасы бар жалғыз ел – Солтүстік Корея, ол Кореяның демилитаризацияланған аймағы бойымен өтетін шекарадан солтүстікке қарай орналасқан. Оңтүстік Корея көбінесе сумен қоршалған және үш теңіз бойында жағалауға ие: батысында Сары теңіз (Сохэ хангул=서해; Оңтүстік Кореяда, сөзбе-сөз «батыс теңізі»), оңтүстігінде Шығыс Қытай теңізі, ал шығысында Жапон теңізі (Донхэ хангул=동해; Оңтүстік Кореяда, сөзбе-сөз «шығыс теңізі»). Географиялық тұрғыдан алғанда, Оңтүстік Кореяның құрлық ауданы шамамен Оңтүстік Корея аумағының бір бөлігін су алып жатыр. Шамамен координаталары – 37° солтүстік ендік, 128° шығыс бойлық.

Жер көлемі мен шекаралары

Корея түбегі Азия құрлығының солтүстік-шығысынан оңтүстікке қарай созылып жатыр. Жапонның Хонсю және Кюсю аралдары Корея бұғазы арқылы оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 200 км (124 миль) қашықтықта орналасқан. Қытайдың Шандун түбегі батысқа қарай 190 километр жерде жатыр. Түбектың батыс жағалауы солтүстікте Корея шығанағымен, оңтүстікте Сары теңіз және Корея бұғазымен шектеседі, ал шығыс жағалауы Жапон теңізімен шектеседі. 8640 километрлік жағалау сызығы өте икемді. Түбекке жақын 3579 арал орналасқан, олардың көпшілігі оңтүстік және батыс жағалауларында шоғырланған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1950 жылдың 25 маусымына дейін екі Корея мемлекетін бөліп тұрған шекара – 38-ші ендік параллель болды. Корея соғысынан кейін Кореяның демилитаризацияланған аймағы (ДМЗ) екі елдің арасындағы шекараны құрады. ДМЗ – қарулы күштерді тоқтату туралы келісімде белгіленген демаркациялық сызық бойымен шығыстан батысқа қарай 241 километрге (соның ішінде Солтүстік Кореямен құрлықтағы шекарадан 238 километрі) созылған, қатаң күзетілетін, 4000 метр ені бар жер тілкесі. Түбек пен аралдарды қоса алғандағы жалпы жер аумағы 223 170 шаршы километрді құрайды. Осы аумақтың шамамен 44,8 пайызы (100 210 шаршы километр), ДМЗ аумағын есептемегенде, Корея Республикасының аумағын құрайды. Солтүстік және Оңтүстік Кореяның аумақтарының жалпы көлемі шамамен Ұлыбритания аумағымен тең. Оңтүстік Кореяның аумағы Португалия, Венгрия немесе АҚШ-тың Индиана штаты сияқты. Ең ірі арал – Чеджу провинциясы, түбектің оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан және 1825 шаршы километр жерді алып жатыр. Басқа маңызды аралдарға Жапон теңізіндегі Уллын және Лианкур тасты аралдары, сондай-ақ Хан өзенінің сағасындағы Канхва аралы жатады. Оңтүстік Кореяның шығыс жағалауы көбінесе тік болмаса, оңтүстік және батыс жағалаулары тіреулі және бейбіршіл. Бұл айырмашылықтың себебі – шығыс жағалаудың біртіндеп көтерілуіне, ал оңтүстік және батыс жағалаулардың төмендеуіне байланысты.

Топография және дренаж

Кореяға келген алғашқы еуропалық саяхатшылар елдің "қатты дауылдағы теңіздей" көрінетінін айтты, себебі мұнда көптеген тау тізбектерінің қатарынан келуіне байланысты. Оңтүстік Кореядағы ең биік тау шыңы – Халласан, ол Жеджу аралын құрайтын жанартаулық құрылымның конусы болып табылады. Оңтүстік Кореяда екі ірі тау жотасы бар: Тэбэк таулары және Собэк таулары. Жапония және Қытайдың солтүстік провинцияларынан өзгеше, Корея түбегі геологиялық тұрғыдан тұрақты. Белсенді жанартаулар жоқ (Солтүстік Корея мен Қытай шекарасындағы Бэкду тауынан басқа, ол соңғы рет 1903 жылы белсенді болған), және күшті жер сілкіністері де болған емес. Дегенмен, тарихи жазбаларда Горео дәуірінде Халла тауындағы жанартаулық әрекеттер сипатталған. Кореяның шамамен 30 пайызы жазықтардан тұрады, ал қалғаны – жоталар мен таулардан. Жазықтардың көп бөлігі жағалау бойында, әсіресе батыс жағалауда және ірі өзендердің жанында орналасқан. Ең маңызды жазықтар: Сеул маңындағы Хан өзені жазығы, Сеулдің оңтүстік-батысындағы Пхёнтхэк жағалау жазығы, Гым өзенінің алабы, Нактон өзенінің алабы, оңтүстік-батыстағы Йонгсан өзені мен Хонам жазығы. Шығыс жағалау бойында тар жағалау жазығы созылып жатыр. Жақында жасалған жаһандық қашықтан сезіктіру талдауы Оңтүстік Кореяда 1833 км² су тасқыны бар екенін көрсетті, бұл елді осы көрсеткіш бойынша 17-орынға қойды. Нактон – Оңтүстік Кореяның ең ұзын өзені. Сеул қаласынан өтетін Хан өзенінің ұзындығы алты жүз шақырымға жуық, ал Гым өзенінің ұзындығы да шамалы. Басқа ірі өзендерге Солтүстік және Оңтүстік Корея арқылы ағып, Хан өзенімен бірге құятын Имджин өзені, Хан өзенінің саласы болып табылатын және Солтүстік Кореядан бастау алатын Бухан өзені, сондай-ақ Сомджин өзені жатады. Негізгі өзендер солтүстіктен оңтүстікке немесе шығыстан батысқа қарай ағып, Сары теңізге немесе Корея бұғазына құяды. Олар көбінесе кең және терең емес, су деңгейі маусымға қарай өзгереді. 20 ғасырдың басында, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезінде және одан кейін Кореяның көптеген ормандық алқаптары кесілді, бұл су тасқыны мен топырақ эрозиясына әкелді. Орманды қайта жаңарту жөніндегі күш-жігер (мысалы, 1949 жылдан бастап Арбор күні ұлттық мереке ретінде тойланды) және отынды энергия көзі ретінде пайдалануды азайтуға бағытталған шаралар (мысалы, 1958 жылдан бастап Сеул және басқа да ірі қалаларға отын әкелуге шектеу қойылды) 1950 жылдары орманды қалпына келтіруге көмектесті. 1970 жылдары басталған және 1990 жылдардың соңына дейін жалғасқан кең ауқымды орманды қайта жаңарту бағдарламалары орман көлемін арттыруды жеделдетті, ал орман жамылғысы 1955 жылы 35% болғаннан кейін 1980 жылы елдің жер аумағының 65% -ына жетті.

Ай

Температура

Күні

Орны

Қаңтар

23.6 °C (74 °F)

7 қаңтар 2020

Чеджу қаласы, Чеджу провинциясы

Ақпан

24.5 °C (76 °F)

21 ақпан 2004

Чеджу қаласы, Чеджу провинциясы

Наурыз

28.2 °C (83 °F)

9 наурыз 2013

Чонджу қаласы, Солтүстік Чолла провинциясы

Сәуір

33.7 °C (93 °F)

28 сәуір 2005

Ульджин қаласы, Солтүстік Кёнсан провинциясы

Май

37.4 °C (99 °F)

31 май 2014

Тэгу қаласы, Тэгу провинциясы

Маусым

38.0 °C (100 °F)

26 маусым 1958

Тэгу қаласы, Тэгу провинциясы

Шілде

39.9 °C (104 °F)

27 шілде 2018

Уисон қаласы, Солтүстік Кёнсан провинциясы

Тамыз

41.0 °C (106 °F)

1 тамыз 2018

Хончхон қаласы, Канвон провинциясы

Қыркүйек

37.5 °C (100 °F)

1 қыркүйек 1944

Тэгу қаласы, Тэгу провинциясы

Қазан

32.8 °C (91 °F)

1 қазан 2022

Каннын қаласы, Канвон провинциясы

Қараша

29.4 °C (85 °F)

2 қараша 2023

Кёнжу қаласы, Солтүстік Кёнсан провинциясы

Желтоқсан

23.3 °C (74 °F)

3 желтоқсан 2018

Чеджу қаласы, Чеджу провинциясы

Ай

Температура

Күні

Орны

Қаңтар

32.6 °C ( 27 °F)

5 қаңтар 1981

Янпён округі, Кёнги провинциясы

Ақпан

27.9 °C ( 18 °F)

6 ақпан 1969

Чунчхон қаласы, Канвон провинциясы

Наурыз

23.0 °C ( 9 °F)

8 наурыз 1983

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Сәуір

14.6 °C (6 °F)

2 сәуір 1972

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Май

4.7 °C (24 °F)

16 май 1977

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Маусым

1.7 °C (29 °F)

1 маусым 2010

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Шілде

4.4 °C (40 °F)

5 шілде 1976

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Тамыз

3.3 °C (38 °F)

27 тамыз 1977

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Қыркүйек

2.3 °C (28 °F)

23 қыркүйек 1980

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Қазан

9.9 °C (14 °F)

25 қазан 1982

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Қараша

18.7 °C ( 2 °F)

22 қараша 1973

Тэгуаллеён, Пёнчхан провинциясы

Желтоқсан

26.8 °C ( 16 °F)

24 желтоқсан 1973

Вонжу қаласы, Канвон провинциясы

Жаңбырлы маусым

Оңтүстік Кореяның жаңбырлы маусымы – жазда немесе жаңбырлы маусымда бірнеше күн бойы үзіліссіз жаңбыр жауатын құбылыс, ауа райы немесе жаңбырдың өзі. Орташа есеппен жаңбырлы маусым 30-35 күнге созылады, бірақ бұл кезеңде үздіксіз жаңбыр жаумайды. Шындығында, шамамен 15-20 күн жаңбыр жауады, ал оның ішінде тұрақтанған фронттың салдарынан 12-16 күн ғана жауады. Дегенмен, жаңбырлы маусым жылдан жылға өзгереді. Жаңбырлы маусым – Корея Республикасының ішінде Шығыс Азия елдерінің жазғы ауа райының типік белгісі. Корея түбегіндегі жауын-шашынның 30%-дан астамын осы маусым құрайды. Сондықтан кейбір адамдар жаңбырлы маусымды «бесінші маусым» деп атайды. Әдетте, бұл кенеттен басталып, содан кейін тоқтап қалатын құйылыс жаңбыр түрінде болады. Әсіресе, соңғы жаңбырлы маусым «түндегі жаңбырлы маусым» деп аталады, ол көбінесе күндіз тынығумен, ал түнде жергілікті қатты жаңбырмен сипатталады. Бұлтты күндері күндіз жердің орнына жоғарғы қабат қызуы мүмкін, ал түнде бұлттар төменгі қабаттың жылуын ұстап, жоғарғы қабатты салқындатады, нәтижесінде конвекция пайда болады. Шындығында, жауын-шашынның көп бөлігі, 55%-ы түнде жауады. Орыстың солтүстік жағалауындағы Охот теңізінің суық және ылғалды ауа массасы мен Огасавара аралдары маңындағы Солтүстік Тынық мұхитының ыстық және ылғалды ауа массасы арасында айқын фронт қалыптасады, осының нәтижесінде жаңбырлы маусым пайда болады. Алайда, Корея түбегінде жаңбырлы маусымды Охот теңізінің ауа массасы ғана емес, сонымен қатар суық және құрғақ Сібір ауа массасы да қамтамасыз етеді. Жаңбырлы маусымның тағы бір себебі – Беринг теңізі мен Тибет жотасы. Нақтырақ айтқанда, жоғары қысымның қалыптасу жылдамдығы Беринг теңізіндегі мұздың мөлшеріне және Тибет жотасында жиналған қардың мөлшеріне байланысты өзгереді, себебі жаңбырлы маусым Корея түбегінің солтүстігіндегі және оңтүстігіндегі әрбір жоғары қысымның қозғалу жылдамдығымен басталады. Осы себепті жаңбырлы маусымдар шетелде Шығыс Азияның маусымдық жел климатының бір түрі ретінде қарастырылады. Үндістандағы жаһандық жылынудың салдарынан климаттың күрт өзгеруіне байланысты сәуірдің ортасынан бастап күндізгі температура 32 градусқа, ал сәуірдің соңында 39 градусқа дейін көтерілді, нәтижесінде жаздың ортасындағы қатты ыстық толқын осы жылдың маусым айының басында Кореяға да келді. 2022 жылы Корея метеорологиялық басқармасының басшысы соңғы қатты жаңбырды болжау мүмкін емес екенін және «жаңбырлы маусым» терминінің қазіргі уақытта қолданылмайтын сияқты екенін атап өтті.

Сары шаң

Азия шаңы, Кореяда сары шаң деп аталады, бұл Қытайдың шөлді аймақтары арқылы төмен қысым жүргенде, күшті жел мен жер бедеріне байланысты көп мөлшердегі сары шаң ауада таралып, немесе қозғалыс кезінде Кореяға әсер етеді. Сары шаң Қытай мен Моңғолияның шөлді аймақтарында пайда болады, ал мұндағы құм бөлшектеріне қосымша жағдайлардың әсері Оңтүстік Кореяға таралады. Сары шаң көбінесе Такла-Макан, Ордос және Гоби шөлдерінде кездеседі. Оңтүстік Кореяда сары шаң әдетте көктемде, әсіресе сәуір айында болады. Сары шаң туралы жазбалар ежелгі заманнан белгілі, бірақ бұл кезде ол тек құмды дауыл ретінде қабылданғандықтан, зияны көп болған жоқ. Дегенмен, қазіргі кезде Қытайдың қарқынды индустриялануы мен шөлдеуі салдарынан зиян артты. Жаз және күз айларында жаңбырдың тамырлары мен өсімдіктер құмды ұстап тұруға көмектеседі. Бірақ көктемде қыс бойы мұздаған құрғақ топырақ еріп, ұсақ бөлшектерге ыдырайды, нәтижесінде 20 мкм-ден кіші құм шаңы пайда болады. Төмен қысым осы құм шаңын басып өткенде, күшті көтерілетін ауа ағыны арқылы 3000-5000 метр биіктікке көтеріліп, секундына 30 метр жылдамдықпен батыс желдерімен және қанатты ағындармен жылжиды. Содан кейін желдің жылдамдығы төмендеген Корея мен Жапонияға түсіп, кейде тіпті АҚШ-қа дейін жетеді (1998 жылдың сәуір айы). Осы шаңның Корея түбегіне жетуіне екі-үш күн уақыт кетеді. Оңтүстік Кореяда сары шаң жыл сайын наурыз бен мамыр аралығында 3-6 күнге дейін байқалады. Ел бойынша жалпы байқау саны бойынша ең көп тіркелген аймақ – Чолла-до (Кванчжу). Оқиғаның жиілігі бойынша Сеул, Кёнги және батыс жағалау аймақтарында көбірек тіркелген. Сирек жағдайларда, 1991 жылғы қыста Сеулде (30 қарашадан 3 желтоқсанға дейін) байқалған. Алғашқы сары шаң 1999 жылдың 25 қаңтарында тіркелді, ал қатты сары шаң 2001 жылдың 2 қаңтарында сағат 13:00-де болды. Дегенмен, 2022 жылдың желтоқсанында қыста сары шаңның пайда болуы сияқты ерекше жағдайлар да тіркелді.

Тайфундар

Оңтүстік Корея Жапония, Тайвань, Қытайдың шығыс жағалауы немесе Филиппинге қарағанда тайфундарға аз бейім. Жыл сайын бірден үш тайфун болуы мүмкін. Тайфундар әдетте Оңтүстік Кореяны жаздың соңында, әсіресе тамыз айында кесіп өтеді және кұйылған жаңбыр әкеледі. Су тасқыны, кейде көшкін қаупі бар, себебі елдің географиясы көбінесе таулы. Тайфундар көбінесе жаздың ортасынан күзге дейін, шілде, тамыз және қыркүйек айларында болады. Корей түбегіне келетін тайфундардың көпшілігі осы кезеңде шоғырланады, ал маусым және қазан айларында жанама әсерлері де болуы мүмкін. Тіпті қазан айында да тікелей әсер етеді және құрлыққа түседі. Жазда мұхит бетіндегі ыстық су буланып, конвекция арқылы көтеріліп, конденсацияға ұшырайды, содан кейін бөлінетін жасырын жылу тропосфераға дейін айналадағы су буын қыздырады. Кореяға қарай бет алған тайфундардың көпшілігі Жапонияға немесе Чеджу аралына, Ғысаннам және Чолланам провинцияларына тікелей зардап келтіреді. Дегенмен, 1984 жылдың қыркүйек айында рекордтық су тасқыны 190 адамның қаза болуына және 200 мың адамның баспанасыз қалуына себеп болды. Бұл апат Солтүстік Корея үкіметін күріш, дәрі-дәрмек, киім-кешек және құрылыс материалдары түрінде бұрын-соңды болмаған гуманитарлық көмек көрсетуге итермеледі. Оңтүстік Корея бұл көмекті қабылдап, су тасқынынан зардап шеккендерге таратып берді.

Қазіргі кездегі мәселелер

Мекендеу орындарының жоғалуы және нашарлауы, әсіресе жағалауды мелиорациялау арқылы (мысалы, Саэманьгум, Шива, Сонг До, Намянг шығанағы, Асан шығанағы, оңтүстік-батыста, Гванянг шығанағы және Накдон сағасы) балық шаруашылығының және биологиялық әртүрліліктің қатты азаюына себеп болды. Кореядағы өзендердегі батпақты жерлердің көп бөлігі қазір ұсынылып отырған Ұлы Корея су жолы жобасымен қоршаланған. Ірі қалалардағы ауаның ластануымен қатар, канализация және өнеркәсіптік қалдықтардың құйылуынан судың ластануы да проблема болып табылады. Сондай-ақ, жүзу торлары да мәселе тудырады.