Габриель Наудé: Француз кітапханашысы және ғалымы

Кіріспе

Француз кітапханашысы, 1600–1653

Габриэль Наудэ (2 ақпан 1600 – 10 шілде 1653) – француз кітапханашысы және ғалымы. Ол саясат, дін, тарих және мистика сияқты көптеген тақырыптар бойынша еңбектер жазған өнімді жазушы болды. 1627 жылы жарық көрген «Кітапхана құру туралы кеңес» кітабы кітапхана ғылымындағы маңызды еңбектердің бірі саналады. Кейіннен Наудэге Париждегі кардинал Жюль Мазариннің кітапханасы – Bibliothèque Mazarine-ді салу және күтіп ұстау мүмкіндігі туды, сол кезде ол «Кеңесте» айтқан барлық идеяларын іске асыра алды. Наудэ Пьер Бейль мен Фонтенелге жол көрсетуші болды.

Өмірбаян

Наду 1600 жылдың басында Парижде қарапайым отбасында дүниеге келді. Оның әкесі қарапайым лауазымды адам, ал анасы сауатсыз жас әйел еді. Мұғалімдер оны білімге деген құлшынысы мол, жарасымды адам деп сипаттады. Наду жас кезінде колледжге түсіп, философия мен грамматиканы оқыды. Кейін ол Парижде және Падуада медицинаны оқыды (онда ол Чезаре Кремонинидің сабақтарына қатысты) және Людовик XIII-нің жеке дәрігері болды. Жиырма жасында Наду өзінің алғашқы кітабын – Le Marfore ou Discours Contre les Lisbelles жариялады. Бұл жұмыс оны Париж Парламентінің президенті Анри де Месме назарына жеткізді. Месме Надуға жеке кітапханасының кітапханашысы қызметін ұсынды. Месме сол кезең үшін үлкен кітапханаға ие болды (шамамен 8000 том) және ол тиісті ұсыныстары бар ғалымдарға ашық болды. Надудың Месме кітапханасындағы қызметі оған кейіннен кітапхана құру жөніндегі кеңестер кітабын жазу үшін қажетті тәжірибе берді. Наду кітапханасын құру және күтіп ұстау үшін "Месмеге кеңес" атты кітап жазды. 1629 жылы ол Римдегі кардинал Гиди ди Багноның кітапханашысы болды, ал Багно қайтыс болғаннан кейін 1641 жылы кардинал Франческо Барберинидің кітапханашысы болды. Кардинал Ришельедің қалауы бойынша ол Бенедиктиндермен пікір таластырып, Жан Герсонның "Христиан іліміне еліктеу" кітабының авторлығын жоққа шығарды. Ришелье Надуды өзінің кітапханашысы етуге ниеттенді, ал ол қайтыс болғаннан кейін Наду кардинал Мазариннің ұсынысын қабылдады. Алдағы он жыл бойы ол өзін Еуропаның барлық бөлігінен жиналған кітаптарды жинауға арнады. Мазарин Парижге 5000-нан астам томдық кітап жинағын алып келген. Наду сияқты ол да кітапхананың ашық болуына және оның халықтың игілігі үшін пайдаланылуына сенді. 1642 жылы ол кітапханасын орналастыру үшін ғимарат сатып алып, Надуға мүмкіндігінше ең жақсы жинақты құруды тапсырды. Ең жылдам жолы – кітапханаларды толығымен жинаққа қосу, бұл кеңес Наду өз кітабына енгізді. Наду екінші қол кітап сатушыларды тонады, ал Мазарин елшілеріне, үкімет қызметкерлеріне және генералдарға кітап жинауды тапсырды. Наду Еуропаға саяхаттап, бірнеше айға созылған сапарында 14000-нан астам том жинады. 1648 жылы кітапханада шамамен 40 000 том жинақталған болатын. Ол тұрақты түрде ашылып, тұрақты оқырмандардың едәуір санын (100-ге жуық) және оның дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін бірнеше қызметкерлерді жинады. Ол Францияда бірінші болып, барлық адамдарға ашық болды, анықтамасыз. Мазариннің кітапханасын Париж Парламенті Фрондтың қиындықтары кезінде сатты, ал патшайым Кристина Надуды Стокгольмге шақырды. Наду кітаптардың түпнұсқа пішімін жинап, жиналған томдарын сақтап қалуды оңтайлы деп тапты. Ол кітаптарға қол жеткізетіндердің қажеттіліктерін ескеруге шынайы сенетін және әрбір саланың мамандарынан кеңес алу қажет деп санайтын. Ол барлық тілдерде, барлық діндер, тақырыптар мен әдебиеттер туралы жинақтауға үзілді-кесілді қарсы болды. Кітапханашылық мансабы кезінде Наду коллекционерлер мен кітапханаларға кітаптарды таңдап алу және олардың атауларын сатып алу, сондай-ақ кітапханалары үшін каталогтар жасау бойынша нұсқау беруге көмектесті. Ол әдебиеттің құнды және қиын табылған шығармаларын іздеу үшін, кітап дүкендері мен баспаханаларды аралап шығудың басты жақтаушысы болды. "Наду қалаға келген кезде кітап дүкендері дауылдай қирағандай көрінеді. Ол әрқайсысының барлық кітаптарын, қолжазбаларын немесе басылымдарын, кез келген тілде, кез келген тақырыппен немесе білімнің қандай да бір саласымен айналысатын кітаптарды сатып алғаннан кейін, дүкендерді жалаңаш қалдырды". Наду кітапхананың орналасуы керек жер туралы да қызықты идеяларға ие болды. "Кітапхана қызмет көрсететін қоғамда орталық жерде орналасса да, шулы көшелерден біршама қашықтықта болуы керек. Мүмкін болса, ол кең аула мен әдемі бақтың арасында орналасуы керек, онда жақсы жарық, кең және жағымды көрініс және таза ауа, батпақтар, суғарулар немесе қоқыс үйінділері ластанбауы керек; бүкіл жағдай жақсы жоспарланған және реттелген, сондықтан ол жағымсыз немесе анық қолайсыз ештеңемен бөлісуге мәжбүр емес". Наду он жыл бойы кітапхананы жетілдіріп, қалыптастырды. Оның ұсынысымен ол Францияда алғаш рет ашық кітапханаға айналды және 1644 жылдан бастап жұртшылыққа ашылды. Кітапханашы және ғалым ретінде Наду "бай коллекционерді кітапханашылық адалдығының жолына салуды" ұсынды, өйткені оның қазіргі ғасырдың алдыңғы буынға қарағанда ақпараттың немесе ресурстардың саны мен сапасы жағынан алда екеніне сенді. Надудың кітапхана ғылымы бойынша жазған маңызды еңбегі – "Кітапхана құру жөніндегі кеңес" кітабы, жеке коллекционерлерге кітаптарды сатып алу және күтіп ұстау процесі бойынша алғашқы нұсқаулық немесе басшылық қызмет етті. Наду коллекционерлерді (және әріптес кітапханашыларды) кітаптарын "олардың саны мен тақырыптарының ауқымы, таңдау критерийлері және сатып алу тәсілдері" бойынша ұқыпты ұйымдастыруға шақырып отырды.

Naudé was born in Paris in early 1600 to a family of modest means. His father was a lowly official and his mother a young illiterate woman. He was described by his teachers as tenacious and passionate about his education. Naudé entered college at a young age where he studied philosophy and grammar. Later he studied medicine at Paris and Padua (where he attended Cesare Cremonini's lessons), and became physician to Louis XIII. At the age of twenty, Naudé published his first book Le Marfore ou Discours Contre les Lisbelles. The work would bring him to the attention of Henri de Mesme, président à mortier of the Parlement of Paris. Mesme offered Naudé the job of librarian to his personal collection. Mesmes had a large library for the period (about 8,000 volumes) and it was open to scholars who had the appropriate references. Naudé's service in Mesme's library would give him experience which he would use later to write the book Advice on Establishing a Library. Naudé wrote Advice for Mesme as a guide for building and maintaining his library. In 1629 he became librarian to Cardinal Guidi di Bagno in Rome, and on Bagni's death in 1641 librarian to Cardinal Francesco Barberini. At the desire of Cardinal Richelieu he began a controversy with the Benedictines, denying Jean Gerson's authorship of De Imitatione Christi. Richelieu intended to make Naudé his librarian, and on his death Naudé accepted a similar offer from Cardinal Mazarin. For the next ten years he devoted himself to bringing together from all parts of Europe the assemblage of books known as the Bibliothèque Mazarine. Mazarin had brought with him to Paris a collection numbering over 5,000 volumes. Like Naudé, he believed in an open library to be used by the public for the public good. In 1642 he purchased a building to house his library and he instructed Naudé to build up the finest collection possible. The fastest way was to absorb entire libraries into the collection, advice that Naudé included in his book. Naudé plundered second hand book sellers, and Mazarin instructed his ambassadors, government officials and generals to collect books for him. Naudé was able to travel Europe, and during one trip that lasted several months he collected over 14,000 volumes. By 1648 the library had built up to an estimated at 40,000 volumes. It was open on a regular basis and had built up a sizable number (almost 100) of regular patrons, and several staff members to keep it functioning properly. It became the first in France to be open for all, without references. Mazarin's library was sold by the Parlement of Paris during the troubles of the Fronde, and Queen Christina invited Naudé to Stockholm. Naudé found it favorable to collect original format of books and to keep the volumes collected intact. He was a true believer of considering the needs of those that would access them and felt strong consideration to be sought from the experts in each particular field. He was adamant about collecting in all languages, about all religions, subject matters, and literature. During his career in librarianship, Naudé helped instruct collectors and libraries in the selection and acquisition of their titles and how to create catalogs for their libraries. He was a major proponent of scouring secondhand bookshops and print shops for valuable and hard to find literary works. "When Naudé has been in town, the booksellers' shops seem devastated as by a whirlwind. Having bought up in every last one of them all the books, whether in manuscript or in print, dealing in any language whatever with any subject or division of learning no matter what, he has left the stores stripped and bare." Naudé also had interesting ideas on the locale where a library should be located. "While centrally located within the community it serves, a library should be at some distance from the noisiest streets. It should, if possible, be situated between some spacious court and a pleasant garden, from which it may enjoy good light, a wide and agreeable prospect, and pure air, unpolluted by marshes, sinks, or dunghills; the whole arrangement so well planned and ordered that it is compelled to share nothing unpleasant or obviously inconvenient." Naudé spent ten years of his life improving and shaping the Bibliothéque. It became the first publicly accessible library in France because of Naudé's insistence and was open to the public as early as 1644. As a librarian and scholar, Naudé proposed "to direct a wealthy collector into paths of bibliothecarian righteousness" as a result of his belief that the current century had advanced far beyond their predecessors with regard to the quantity and quality of the information or resources that they had access to. Naudé's seminal work on library science, Advice on Establishing a Library, served as an early instruction manual or guide for private collectors who were interested in the book acquisition and maintenance process. Naudé encouraged collectors (and fellow librarians) to organize their books meticulously by "their number and the range of their subject matter, the criteria of selection, and the means of procurement",

Кітапхана құру бойынша кеңестер

Жеке коллекционерге арналған нұсқаулар жинағы ретінде жазылған кеңес, Надудің өзінің тәжірибесі мен зерттеулеріне негізделген. Наду кітабының кіріспесінде, ол кітапхана ісіндегі маман емес екенін, бірақ ең маңызды идеяларды ұсынғанын жазды. Ол "Кеңес" кітабындағы кейбір пікірлерін Месме кітапханасындағы тәжірибесіне сүйеніп, Месмеге сол кездегі кітапханашылардың қабылданған тәжірибесі мен принциптерін жазды. Әр тарауда кітаптардың саны, оларды таңдау, кітаптарды алу және т.б. сияқты тақырыптар қарастырылған. Надудің алғашқы тарауында "Кітапхананы не үшін құру керек?" деген сұрақ қойылады. Ол бұл сұраққа қарапайым жауап береді: үлкен кітапхана салып, оны жұртшылыққа таратудан артық құрмет жоқ. Наду кітапханалар әлемдегі ең жақсы кітапханалардың үлгісін алуы керек деп санайды. Бірінші қадам – жоспар жасау. Кітапхана құру үшін, адам кітаптарды жинау және ұйымдастыру туралы білім алуы керек. Сондай-ақ, өз кітапханасын құрған немесе құрып жатқан адамдардан кеңес іздеу қажет. Ол басқа кітапханалардың каталогтарын зерттеп, көшіруді ұсынады. Наду кітап таңдауға арналған толық тарауды арнады, бұл мәселе жиі айтылды. Бірінші кезекте, өзінің саласында сарапшы саналатын авторларды сатып алу керек. Кітап ежелгі немесе заманауи болсын, егер оны белгілі бір саланың мамандары жоғары бағаласа, онда ол әрбір жинақта болуы керек. Сонымен қатар, барлық белгілі түсіндірмелер мен түсініктемелер де қажет. Наду кітаптарды түпнұсқа тілдерінде сатып алуды ұсынды, себебі аударма кезінде мағынасы жоғалуы мүмкін. Ол кез келген цензураға күшті қарсылық көрсетті. Наду әрбір кітаптың, тақырыбына қарамастан, оқырманы болатынына және ақпараттың тегін және қолжетімді болуы керек деп сенді. Оқырмандар кітапты пайдалы таба алады, тіпті оның ішіндегі идеяларды жоққа шығару үшін де. Кейбір кітаптар бір кезде танымал болса, кейін ұмытылуы мүмкін: ол кітапханаға осы кітаптардың бірнеше данасы болса, сол кездегі талғамдарға сай келіп, пайдалы болады деп мәлімдеді. Наду кітаптарды сатып алу туралы тарауда қысқаша кеңестер берді. Ең оңай жолы – басқа кітапхананы толығымен сатып алу. Наду екінші қол кітап сатушыларды да мақтап, олардың жақсы кітаптарды арзан бағамен сататынын айтты. Наду өзі кітап мұқабаларын жасау және баспаханаларда пайдаланылған қағазды іздеп, бірде кітап мұқаба жасаушының қоқысқа тастауға дайын тұрған сирек қолжазбаны тапқан. Наду "Кеңес" кітабында кітаптарды орналастыруға арналған тарауды қосты. Орналастыруды талқылау кезінде ол Цицеронның "Оратор туралы" еңбегінен (De Oratore 2.353) мысал келтірді: "Тәртіп – есте сақтауға жарық сыйлайды" (De Oratore 2.353). Ол логикалық деп есептеген нұсқаулар берді. Оның тақырыптарына теология, философия, құқықтану, медицина, тарих, математика және гуманитарлық ғылымдар кірді. Наду кейінірек басқа тақырыптарды қосты, бірақ бұл санаттар әлемдегі белгілі білімнің ең жақсы бейнесін көрсетеді. Оның айтуынша, әр бөлім кіші тақырыптарға бөлініп, негізгі авторлармен басталып, содан кейін түсініктемелер келтірілуі керек.

Advice, written as a set of instructions for a private collector, was based on Naudé's own experience and research. In the introduction to his book, Naudé wrote that he is not an expert in the field of librarianship but he presented what he believed to be the most important ideas. He based some of the opinions in Advice on his own experience in Mesme's library, and wrote out for Mesme the accepted practices and principles of librarians of the time. Chapters each covered topics such as number of books, selecting the books, procuring the books, and so forth. Naudé's first chapter poses the question, "Why establish a library?" He answers the question with a simple message; there is no greater honor than building a great library and sharing it with the public. Naudé believes libraries should model themselves after the best libraries of the world. The first task is to create a plan. Before a person can erect a library, he must educate himself on the subject of collecting and organizing books. A person must also seek the guidance of those who have already built their own libraries or are in the process. He suggests studying and copying the catalogues of other libraries. Naudé devotes an entire chapter to book selection, remarked upon throughout. The first authors who need to be purchased are those considered experts in their respective fields. No matter whether they are ancient or modern works, if a book were held in high regard by practitioners of a particular field then it should be present in any collection. In addition, any well known interpretations or commentaries that exist are a necessity. Naudé suggested purchasing books in the original languages because meaning can often be lost in translation. He stood strongly against censorship of any kind. Naudé believed that every book has a reader regardless of the subject, and that information should be free and available. Readers could always find use of a book, even if that use were to refute the ideas presented on its pages. Certain books are popular at times but later forgotten: he argued that it would be beneficial to a library if there were multiple copies of these books to accommodate the popular tastes of the times. In his chapter on book acquisition, Naudé offered concise tips. The easiest way is to purchase another library in its entirety. Naudé went on to praise second hand book sellers who often provided good books at cheap prices. Naudé himself browsed book binding and printing shops for used paper, and once had discovered a rare manuscript that a book binder was using as scrap paper. Naudé included a chapter in Advice for arranging the books. In discussing arrangement he quoted Cicero's De Oratore: "It is order that gives light to memory" (from De Oratore 2.353). He gave instructions that he considered logical. His subject headings included theology, philosophy, jurisprudence, medicine, history, mathematics and humanities. Naudé would add other subject heading in later years but these categories best represented the known body of knowledge in the world. Each section, he said, should be divided into subheadings and begin with the principal authors followed by the commentaries.