Кіріспе

Ірі жеуге жарамды жалпақ балықтар
балық

Halibut – Hippoglossus және Reinhardtius туыстарындағы үш жалпақ балықтың жалпы атауы. Олар оң көзді балықтар тұқымдасына жатады, ал кейбір аймақтарда, сирек жағдайда, басқа да ірі жалпақ балық түрлері де осылай аталады. Бұл сөз "haly" (қасиетті) және "butte" (жалпақ балық) сөздерінен шыққан, себебі олар католиктердің қасиетті күндерінде жиі желінетін. Halibut – теңіз түбінде тіршілік ететін балық, ол тағамдық және спорттық балық ретінде жоғары бағаланады.

Физикалық сипаттамалары

Атлантикалық палтус – әлемдегі ең үлкен жалпақ балық. Палтустың үстіңгі жағы қоңыр, ал астыңғы жағы ақ немесе сұрғылт ақ түсті болып келеді, терісіне көзге көрінбейтін ұсақ қабықшалары енген. Палтустар туған кезде басының екі жағында бір-бірден көздері бар, симметриялы болып келеді. Содан кейін, шамамен алты ай өткен соң, дернәсілдің метаморфозы кезінде бір көзі бас жағының екінші жағына жылжып өтеді. Бас сүйегі толық қалыптасқаннан кейін көздері өз орнында бекіп қалады. Осы уақытта, жылжымаған көздің жағы жоғарғы жағымен үйлесу үшін қараңғыланады, ал екінші жағы ақ күйінде қалады. Бұл түс схемасы палтусты жоғарыдан (теңіз түбімен үйлесе) және төменнен (аспаннан келетін жарыққа араласып) жасырады, бұл құбылыс қарсы көлеңкелеу деп аталады. 2013 жылдың шілдесінде Норвегия суларында IGFA бойынша палтус аулаудан жаңа рекорд тіркелді. 2013 жылы оның сертификаты күтіліп жатты. 2014 жылдың шілдесінде Алясканың Глейшер шығанағында Тынық мұхиты палтусы ұсталды; алайда, бұл рекордқа алынбады, себебі палтусты кемеге көтеру алдында атып, гарпунмен сұғып алған.

Диета

Ауыздарына сыятын кез келген балықты немесе жануарды жейді. Жас палтустар ұсақ қыбыршықтармен және басқа да теңіз түбінде тіршілік ететін организмдермен қоректенеді. Олардың асқазанынан құмдық, сегізқарғылы, қабылан, лосось, кеудебалық, минога, скульпин, треска, минтай, сельдь және камбала, сондай-ақ басқа палтустар да кездеседі. Палтустар бірнеше метрден жүздеген метрге дейінгі тереңдікте тіршілік етеді, және олар уақытының көп бөлігін теңіз түбіне жақын өткізсе де, Атлантикалық палту шамамен 0,9-3,8 миллион жыл бұрын толығымен XX/XY жолымен дамыды, оның аталықтары гетерогаметикалық. Атлантикалық палтудың жынысын анықтайтын гені 13-шы хромосомадағы gsdf гені болуы мүмкін. Тынық мұхиты палтуының жынысын анықтайтын генінің бастысы 9-шы хромосомада орналасқан және ол bmpr1ba гені болуы мүмкін. sox2 гені Гренландия палтуында да осындай рөл атқарады деп болжануда.

Бүркіт балық аулау

Солтүстік Тынық мұхитындағы коммерциялық палтус балық аулау 19 ғасырдың соңында басталды және бүгінде аймақтың ең ірі және табысты балық аулауларының бірі болып табылады. Канада және АҚШ суларында ұзын сызықты балық аулау басым, онда сегізкөз (devilfish) немесе басқа жемдер дөңгелек ілмектерге бекітіліп, бірнеше мильге созылатын, салмақталған сызыққа реттеліп орналастырылады. Балық аулау кемесі бірнеше сағаттан бір күнге дейін сызықты қайтарып алады. Ұзын сызықты құралдардың ортаға әсері жеткілікті зерттелмеген, бірақ шөгінділердің, теңіз түбіндегі құрылымдардың және басқа да нысандардың бұзылуына әкелуі мүмкін. Түр АҚШ, Канада, Ресей және, мүмкін, Жапония (жапондықтар бұл түрді охио деп атайды) суларында таралған және жайпақ өседі, сондықтан халықаралық басқару қажет деп саналады. Палтустар сегіз жасқа келгенде ғана көбейе бастайды, олардың ұзындығы шамамен ... (өлшемі көрсетілмеген) болады, сондықтан осы ұзындықтан кіші балықтарды коммерциялық аулау көбеюге кедеріл келтіреді және АҚШ пен Канаданың тұрақтылықты қолдауға бағытталған ережелеріне қайшы келеді. Тынық мұхитындағы палтус балық аулауын Халықаралық Тынық мұхиты палтус комиссиясы басқарады. Көптеген жылдар бойы палтус балық аулау дерби түрінде жүргізілді. Реттеушілер балық аулаудың ашық болатын уақытын (әдетте 24-48 сағат) жариялап, балықшылар осы уақыт ішінде мүмкіндігінше көп балық аулауға тырысты. Бұл тәсіл балық аулауға қатысуға шектеу қоймаса да, реттеушілерге жылдық балық аулау көлемін ашылу мерзімдерін бақылау арқылы реттеуге мүмкіндік берді. Алайда, бұл тәсіл қауіпсіз емес балық аулауға әкелді, себебі ашылу мерзімдері ауа райы белгілі болғанға дейін белгіленді, балықшылар ауа райына қарамастан теңізге шығуға мәжбүр болды. Бұл тәсілтің салдарынан жаңа палтус балықтары нарыққа жылына бірнеше апта ғана түсіп, балықшылардың бағасы төмендеді.

Жеке балық аулау квоталары

1995 жылы АҚШ-тың реттеуші органдары, әрбір кеменің құжатталған тарихи аулау көлеміне сүйене отырып, қолданыстағы балық аулау қатысушыларына жеке балық аулау квоталарын (IFQ) бөлді. IFQ-тар иелеріне жыл сайынғы жалпы рұқсат етілген аулау көлемінің (TAC) белгілі бір үлесін береді. Балық аулау маусымы шамамен сегіз айға созылады. IFQ жүйесі, нарыққа тұрақты түрде таза палтус ағынын қамтамасыз ету арқылы қауіпсіздікті де, өнім сапасын да жақсартты. Бағдарламаны сынға алғандардың пікірінше, IFQ жүйесі иелері өз квоталарын сата алатындықтан және балық – мемлекеттік ресурс болғандықтан, мемлекеттік ресурсты жеке секторға берді. Балық шаруашылығы 1923 жылы құрылған Халықаралық Тынық мұхиты палтус комиссиясының ұсыныстары бойынша АҚШ пен Канада арасындағы келісім арқылы басқарылды. Аляска мен Британдық Колумбияда палтус бағалы аң және тағамдық балық болып табылатын маңызды спорттық балық аулау пайда болды. Спорттық балықшылар үлкен шанышқылар мен катушкаларды, сондай-ақ желіні пайдаланады және көбінесе селедка, ірі жалпақтар немесе бүтін лосось басымен жемдейді. Палтус күшті және ауаға шыққанда қарсылық көрсетеді. Кішкентай балықтарды әдетте гафпен қайыққа тартып алады және палубада шатасуын болдырмау үшін соққыға түсіреді немесе тіпті басына ұрып соғады. Кәсіптік және спорттық балық аулауда стандартты процедура – өте үлкен палтусты жерге түсіру алдында атып немесе басқа тәсілмен бағындыру болып табылады.

Ашықтан балық аулау және халық санының азаюы

Атлантикалық халбут 1840 жылдардан бері балық аулаудың маңызды нысанасы болып келді, шамадан тыс балық аулау 1850 жылы Жорж банкісіндегі қорының азаюына, ал 1866 жылы Канаданың Арктикасына дейін әкеп соқты. 1940 жылдары американдық балық аулау өнеркәсібі құлдырады, бірақ канадалық балық аулау өнеркәсібі 1970 және 1980 жылдардағы канадалық халбут балық аулауының төмендеуіне дейін сақталды. Бұл халбут популяциясының 1990 жылдары құлдырауға ұшырамас бұрын қысқа мерзімге қайта жаңғыруына мүмкіндік берді. 2000 жылдардың басындағы ең төменгі деңгейден кейін, популяция тағы да жаңғырды және тұрақтала бастады, бірақ түрдің көптеген жерлерде 1800 жылдардың басындағыдай көптеп кездеспейді.

Атлантикалық палтус популяциясы

Қазіргі уақытта Атлантикалық палтус Канада суларында екі қор ретінде басқарылады, олар – Атлантика континенттік шельфі қоры және Сент-Лоуренс шығанағы қоры. Атлантикалық палтустың Солтүстік-Батыс Атлантикада тағы екі қоры бар, олар – АҚШ-тың бақылауындағы Мэн шығанағы-Джордж Банкі қоры және Сент-Пьер және Микелон архипелагының жанында Франция бақылайтын қор. Джордж Банкі қоры әлі де қырылдаған деп саналады және ол АҚШ-та қорғауға алынған түр ретінде тіркелген. Кейде Калифорниялық палтусты түрше деп жаңылысады, бірақ олар солай емес, тіпті нағыз палтус түрі де емес. Солтүстік Атлантикада көші-қонды бақылау Гренландиялық палтустың негізінен екі ірі популяциясы бар екенін көрсетеді. Бұл популяциялардың бірі – солтүстік-шығысқа қарай, Қара теңізінен Гренландияға дейін, екіншісі – солтүстік-батысқа қарай, Ньюфаундлендтен Баффин шығанағына дейін созылады. Бұрын бұл қорлар төрт түрлі популяция деп есептелген, бірақ көші-қон олардың тек екі түрлі популяция екенін және балық аулау оларды бөліп таратпағанын көрсетті. Жаңа зерттеулер Гренландиялық палтустың бастапқыда Тынық мұхитынан келгенін, ал 3 миллион жыл бұрын Беринг бұғазы екінші рет ашылғанда Арктика бассейніне тарағанын көрсетеді, сондықтан Тынық мұхиты палтусы оның ең жақын туысы болып табылады.

Бөлшектелген популяциялардың эволюциялық әртараптануы

Атлантикалық палтустың зерттеулерінде Атлантикалық континенттік шельфтегі және Сент-Лоуренс шығанағындағы популяциялардың арасындағы байланыс аздығы, алмасудың төмен деңгейі және жергілікті ортаға бейімделу нәтижесінде генетикалық тұрғыдан ерекшелене бастағаны анықталды. Кейбір бейімделулер тіршілік ету тарихының белгілеріндегі өзгерістер ретінде көрінеді, олар эволюцияға қарағанда жылдамрақ өзгеріп, мінез-құлықтың бөлінуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай генетикалық айырмашылықтарды болдырмауға жеткілікті генетикалық араласу болатын аймақтарда да кездесуі мүмкін.

Тамақ дайындау

Бұл балықтың екі жағынан да үлкен филелер алынады, ал кішкентай дөңгелек жақтары қосымша ет көзі болып табылады. Палтусты көбінесе жаңа балық болғанда қайнатады, қуырады немесе грильдейді. Палтустың етін шабуна салу, майлылығы өте төмен болғандықтан, лосоське қарағанда қиынырақ. Жаңа балықтың еті таза дәміне ие және аз ғана дәмдеуіш қажет етеді. Палтустың тығыз және берік текстурасымен ерекшеленеді. Палтус тарихи түрде Аляска жергілікті тұрғындары мен Канаданың алғашқы ұлттары үшін маңызды тағам болды және жағалаудағы көптеген шаруашылықтардың негізгі бөлігі болып табылады. Коммерциялық, спорттық және күнкөріспен айналысатын пайдаланушылардың мүдделерін қанағаттандыру қиын мәселе. 2008 жылға қарай Атлантикалық популяциясы тым көп аулау салдарынан соншалықты азайды, оны құрып кетуге жақын түр деп жариялауға болады. Seafood Watch ұйымы тұтынушыларға Атлантикалық палтустан бас тартуға кеңес береді. АҚШ-тың шығыс жағалауында желетін палтустың көп бөлігі Тынық мұхитынан әкелінеді. 2012 жылы Кук-Инлеттегі спорттық балықшылар "жұмсақ палтус синдромы" деп аталатын жағдайдың көбейгенін хабарлады. Ауруға шалдыққан балықтың еті "желе тәрізді" консистенцияға ие. Пісірген кезде ол қалыпты палтустың қабыршақтану сипатына ие болмайды, керісінше, ыдырай бастайды. Ет әлі де жеуге қауіпсіз, бірақ оның сыртқы түрі мен консистенциясы аштық тудырмайды. Бұл жағдайдың нақты себебі белгісіз, бірақ диетадағы өзгерістермен байланысты болуы мүмкін.