Зауыттар – өндірістік жабдықтармен жабдықталған, тауар өндірілетін немесе өңделетін ірі кешендер. Өнеркәсіп революциясымен пайда болды, бүгінгі экономиканың маңызды бөлігі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өнеркәсіптік өндіріс орындары – тауарлардың өндірілетін немесе қайта өңделетін объектілер.
Facility where goods are industrially made, or processed
places of manufacture
Фабрика, өндірістік кәсіпорын немесе өндіріс орны – бұл өнеркәсіптік объекті, көбінесе бірнеше ғимараттардан тұратын кешен, олар машиналармен толтырылған, онда жұмысшылар заттарды өндіреді немесе әрбір затты басқа бір затқа айналдыратын машиналарды пайдаланады. Олар қазіргі заманғы экономикалық өндірістің маңызды бөлігі болып табылады, әлемдегі тауарлардың көп бөлігі фабрикаларда жасалады немесе өңделеді. Фабрикалар өнеркәсіптік революция кезінде машиналар енгізілген кезде пайда болды, сол кезде капитал мен кеңістік талаптары шағын өндіріс немесе шеберханалар үшін тым үлкен болды. Бір немесе екі орағыш станок сияқты аз машиналары мен оннан кем жұмыскері бар ерте фабрикалар "жақсы жабдықталған шеберханалар" деп аталды. Көптеген қазіргі заманғы фабрикаларда конвейерлік өндіріс үшін қолданылатын ауыр жабдықтары бар ірі қоймалар немесе қойма сияқты ғимараттар бар. Ірі фабрикалар көбінесе әртүрлі көлік түрлеріне қол жеткізе алады, кейбіреулерінде теміржол, автомобиль және су жолдары арқылы жүк тиеу және түсіру мүмкіндіктері бар. Австралия сияқты кейбір елдерде фабрика ғимараттарын "Шед" деп атау қалыпты. Фабрикалар дискретті өнімдерді немесе химиялық заттар, целлюлоза және қағаз немесе тазартылған мұнай өнімдері сияқты үздіксіз өндірілетін материалдарды өндіре алады. Химиялық заттарды өндіретін фабрикалар көбінесе "зауыттар" деп аталады және олардың көптеген жабдықтары – резервуарлар, қысымды ыдыстар, химиялық реакторлар, сорғылар және құбырлар – сыртта орналасқан және басқару бөлмелерінен басқарылады. Мұнай өңдеу зауыттарында жабдықтардың көп бөлігі сыртта орналасқан. Дискретті өнімдер – бұл басқа жерде дайын өнімге айналатын соңғы тауарлар немесе бөлшектер мен құрастырмалар болуы мүмкін. Фабрикалар бөлшектерді сырттан алады немесе шикізаттан өндіреді. Ұзақ өндіріс салалары әдетте шикізат ағынын дайын өнімге айналдыру үшін жылу немесе электр энергиясын пайдаланады. "Дөңгелек" термині бастапқыда астық ұнтақтауға қатысты, ол көбінесе 19 ғасырда бумен ауыстырылғанша су немесе жел энергиясы сияқты табиғи ресурстарды пайдаланған. Иіру, тоқу, темір илеу және қағаз өндіру сияқты көптеген процестер бастапқыда сумен қозғалғандықтан, бұл термин бүгінгі күнге дейін сақталған, мысалы, болат зауыты, қағаз фабрикасы және т.б.
A factory, manufacturing plant or a production plant is an industrial facility, often a complex consisting of several buildings filled with machinery, where workers manufacture items or operate machines which process each item into another. They are a critical part of modern economic production, with the majority of the world's goods being created or processed within factories. Factories arose with the introduction of machinery during the Industrial Revolution, when the capital and space requirements became too great for cottage industry or workshops. Early factories that contained small amounts of machinery, such as one or two spinning mules, and fewer than a dozen workers have been called "glorified workshops". Most modern factories have large warehouses or warehouse like facilities that contain heavy equipment used for assembly line production. Large factories tend to be located with access to multiple modes of transportation, some having rail, highway and water loading and unloading facilities. In some countries like Australia, it is common to call a factory building a "Shed". Factories may either make discrete products or some type of continuously produced material, such as chemicals, pulp and paper, or refined oil products. Factories manufacturing chemicals are often called plants and may have most of their equipment – tanks, pressure vessels, chemical reactors, pumps and piping – outdoors and operated from control rooms. Oil refineries have most of their equipment outdoors. Discrete products may be final goods, or parts and sub assemblies which are made into final products elsewhere. Factories may be supplied parts from elsewhere or make them from raw materials. Continuous production industries typically use heat or electricity to transform streams of raw materials into finished products. The term mill originally referred to the milling of grain, which usually used natural resources such as water or wind power until those were displaced by steam power in the 19th century. Because many processes like spinning and weaving, iron rolling, and paper manufacturing were originally powered by water, the term survives as in steel mill, paper mill, etc.
Өнеркәсіптік революция
Ең алғашқы фабрикалардың бірі - Джон Ломбтың Дербидегі сумен жұмыс істейтін жібек фабрикасы, ол 1721 жылы қолданысқа енгізілді. 1746 жылы Бристольдің жанындағы Уормлиде біріктірілген қола зауыты жұмыс істеді. Шикізат бір жағынан кіріп, балқытылып қолаға айналдырылып, табақтар, штифтер, сым және басқа да тауарлар жасалды. Жұмысшылар үшін орналасу орындасы дайындалды. Стаффордширдегі Джозия Веджвуд және Соходағы Мэттью Болтон да фабрика жүйесін қолданған белгілі ертедегі өнеркәсіпшілер еді. Фабрика жүйесі мақта илеу машиналары механикаландырылғанда кеңінен қолданыла бастады. Ричард Аркрайт – қазіргі заманғы фабриканың прототипін ойлап тапқан адам. 1769 жылы су машинасына патент алғаннан кейін ол Англияның Дербишир округында Кромфорд Миллді құрып, Кромфорд ауылын аймаққа жаңа келген жұмысшыларды орналастыру үшін едәуір кеңейтті. Фабрика жүйесі – жұмыс күштерін ұйымдастырудың жаңа тәсілі, ол жұмысшының үйінде орналастыруға тым үлкен машиналардың дамуымен қажет болды. Жұмыс уақыты бұрынғыдай ұзақ болды, яғни аптасына алты күн таңнан кешке дейін. Жалпы алғанда, бұл практика білікті және білікті емес жұмысшыларды ауыстырылатын тауарлар деңгейіне төмендетті. Аркрайттың фабрикасы әлемдегі ең алғашқы мақта илеу фабрикасы болды; ол өнеркәсіп үшін болашақ жолды нақты көрсетті және кеңінен көшірілді. 1770 мен 1850 жылдар аралығында механикаландырылған фабрикалар дәстүрлі шеберханаларды өндіріс институтының басым түрі ретінде ығыстырды, себебі ірі масштабтағы фабрикалар кішкентай шеберханалардан айтарлықтай технологиялық және басқару артықшылықтарына ие болды. Ең алғашқы фабрикалар (фабрика жүйесін пайдалана отырып) мақта және жүн тоқыма өнеркәсібінде дамыды. Кейінгі фабрикалардың буындары механикаландырылған аяқ киім өндірісін және машина жасауды, соның ішінде станок құралын жасауды қамтыды. Содан кейін теміржол саласын қамтамасыз ететін фабрикалар пайда болды, олардың ішінде прокаткалық стандар, қорыту цехтары және локомотивтер зауыттары, сондай-ақ құйма болаттан сабандар мен орақтар шығаратын ауыл шаруашылығы жабдықтары зауыттары болды. Велосипедтер 1880 жылдардан бастап жаппай өндірілді. 1836 жылы жұмыс істей бастаған Насмит, Гаскелл және Компанияның Бриджвотер қорыту цехы ауыр заттарды тасымалдау үшін ғимараттар арқылы крандар мен рельс жолдары сияқты заманауи материалдарды қолданатын алғашқы фабрикалардың бірі болды. Фабрикаларды кең ауқымда электрлендіру 1900 жылдар шамасында, полюстер саны мен электр тогының жиілігіне байланысты тұрақты жылдамдықпен жұмыс істей алатын айнымалы ток қозғалтқышының дамуынан кейін басталды. Бастапқыда үлкен қозғалтқыштар желілік валдарға қосылды, бірақ кішкентай ат күші бар қозғалтқыштар кеңінен қолжетімді болғаннан кейін, фабрикалар жеке қозғалтқыштарға көшті. Желілік валдарды жою фабрикалардың орналасу шектеулерін жойды және фабрикалық орналасуды тиімдірек етуге мүмкіндік берді. Электрлендіру релелік логиканы пайдалана отырып, тізбекті автоматтандыруды қамтамасыз етті.
One of the earliest factories was John Lombe's water powered silk mill at Derby, operational by 1721. By 1746, an integrated brass mill was working at Warmley near Bristol. Raw material went in at one end, was smelted into brass and was turned into pans, pins, wire, and other goods. Housing was provided for workers on site. Josiah Wedgwood in Staffordshire and Matthew Boulton at his Soho Manufactory were other prominent early industrialists, who employed the factory system. The factory system began widespread use somewhat later when cotton spinning was mechanized. Richard Arkwright is the person credited with inventing the prototype of the modern factory. After he patented his water frame in 1769, he established Cromford Mill, in Derbyshire, England, significantly expanding the village of Cromford to accommodate the migrant workers new to the area. The factory system was a new way of organizing workforce made necessary by the development of machines which were too large to house in a worker's cottage. Working hours were as long as they had been for the farmer, that is, from dawn to dusk, six days per week. Overall, this practice essentially reduced skilled and unskilled workers to replaceable commodities. Arkwright's factory was the first successful cotton spinning factory in the world; it showed unequivocally the way ahead for industry and was widely copied. Between 1770 and 1850 mechanized factories supplanted traditional artisan shops as the predominant form of manufacturing institution, because the larger scale factories enjoyed a significant technological and supervision advantage over the small artisan shops. The earliest factories (using the factory system) developed in the cotton and wool textiles industry. Later generations of factories included mechanized shoe production and manufacturing of machinery, including machine tools. After this came factories that supplied the railroad industry included rolling mills, foundries and locomotive works, along with agricultural equipment factories that produced cast steel plows and reapers. Bicycles were mass produced beginning in the 1880s. The Nasmyth, Gaskell and Company's Bridgewater Foundry, which began operation in 1836, was one of the earliest factories to use modern materials handling such as cranes and rail tracks through the buildings for handling heavy items. Large scale electrification of factories began around 1900 after the development of the AC motor which was able to run at constant speed depending on the number of poles and the current electrical frequency. At first larger motors were added to line shafts, but as soon as small horsepower motors became widely available, factories switched to unit drive. Eliminating line shafts freed factories of layout constraints and allowed factory layout to be more efficient. Electrification enabled sequential automation using relay logic.
Зауыттың орналасуы
Көлік құралдары кеңінен қолданысқа енгенге дейін, зауыттардың еңбек ресурстарын шоғырландыру қажеттілігі олардың көбінесе қалалық ортада өсіп-дамуына немесе қала құру процесін өркендетуіне әкеп соқты. Өнеркәсіптік аймақтар (шұңқырлар) қалыптасып, зауыттардың бір-бірімен өзара әрекеттесуі арқылы дамуын күшейтті, мысалы, бір зауыттың өнімдері немесе қалдықтары басқа зауыттың шикізатына айналғанда (әдетте, жақын жерде). Зауыттар тараған сайын арзан энергия көздері, қолжетімді материалдар және/немесе жаппай сату нарықтары маңында каналдар мен теміржолдар дамыды. Ерекше жағдайлар ережелі жағдайды растады: тіпті ауылдық жерде салынған Борнвилл сияқты зауыттар да өздеріне қажетті тұрғын үйлерді салған және қолайлы байланыс жүйелерінен пайда тапқан. Заңнама индустриализацияның зауыттарға негізделген қоғамының ең жағымсыз көріністерін шектеді, ал Ұлыбританиядағы Фабрикалық заңдар еңбек құқығы саласындағы алғашқы қадамдардың бірі болды. Трамвайлар, автомобильдер және қала құрылысы өнеркәсіптік және тұрғын үй маңындағы аймақтардың жеке дамуына ықпал етті, ал жұмысшылар олардың арасында сапарлап жүрді. Өнеркәсіп дәуірінде зауыттар үстемдік құрғанмен, қызмет көрсету секторының өсуі оларды биліктен ығыстыра бастады: еңбектің бағыты, әдетте, қала орталығындағы кеңсе үйлеріне немесе жартылай ауылдық кампус үлгісіндегі мекемелерге ауысты, ал көптеген зауыттар жергілікті тозу белдеулерінде қараусыз қалды. Традициялық зауыттарға келесі соққыны жаһандану берді. 20 ғасырдың соңында өндіріс процестері (немесе олардың логикалық жалғасы – құрастыру зауыттары) көбінесе дамып келе жатқан елдердегі арнайы экономикалық аймақтарға немесе индустрияланған мемлекеттердің шекарасынан өте жақын орналасқан макиладораларға шоғырланды. Сырттан сатып алудың артықшылықтары мен икемді орналасу тәжірибесі болашақта қолданылғандықтан, ең аз индустрияланған елдерге одан әрі көшіру мүмкін.
Before the advent of mass transportation, factories' needs for ever greater concentrations of labourers meant that they typically grew up in an urban setting or fostered their own urbanization. Industrial slums developed, and reinforced their own development through the interactions between factories, as when one factory's output or waste product became the raw materials of another factory (preferably nearby). Canals and railways grew as factories spread, each clustering around sources of cheap energy, available materials and/or mass markets. The exception proved the rule: even greenfield factory sites such as Bournville, founded in a rural setting, developed their own housing and profited from convenient communications systems. Regulation curbed some of the worst excesses of industrialization's factory based society, labourers of Factory Acts leading the way in Britain. Trams, automobiles and town planning encouraged the separate development of industrial suburbs and residential suburbs, with labourers commuting between them. Though factories dominated the Industrial Era, the growth in the service sector eventually began to dethrone them: the focus of labour, in general, shifted to central city office towers or to semi rural campus style establishments, and many factories stood deserted in local rust belts. The next blow to the traditional factories came from globalization. Manufacturing processes (or their logical successors, assembly plants) in the late 20th century re focussed in many instances on Special Economic Zones in developing countries or on maquiladoras just across the national boundaries of industrialized states. Further re location to the least industrialized nations appears possible as the benefits of out sourcing and the lessons of flexible location apply in the future.
Зауытты басқару
Басқару теориясының көп бөлігі зауыт процестерін бақылау қажеттілігіне жауап ретінде дамыды. Біліктілігі жоқ, жартылай білікті және білікті жұмысшылардың, сондай-ақ олардың басшылары мен менеджерлерінің иерархиясы туралы ескіше көзқарастар әлі де кездеседі. Алайда, өндіріс орындары үшін дизайнды басқаруға қазіргі заманғы көзқарасқа әлеуметтік-техникалық жүйелер (STS) мысал бола алады.
Much of management theory developed in response to the need to control factory processes. Assumptions on the hierarchies of unskilled, semi skilled and skilled laborers and their supervisors and managers still linger on; however an example of a more contemporary approach to handle design applicable to manufacturing facilities can be found in Socio Technical Systems (STS).
Көлеңкелі фабрикалар
Ұлыбританияда көлеңкелі фабрика – соғыс кезінде жаудың әуе шабуылдарынан туындаған бұзылыстарды азайту және көбінесе өндірістік қуатты арттыру мақсатымен шашыраңқы жерлерге салынған бірнеше өндіріс орындарының бірі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбритания көптеген көлеңкелі зауыттар салды. "Супермарин Спитфайр" өндірісі оның бас компаниясының базасында, Вулстон, Саутгемптон қаласында жау шабуылына осал, маңызды нысана ретінде және "Люфтваффе" бомбалаушыларының жете алатын қашықтығында болды. Шындығында, 1940 жылдың 26 қыркүйегінде бұл нысан жаудың бомбалау шабуылынан толығымен қирады. "Супермарин" компаниясы бұрыннан Бромвич қаласында зауыт салған еді. Бұл жағдай оларды "Спитфайр" өндірісін ел бойынша таратуға итермеледі, көптеген үй-жайлар Ұлыбритания үкіметімен тартылып алынды. "Спитфайрге" байланысты, оның да соншалықты маңызды "Роллс-Ройс Мерлин" қозғалтқышының өндірісі болды. "Роллс-Ройс" компаниясының негізгі авиациялық қозғалтқыштарын шығару орталығы Дерби қаласында орналасқан, өндіріс көлемін арттыру қажеттілігі үшін Крю және Глазго қалаларында жаңа зауыттар салынды, сондай-ақ Ұлыбританияның "Форд" компаниясының Траффорд Парктегі Манчестердегі арнайы салынған зауыты пайдаланылды.
In Britain, a shadow factory is one of a number of manufacturing sites built in dispersed locations in times of war to reduce the risk of disruption due to enemy air raids and often with the dual purpose of increasing manufacturing capacity. Before World War II Britain had built many shadow factories. Production of the Supermarine Spitfire at its parent company's base at Woolston, Southampton was vulnerable to enemy attack as a high profile target and was well within range of Luftwaffe bombers. Indeed, on 26 September 1940 this facility was completely destroyed by an enemy bombing raid. Supermarine had already established a plant at Castle Bromwich; this action prompted them to further disperse Spitfire production around the country with many premises being requisitioned by the British Government. Connected to the Spitfire was production of its equally important Rolls Royce Merlin engine, Rolls Royce's main aero engine facility was located at Derby, the need for increased output was met by building new factories in Crewe and Glasgow and using a purpose built factory of Ford of Britain in Trafford Park Manchester.