Кіріспе

Тауарлар мен қызметтерді өндіруге немесе сатып алуға жұмсалған ақша. Құн – бұл бір нәрсені өндіруге немесе қызмет көрсетуге жұмсалған, демек, енді қолдануға болмайтын ақшаның құндылығы. Бизнесте құн сатып алу құны болуы мүмкін, онда оны сатып алуға жұмсалған ақша сомасы құн ретінде есептеледі. Бұл жағдайда ақша – затты алу үшін жұмсалған ресурс. Бұл сатып алу құны бастапқы өндірушінің өндіріс құнымен және сатып алушының өндірушіге төленген бағадан артық туындаған операциялық шығындарының жиынтығы болуы мүмкін. Әдетте, баға өндіріс құнынан түскен пайданы қамтитын үстеме ақыны да қосады. Экономика саласында кеңінен қарастырылғанда, құн – бұл процесс немесе шешімнің нәтижесінде жиналатын өлшем. Сондықтан, құн экономикалық процестерге қолданылатын стандартты модельдеу үлгісінде қолданылатын метрика болып табылады. Құндар (көпше түрі) олардың уақытына немесе қолданылу саласына қарай одан әрі сипатталуы мүмкін.

Есепке алу шығындарының түрлері

Есепке алуда шығындар – бизнес немесе басқа да есептік бірлік үшін сатып алынған материалдар, қызметтер, еңбек, өнімдер, жабдықтар және басқа да заттарға жұмсалған қаражаттың ақшалай шамасы. Бұл – шот-фактураларда баға ретінде көрсетілген және бухгалтерлік тіркемелерде шығын немесе актив құны ретінде жазылған сома. Мүмкіндік шығыны, сондай-ақ экономикалық шығын деп те аталады, қазіргі іске кірісу үшін таңдалмаған ең үздік баламаның құны – яғни, қолданылған ресурстармен қандай нәтижелерге қол жеткізуге болар еді. Ол – қолдан келмей қалған мүмкіндіктерді көрсетеді. Теориялық экономикада ерекше нақтыланбаған шығын көбінесе мүмкіндік шығыны дегенді білдіреді.

Жеке, сыртқы және әлеуметтік шығындарды салыстыру

Транзакция жасалғанда, әдетте жеке және сыртқы шығындар болады. Жеке шығындар – бұл тауар немесе қызметті сатып алушы сатушыға төлейтін шығындар. Бұл фирманың өндірістік функциясының ішкі шығындары деп те сипаттауға болады. Сыртқы шығындар (немесе экстерналитеттер) сатып алушы емес, басқа адамдардың транзакция нәтижесінде төлеуге мәжбүр болатын шығындарымен салыстырылады. Мұндай шығындарды жеке адамдар немесе қоғамның барлық бөлігі көтере алады. Сыртқы шығындар көбінесе ақшалай емес және ақшалай құнмен салыстыру үшін оларды анықтау қиын екенін ескеру қажет. Оларға қоғам кейбір жолмен немесе болашақта белгілі бір уақытта төлеуге тиіс нәрселер кіреді, тіпті олар транзакция бағасына енгізілмесе де. Әлеуметтік шығындар – жеке және сыртқы шығындардың жиынтығы. Мысалы, автомобильді өндіруге кеткен шығындар (яғни, материалдарды сатып алу, автомобиль зауытының жер салығы, зауытты басқаруға кеткен шығындар және еңбекақы) өндіруші үшін жеке шығындарды көрсетеді (кейбір жағдайларда, қалыпты пайданы да өндіріс шығыны ретінде қарастыруға болады; мысалы, Ison and Wall, 2007, 181-бетті қараңыз). Автомобильді өндіру процесінде пайда болатын ластанған су немесе ластанған ауа – бұл ластанудан зардап шеккендердің немесе таза ауа мен суды бағалайтындардың көтеретін сыртқы шығындары. Өндіруші осы сыртқы шығындарды (қоғамдық пайдалануға жағымсыз қалдықтарды шығарудың құны) төлемейді және оларды автомобиль бағасына (Kaldor–Hicks өтемақысы) қосбайды, сондықтан олар нарықтық баға белгілеу механизміне сыртқы болып саналады. Автомобильді жүргізуден туындаған ауаның ластануы да автомобиль пайдаланушысының өнімді пайдалану процесінде туындаған экстерналитеттің бір түрі. Жүргізуші автомобильді пайдаланудан туындаған экологиялық зиянды өтемейді.

Шығынды бағалау

Жаңа немесе қолданыстағы компания, өнім немесе жоба үшін бизнес-жоспар жасау кезінде жоспарлаушылар кірістер/пайдалар шығындарды жабатынын бағалау үшін әдетте шығындарды есептейді (пайда-шығын талдау қараңыз). Бұл бизнес және мемлекеттік секторда да қолданылады. Шығындар көбінесе төмен бағаланады, нәтижесінде іске асыру кезінде шығындар жоспардан асып түседі. Өндіріс бағасы – бұл бағаның өндіріс шығындарына және белгілі бір үстеме шығындарға немесе пайда маржасына тең болуы. Бизнес экономикасында, сауданың немесе сату мүмкіндігінің тиімділігі кәсіпорның барлық шығындарды жабатын және иесінің үлесіне пайда қалдыратын нарықтық бағаны сақтап тұру қабілетіне байланысты, бұл былай көрсетіледі:

Өндірістік шығындар мен өндірістік емес шығындар

Өндірістік шығындар – өнімдерді өндіруге тікелей қатысы бар шығындар. Өндірістік шығындарға шикізат құны және жұмыскерлерге байланысты төлемдер жатады. Өндірістік шығындар үш негізгі санатқа бөлінеді:

Тікелей материалдық шығын. Тікелей еңбек шығыны. Өндірістік қосымша шығын. Өндірістік емес шығындар – өнімді өндіру кезінде тікелей туындамайтын шығындар. Мұндай шығындарға сату қызметкерлерінің жалақысы және жарнамалық шығыстар жатады. Әдетте, өндірістік емес шығындар екі санатқа бөлінеді:

Сату және тарату шығындары. Әкімшілік шығындар.

Басқа шығындар

Қорғаныс шығындары – қоршаған ортаға келтірілген зиянды жою немесе алдын алуға жұмсалатын экологиялық шығындар. Қорғаныс шығындары нақты прогресс көрсеткішінің (GPI) есептеулерінің құрамына кіреді. Еңбек шығындарына жол жүру уақыты, еңбек демалысы төлемақысы, оқуға жұмсалатын шығындар, жұмыс киімдері, әлеуметтік қамсыздандыру, жұмыспен қамту салығы және тағы басқалары кіреді. Жол бағасы – желілерде маршруттың тиімділігін анықтау үшін қолданылатын термин, бағытталған маршруттарды қараңыз.