Кіріспе
Эпидемиологияда, жаңадан аурудың пайда болу жиілігі – белгілі бір уақыт ішінде халық арасында нақты бір аурудың қаншалықты даму ықтималдығын көрсететін өлшем. Кейде бұл көрсеткіш белгілі бір уақыт аралығындағы жаңа жағдайлардың саны ретінде берілсе де, оны пропорция немесе белгілі бір негізге шаққандағы көрсеткіш ретінде көрсету дұрыс.
In epidemiology, incidence is a measure of the probability of occurrence of a given medical condition in a population within a specified period of time. Although sometimes loosely expressed simply as the number of new cases during some time period, it is better expressed as a proportion or a rate with a denominator.
Аурудың жиілігі
Аурудың жиілігі – белгілі бір уақыт кезеңінде аурудың немесе басқа да жағдайдың қанша рет кездесетінін өлшейтін көрсеткіш. Оны инциденттік тығыздық деңгейі немесе адам-уақыт бойынша инциденттік деңгейі деп те атайды, мұнда бөлшектің бөлімінде қауіптегі халықтың жиынтық уақыты (барлық қатысушылардың әсер ету ұзақтығының қосындысы) болады. Жоғарыдағы мысалға сәйкес, аурудың жиілігі 1000 адам-жылға 14 жағдайды құрайды, себебі аурудың үлесі (1000 адамға 28 жағдай) жылдар санына (екі) бөлінеді. Жақсырақ бақылау уақытының ұзақтығы адамдар арасында әртүрлі болғанда немесе қауіптегі халық уақыт өте келе өзгергенде, қарапайым уақыттың орнына адам-уақытын пайдалану тиімді. Бұл өлшемді қолдану инциденттік деңгейі әртүрлі уақыт кезеңдерінде тұрақты деп қарастырылатынын білдіреді, яғни 1000 адам-жылға 14 жағдай болса, 1 жыл бойы бақыланатын 1000 адамға немесе 20 жыл бойы бақыланатын 50 адамға 14 жағдай күтілуі мүмкін. Егер бұл болжам айтарлықтай бұзылса, мысалы, метастаздық қатерлі ісік диагнозынан кейін тіршілік етуді сипаттағанда, кумулятивтік инциденттік графигі түрінде инциденттік деректерді ұсыну, уақыт өте келе, бақылаудан шығып кеткендерді ескере отырып, Каплан-Мейер графигін қолдану артық болуы мүмкін.
Өткенге қарағанда жиілігі
Инцидентті таралумен шатастыруға болмайды, таралу – белгілі бір уақыттағы популяциядағы жағдайлардың үлесі, ал инцидент – жаңа жағдайлардың пайда болу жиілігі. Осылайша, инцидент ауруға шағу қаупі туралы ақпарат береді, ал таралу аурудың қаншалықты кең таралғанын көрсетеді. Таралу – жалпы ауру санының жалпы халыққа шаққандағы үлесі және ол қауіпті кезеңді немесе адамдардың ықтимал қауіп факторларына ұшырау уақытын ескермей, қоғамдағы аурудың салмағын өлшейді. Таралу халықтың нақты бір топтары бойынша да өлшенуі мүмкін (қараңыз: бөлімдердегі деректер). Аурудың этиологиясын түсіну үшін инцидент, таралудан көбінесе пайдалы: мысалы, егер халық арасында инцидент деңгейі артатын болса, онда аурудың инцидентіне ықпал ететін қауіп фактор бар. Мысалы, 2002 жылы кең таралған, бірақ 2003 жылы азайған, емделуі ұзаққа созылатын ауруды қарастырайық. Бұл ауру 2002 жылы жоғары инцидент пен жоғары таралу деңгейін көрсетеді, бірақ 2003 жылы инциденті төмендейді, ал таралуы жоғары болып қалады (өйткені емделуіне көп уақыт кетеді, сондықтан зардап шеккендердің үлесі жоғары болып қала береді). Ал қысқа мерзімді аурудың таралуы төмен, ал инциденті жоғары болуы мүмкін. Егер аурудың инциденті аурудың ұзақтығы бойында шамамен тұрақты болса, таралу шамамен инцидент пен аурудың орташа ұзақтығының көбейтіндісіне тең болады, яғни таралу = инцидент × ұзақтығы. Бұл теңдеудің маңыздылығы инцидент пен таралу арасындағы байланыста: мысалы, инцидент өскенде таралу да өседі. Бірақ бұл байланыс жасқа қарай ерекшеленетін инцидент пен таралуға қатысты күрделірек болатынын ескеру керек.
Мысал
Келесі мысалды қарастырайық. Егер сіз 225 адамнан тұратын үлгілік топты қарасаңыз, 10 жыл ішінде ВИЧ жұқтыру жиілігін анықтағыңыз келсе: зерттеудің басында (t=0) 25 кездесетін ВИЧ жағдайы бар. Бұл адамдар есепке алынбайды, себебі олар ВИЧ-ты екінші рет жұқтыра алмайды. 5 жылдан кейін (t=5 жыл) 20 жаңа ВИЧ жұқтыру жағдайы анықталды. Зерттеу соңында (t=10 жыл) екінші тексеруде 30 жаңа жағдай табылды. Егер сіз таралуды өлшесеңіз, барлық жағдайлардың санын (25 + 20 + 30 = 75) алып, оны үлгілік топқа (225) бөлесіз. Олай болса, таралу 75/225 = 0,33 немесе 33% (зерттеу соңында) болады. Бұл ВИЧ-тың үлгілік топта қаншалықты тарағанын көрсетеді, бірақ әрбір адам үшін алдағы жылы ВИЧ жұқтыру тәуекелі туралы көп мәлімет бермейді. Жұқтыру көрсеткішін өлшеу үшін әрбір адам зерттеуге қанша жыл қатысқанын және ВИЧ-ты қашан жұқтырғанын ескеру қажет. Егер адамның нақты қандай уақытта ауруға шалдыққаны белгісіз болса, эпидемиологтар көбінесе актуариат әдісін қолданады және олардың ауруды бақылау аралығының ортасында жұқтырды деп есептейді. Осы есептеуде: 5 жылда 20 жаңа жағдай табылды, сондықтан олар 2,5 жылда ВИЧ жұқтырды деп есептейміз, демек (20 * 2,5) = 50 адам-жылдық аурусыз өмір сүрген кезең. 10 жылда 30 жаңа жағдай анықталды. Бұл адамдар 5 жылда ВИЧ жұқтырмаған, бірақ 10 жылда жұқтырған, сондықтан олар 7,5 жылда жұқты деп болжамдауға болады, демек (30 * 7,5) = 225 адам-жылдық аурусыз өмір сүрген кезең. Бұл барлығы (225 + 50) = 275 адам-жылды құрайды. Сондай-ақ, 10 жыл ішінде ВИЧ жұқтырмаған немесе дамытпаған 150 адамды ескеру қажет, олар (150 * 10) = 1500 адам-жылдық аурусыз өмір сүрген кезеңге үлес қосады. Бұл барлығы (1500 + 275) = 1775 адам-жылды құрайды. Енді 50 жаңа ВИЧ жағдайын алып, 1775-ке бөлсек, 0,028, яғни жылына 1000 адамға 28 ВИЧ жұқтыру жағдайына ие боламыз. Басқаша айтқанда, егер сіз 1000 адамды бір жыл бойы бақыласаңыз, 28 жаңа ВИЧ жұқтыру жағдайын көресіз. Бұл таралу көрсеткішіне қарағанда тәуекелді бағалаудың әлдеқайда дәл өлшемі.
At the beginning of the study (t=0) you find 25 cases of existing HIV. These people are not counted as they cannot develop HIV a second time. A follow up at 5 years (t=5 years) finds 20 new cases of HIV. A second follow up at the end of the study (t=10 years) finds 30 new cases. If you were to measure prevalence you would simply take the total number of cases (25 + 20 + 30 = 75) and divide by your sample population (225). So prevalence would be 75/225 = 0.33 or 33% (by the end of the study). This tells you how widespread HIV is in your sample population, but little about the actual risk of developing HIV for any person over a coming year. To measure incidence you must take into account how many years each person contributed to the study, and when they developed HIV. When it is not known exactly when a person develops the disease in question, epidemiologists frequently use the actuarial method, and assume it was developed at a half way point between follow ups. In this calculation:
At 5 yrs you found 20 new cases, so you assume they developed HIV at 2.5 years, thus contributing (20 * 2.5) = 50 person years of disease free life. At 10 years you found 30 new cases. These people did not have HIV at 5 years, but did at 10, so you assume they were infected at 7.5 years, thus contributing (30 * 7.5) = 225 person years of disease free life. That is a total of (225 + 50) = 275 person years so far. You also want to account for the 150 people who never had or developed HIV over the 10 year period, (150 * 10) contributing 1500 person years of disease free life. That is a total of (1500 + 275) = 1775 person years of life. Now take the 50 new cases of HIV, and divide by 1775 to get 0.028, or 28 cases of HIV per 1000 population, per year. In other words, if you were to follow 1000 people for one year, you would see 28 new cases of HIV. This is a much more accurate measure of risk than prevalence.