Кіріспе

Сфераның жоғарғы жартысындағы қуыспен ұқсас сәулеттік элемент; көптеген түрлері бар. Көмбез – сфераның жоғарғы жартысындағы қуыспен ұқсас сәулеттік элемент. «Купол» терминімен мазмұны жақын, ол көмбезді немесе көмбез үстіне орнатылған құрылысты білдіруі мүмкін. Көмбездің нақты анықтамасы пікір таласы тудырып, оларды сипаттау үшін көптеген түрлер мен арнайы терминдер бар. Көмбез тікелей ротонда қабырғасына, барабанға немесе тікбұрышты немесе шаршы кеңістіктен көмбездің дөңгелек немесе көпбұрышты негізіне өту үшін қолданылатын свинштер немесе аркалық жүйесіне орналасуы мүмкін. Көмбездің жоғарғы нүктесі жабық немесе люк (оculus) түрінде ашық болуы мүмкін, ол өзі шатыршамен (roof lantern) және куполмен жабылған болуы мүмкін. Көмбездердің тарихы өте ұзақ, ол тарихқа дейінгі дәуірге дейін жетеді. Көмбездер ежелгі Месопотамияда салынған, сондай-ақ ежелгі әлемдегі парсы, грек, рим және қытай сәулетінде, әрі әлемнің көптеген жергілікті құрылыс дәстүрлерінде кездеседі. Көмбездік құрылымдар Византия және Сасанид сәулетінде кең таралған, бұл орта ғасырларда Еуропаның қалған бөлігіне және ислам әлеміне әсер еткен. Еуропалық Ренессанс сәулетінің көмбездері Италиядан ерте заманада тарады, ал көмбездер Осман сәулетінде де жиі қолданылды. Барокко және неоклассикалық сәулет римдік көмбездерден шабыт алды. Математика, материалдар және өндіріс технологияларындағы жетістіктер жаңа көмбез түрлерінің пайда болуына әкелді. Көмбездер ғасырлар бойы балшық, қар, тас, ағаш, кірпіш, бетон, металл, шыны және пластиктен салынды. Көмбездермен байланысты символизмге зират, аспан және үкіметтік дәстүрлер жатады, олар да уақыт өте келе өзгерген. Қазіргі заманғы әлемде көмбездерді діни ғимараттар, заң шығарушы органдар, спорт стадиондары және түрлі функционалдық құрылыстардың үстінен табуға болады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "купол" сөзі түп нұсқасы ежелгі грек және латын тілдеріндегі domus ("үй") сөзінен шыққан. Ренессанс дәуіріне дейін бұл сөз, шатырының пішініне қарамастан, Domus Dei, яки "Құдай үйі" сияқты құрметті үйлерді атау үшін қолданылған. Бұл итальян тіліндегі дуомо, неміс, исланд және дания тілдеріндегі dom ("собор") сөзінде және 1656 жылға дейін ағылшын тіліндегі dome сөзінің қолданылуында көрінеді, ол "қаладағы үй, гильдия залы, мемлекеттік үй және жиналыс үйі" деген мағынаны білдірген. Француз тіліндегі dosme сөзі 1660 жылға қарай куполалық қабат мағынасын алған. Бұл французша анықтама, он сегізінші ғасырда көптеген әсем "Құдай үйлері" монументальді куполдармен салынған және ғылыми терминдерге қажеттілік туған кезде, ағылшын тіліндегі купол сөзінің стандартты қолданысына айналды.

Анықтамалар

Көне әлемде бүгінде күмбез деп аталатын қисық шатыр құрылыстарының әртүрлі пішіндері, дәстүрлері мен символикалық байланыстары болған. Бұл құрылыстар әртүрлі тұрақты емес, иілгіш материалдардан жасалған ежелгі баспаналар дәстүрінен туындаған және кейін тұрақты материалдардан күмбез ретінде қайта жасалды. Бүгінде күмбездермен байланысты жарты шар пішін грек геометриясы мен римдік стандарттаудан келген, бірақ басқа пішіндер де сақталды, соның ішінде кейбір ерте ислам мешіттерінен мұра еткен тік және дөңгелек пішіндер бар. Тақырыпты қазіргі заманғы академиялық зерттеулер келіспеушіліктерге және дәйексіз анықтамаларға, мысалы, монастырь күмбездері мен дөңгелек күмбездерге байланысты шатастыруларға әкелді. "Күмбез" терминінің сөздік анықтамалары көбінесе жалпылама және нақты емес болады. Көбінесе ол "белгісіз, жарты шар немесе оған ұқсас жабын элементін" сипаттау үшін қолданылады. Жарияланған анықтамаларға мыналар кіреді: жарты шар пішіндес шатырлар ғана; айналдырылған аркалар; және тек дөңгелек негіздегі, дөңгелек немесе көпбұрышты негіздегі, дөңгелек, эллипстік немесе көпбұрышты негіздегі, немесе белгіленбеген аумақтағы жабындар. Тік қималарды анықтайтын анықтамалар: жартылай шеңберлі, тік немесе дөңгелек пішіндес; жартылай шеңберлі, сегменттік немесе тік; жартылай шеңберлі, сегменттік, тік немесе дөңгелек пішіндес; жартылай шеңберлі, сегменттік, эллипстік немесе дөңгелек пішіндес; және биік профильді, жарты шарлы немесе жалпақ. Кейде "жалған" күмбездер деп аталатын корбель күмбездері, әр көлденең қабаттағы тастарды төменгі қабаттан сәл ішке қарай жылдыру арқылы пішінін алады, осылайша олар жоғарғы жағында кездеседі. "Жалған" күмбез ағаш күмбезді де білдіруі мүмкін. Италияда "finto" терминінің қолданылуы "жалған" деген мағынаны білдіреді және ол 17-ғасырға дейін қамыстан жасалған төсеніштер мен гипс ерітіндісінен жасалған күмбездерде қолданылған. "Нағыз" күмбездердің құрылымы сығым күшінде болуы керек, олардың құрамдас бөліктері үшбұрышты тастардан тұрады, олардың біріктіру тігістері орталық нүктеге сәйкес келеді. Бұл пікірге күмәнді қарауға болады, себебі жер астында салынған және корбельді тас қабаттарымен қоршалған күмбездердің сығым күші жердің қысымынан туындайды. "Пендентив" терминінің нақты анықтамасы да академиялық даудың себебі болды, мысалы, корбельге рұқсат етіледі ме және желкен күмбезінің төменгі бөліктері пендентивтер деп есептелуі керек пе. Пендентивтермен күмбездерді екі түрге бөлуге болады: қарапайым және күрделі. Қарапайым күмбездерде пендентивтер күмбездің өзімен бір сфераның бөлігі болып табылады, бірақ мұндай күмбездер сирек кездеседі. Күрделі күмбездерде пендентивтер күмбезден төменгі үлкен сфераның бетінің бөлігі болып табылады және күмбез немесе барабан бөлімі үшін дөңгелек негізді құрайды. Инженерлік және сәулет салалары күмбездер үшін ортақ тілге ие емес, инженерлік құрылымдық мінез-құлқына, ал сәулет форма мен символикаға бағытталған. Сонымен қатар, 20-ғасырдағы жаңа материалдар мен құрылымдық жүйелер, дәстүрлі қабырғалы күмбездердің сығым күшіне негіделген құрылымдық мінез-құлқынан өзгеше, үлкен күмбез пішіндес құрылыстарды жасауға мүмкіндік берді. Терминнің кеңінен қолданылуы "көп ұзақтылықты жабатын кез келген жүйе" деген мағынаны білдіреді.

Элементтер

"Купол" сөзі "күмбез" дегеннің тағы бір атауы болып табылады және әдетте шатыр немесе мұнара үстіндегі кішкентай күмбезді білдіреді. "Купол" күмбездің ішкі жағын сипаттау үшін де қолданылады. Күмбездің ең жоғарғы нүктесі "тажы" деп аталады. Күмбездің ішкі беті "интрадос", ал сыртқы беті "экстрадос" деп аталады. Аркалар сияқты, күмбездің "көктемгі" қабаты – күмбездің басталатын деңгейі, ал "көктем" – негіз бен жоғарғы бөлік арасында шамамен ортада орналасқан бөлігі. Күмбездер эллипстік немесе дөңгелек қабырғадан тұратын "барабанға" сүйенеді. Егер бұл құрылым жер деңгейіне дейін жетсе, дөңгелек ғимарат "ротонда" деп аталады. Барабандарды "толлобат" деп те атайды, олар терезелері болуы немесе болмауы мүмкін. "Тамбур" немесе "фонарь" күмбездің люминаторының үстіндегі құрылым болып табылады және куполды қолдайды. Күмбездің негізі астындағы тіреу қабырғаларының жоспарына сәйкес келмесе (мысалы, күмбездің дөңгелек негізі төртбұрышты кеңістіктің үстінде орналасқан болса), екеуін байланыстыру үшін әртүрлі техникалар қолданылады. Бір техника – кербелдеу, яғни тіреу қабырғасының жоғарғы жағынан күмбездің негізіне қарай біртіндеп шығыңқы қабаттарды орнату, мысалы, Селжұқ және Осман сәулетінде жиі қолданылатын үшбұрышты кербелдеулер. Ең қарапайым техника – қабырғалардың бұрыштарында диагональді арқаларды қолданып, сегізбұрышты негіз жасау. Тағы бір әдіс – бұрыштарды көпірлеу үшін аркаларды пайдалану, олар көбірек салмақты көтере алады. Осы техникалардың көптеген түрлерінде "скинчтер" қолданылады. Скинч – бір арка немесе ішкі бұрышта диагональды түрде орналасқан бірнеше біріне енген аркалар жиынтығы болуы мүмкін. Скинчтер кернейлік аркалар, ниша бастары немесе жартылай күмбездер сияқты басқа да түрлі формаларға ие болуы мүмкін. Скинчтер күмбездің салмағын бұрыштардағы және қабырғалардағы бос кеңістіктер арқылы қабырғаларға жеткізеді. Пендентивтер – шардың үшбұрышты бөліктері, аркалар арасындағы қисық шпандельдерге ұқсас, және төртбұрышты кеңістіктің бұрыштарынан күмбездің дөңгелек негізіне өтуді қамтамасыз етеді. Пендентивтердің қисықтығы шардың қисықтығымен бірдей, оның диаметрі төртбұрышты кеңістіктің диагоналіне тең. Пендентивтер күмбездің салмағын кеңістіктің бұрыштарына шоғырландырады.

Материалдар

Таяу Шығыстағы ең алғашқы күмбездер саз кірпіштен, кейін пісірілген кірпіштен және тастан салынған. Ағаштан жасалған күмбездер материалдың салыстырмалы түрде жеңіл және икемді болуына байланысты кең жайлылықты қамтамасыз етті және 7-ғасырға қарай күмбезді шіркеулерді салудың әдеттегі тәсілі болды, бірақ көптеген күмбездер басқа, аз икемді материалдардан салынды. Ағаш күмбездер мыс немесе қорғасын жабындар сияқты шатырлармен ауа райынан қорғалды. Тастан қаланған күмбездер қымбатқа түсті және үлкен болған жоқ, ал кірпіш жетілмеген жағдайларда үлкен аралықтарды жабу үшін ағаш қолданылды. Римдік бетон құрамында тас және күшті цемент болды. Ғасырлар бойында құрамындағы тас орнына күйдірілген саз, содан кейін римдік кірпіштер пайдаланылды. 6-ғасырға қарай, көп мөлшерде цемент қосылған кірпіштер күмбез салудың негізгі материалы болды. Поззолана тек Италияның орталық бөлігінде қолданылған сияқты. Өнеркәсіптік дәуірге дейін кірпіш күмбездер кеңістікті монументальды түрде жабу үшін ыңғайлылығы мен сенімділігіне байланысты басым таңдау болды. Темір немесе ағаштан жасалған байланыстар мен тізбектер кернеуге қарсы тұру үшін қолданылды. Таяу Шығыс және Орталық Азияда саз кірпіштен және пісірілген кірпіштен салынған күмбездер мен барабандар кейде жаңбыр мен қардан қорғау үшін сыртынан сынғыш керамикалық плиткалармен жабылған. 19-ғасылдың жаңа құрылыс материалдары және 20-ғасылдың құрылымдардағы күштерді жақсы түсінуі жаңа мүмкіндіктер ашты. Темір және болат арқалықтар, болат кабельдер және алдын ала керілген бетон сыртқы тіреулерді қажетсіз етіп, әлдеқайда жұқа күмбездерді салуға мүмкіндік берді. Егер бұрынғы тас күмбездердің радиусы мен қалыңдығының арақатынасы 50 болса, қазіргі күмбездер үшін бұл көрсеткіш 800-ден асуы мүмкін. Бұл күмбездердің жеңіл салмағы ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманғы спорт стадиондарының үстіне үлкен жылжымалы күмбездерді орнатуға мүмкіндік берді. 1983 жылы Кассель университетіндегі тұрақты сәулет бойынша жұмыстар аясында эксперименталды жер күмбездер салынды.

Пішіндер мен ішкі күштер

Құрылыс күмбезі төмен және сыртқа қарай итеру күштерін тудырады. Бұл күштер бір-біріне тік бұрышпен орналасқан екі түрлі күш ретінде қарастырылады: меридиандық күштер (жер шарындағы бойлық сызықтар сияқты) тек қысымға ұшырайды және негізге қарай күшейеді, ал шеңберлік күштер (жер шарындағы ендік сызықтар сияқты) жоғарғы бөлігінде қысымда, ал негізінде керілуде болады. Жарты шар күмбезде бұл ауысу жоғарғы бөлігінен бастап 51,8 градус бұрышта жүреді. Күмбездің тудыратын итеру күштері оның материалдарының салмағына тікелей пропорционалды. Жерге бекітілген жарты шар күмбездер өте маңызды көлденең итеру күштерін тудырады. Жарты шар құрылыс күмбезінің төменгі бөлігіндегі сыртқы итеру күштерін айналасына орнатылған тізбектермен немесе сыртқы тіреулермен теңгеруге болады, бірақ меридиандар бойындағы жарықтар табиғи құбылыс. Кішкентай немесе биік күмбездер үшін көлденең итеру күштері аз болғандықтан, қолдау аркаларының немесе қабырғаларының қалыңдығы деформацияға қарсы тұру үшін жеткілікті болуы мүмкін, сондықтан барабандар олар қолдайтын күмбездерден әлдеқайда қалың болады. Кілт тасы орнатылғанша әр элементке тіреу қажет болатын вуассуар аркаларынан айырмашылығы, күмбездер құрылыс кезінде тұрақты болады, өйткені әр қабат толық және өзін-өзі ұстап тұратын сақина құрайды. Күмбездің жоғарғы бөлігі әрқашан қысымда болады және бүйірден қолдау алады, сондықтан ол тек тұтас бірлік ретінде ғана құлайды, ал осы беткі қабаттағы идеалдан ауытқулар да тұрақты болады. Вуассуар күмбездері бүйірлік қолдауға ие болғандықтан, олар бірдей аралықтағы сәйкес аркалардан әлдеқайда жұқа болуы мүмкін. Мысалы, жарты шар күмбез жарты шеңберлі аркадан 2,5 есе жұқа, ал теңқабырлы арка пішіндес күмбез одан да жұқа болуы мүмкін. Бірдей қалыңдықтағы құрылыс күмбезі үшін оңтайлы пішін – құрылыс материалының әлсіз тұсы болып табылатын керілу және иілу күштері болмайтын толық қысымды қамтамасыз ету. Белгілі бір материал үшін оңтайлы күмбез геометриясы фуникулярлық бет деп аталады, ол екі өлшемді арка үшін үш өлшемді катенария қисығына ұқсас пішін. Флоренция соборындағы ауыр күмбез сияқты тік күмбездің үстіне салмақ қосу оңтайлы пішіннің күмбездің нақты тік пішініне жақындауына себеп болады. Көптеген готикалық күмбездердің тік пішіндері жарты шарлардан гөрі оңтайлы күмбез пішініне жақын, ал римдік және византиялық сәулетшілер шеңберді пішіндердің ең кемелдісі деп санағандықтан жарты шарларды ұнатқан.

Символизм

Э. Болдуин Смиттің сөзінше, тас дәуірінің соңында күмбез пішіндес қабірлер ата-бабалардың бейнесі ретінде пайдаланылған, құдай сыйлаған пана, өлгендердің құрметті үйі ретінде мәңгілікке тоқтады. Осы табиғи қалаудың нәтижесінде ежелгі әлемде, Үндістанның ступаларынан бастап Иберияның толос қабірлеріне дейін, кеңінен таралған күмбездік жерлеу дәстүрлері пайда болды. Эллинистік және римдік дәуірлерде күмбездік толос әдеттегі зират символына айналды. Ежелгі Персияда және эллинистік-римдік әлемде күмбездер мен шатырлар аспанмен байланысты болды. Төртбұрышты негіздегі күмбез осы пішіндердің геометриялық символизмін көрсетті. Шеңбер – кемелділік, мәңгілік және аспанның символы еді. Төртбұрыш – жерді білдірді. Сегізбұрыш – олардың арасындағы кезеңдік нүкте саналды. Ахеменидтер мен үнді билеушілерінің патшалық қабылдау шатырларынан туындаған, аспандық немесе ғарыштық шатырдың ерекше символикасын рим билеушілері Ұлы Александрдың үлгісімен еліктеп қабылдады, осылайша императорлық балдахин пайда болды. Бұл, мүмкін, Нероннан басталды, оның «Алтын үйі» де күмбезді сарай сәулетінің маңызды бөлігіне айналдырды. Қабірлік және аспандық екіұшты символизм ерте христиандар тарапынан архитектурада күмбездерді пайдалануда және киборийде, балдахин сияқты, қасиетті заттарды немесе шіркеу алтарын жабу үшін қолданылатын күмбездік шатырда қабылданып, дамытылды. Дегенмен, христиандық дәуірде күмбездің аспандық символикасы басым болды. Исламның алғашқы ғасырларында күмбездер патшалық билікпен тығыз байланысты болды. Мысалы, мешіттің михрабының алдына салынған күмбез, бастапқыда патшалық салтанаттарда ханзаданың орнын көрсету мақсатымен салынған. Уақыт өте келе, мұндай күмбездер көбінесе әшекейлеудің немесе дұға бағытының орталықтарына айналды. Мавзолейлерде күмбездерді пайдалану да патшалық қолдауды көрсетуі мүмкін, немесе күмбездердің символдық құрметі мен беделіне байланысты, ешқандай нақты жерлеу мағынасын білдірмейді. Орта ғасырлық исламдағы күмбездердің алуан түрлілігі, практикалық құрылыс талаптарымен қатар, династиялық, діни және әлеуметтік айырмашылықтарды да көрсетті.

Акустика

Құралар төменнен ішкі қуыс болғандықтан, олар дыбысты кері шағылыстырып, эхо тудырады. Құраның негізінде "шептеліс галереясы" орналасуы мүмкін, ол белгілі бір жерлерден алысқа дейін анық дыбысты жеткізеді. Византия шіркеулерінің апсидалары үстіндегі жартылай күмбездер дін қызметкерлерінің ән айтуларын күшейтуге көмектесті. Бұл музыканы толықтырғанымен, сөйлеуді нашар түсінуге алып келуі мүмкін. Сондықтан, 1535 жылы Франческо Джорджи шіркеудің хор аймақтары үшін күмбезді төбелерді, ал уағыз оқылатын жерлерге мүмкіндігінше көп ойықтары бар жалпақ төбелерді ұсынды. Күмбездің ішкі бетіне орнатылған құмыра тәрізді қуыстар, дыбыстың барлық бағытта таралуын қамтамасыз ету арқылы эхоны жойып, "ғибадат атмосферасында құдайлық әсерді" тудыруға көмектеседі. Бұл әдіс туралы Витрувий өзінің "Архитектура туралы он кітабында" жазған, онда қола мен керамикалық резонаторлар сипатталған. Осы қуыс резонаторлардың материалы, пішіні, құрамы және орналасуы олардың әсерін анықтайды: белгілі бір жиіліктерді күшейту немесе сіңіру.

Бал аралы күмбезі

Сонымен қатар, шығыршық күмбез, ұя күмбез немесе жалған күмбез деп те аталатын бұл конструкциялар "нағыз күмбезден" өзгешелігі – олар тікелей көлденең қабаттардан құралған. Қабаттар биікке көтерілген сайын, әрқайсысы ортаға қарай сәл тіреліп немесе шығыршықтап, жоғарыда бірігеді. Сонымен, Микендік Атрей қазынасы кейінгі қола дәуірінен қалған ескерелік мысал болып табылады.

Қалқалы күмбез

Күмбез пішіндес бір немесе екі қабатты кеңістіктік қаңқа, тіректі күмбез – бұл қабырғалы, Шведлер, үш жолды торлы, ламелла немесе Кивитт, торлы және геодезиялық күмбездерді қамтитын жалпы атау. Әртүрлі атаулар беттік элементтердің әртүрлі орналасуын көрсетеді. Тіректі күмбездер көбінесе өте жеңіл болады және әдетте 150 метрге дейінгі көпірлерді жабу үшін қолданылады. Көбінесе заводта дайын түрде жасалатын, олардың құрауыш бөліктері күмбездің айналу бетінде немесе түзу сызықтармен орналасуы мүмкін, ал қосылатын нүктелер немесе түйіндер айналу бетінде болады. Бір қабатты құрылымдар – қаңқа немесе скелетті типтер, ал екі қабатты құрылымдар – үлкен көпірлерге арналған фермалық типтер деп аталады. Егер қаптама да құрылымдық жүйенің бөлігі болса, онда ол керілген қабық деп аталады. Құрылымдық беттік тип – бұл құрылысты жасау үшін иілген жиектерімен біріктірілген плиталардан тұрады.

Монастырлық күмбез

Сондай-ақ, домдық күмбездер (кейде желкенді күмбездерге де қолданылатын термин), көпбұрышты күмбездер, иісті күмбездер, тікбұрышты күмбездер, сегменттік күмбездер (кейде табақшалы күмбездер үшін де қолданылатын термин), панельді күмбездер немесе павильондық күмбездер деп аталады, бұл күмбездер көлденең қимасында көпбұрышты пішінде сақталады. Бұл құрылымдардың қисық бетін құрайтын бөліктер севери, тор немесе жасуша деп аталады. Б.з.б. 78 жылы Римдегі Табуларий сияқты б.з.б. бірінші ғасырға жататын ең ерте мысалдар бар. Басқалары – Карфагендегі Антонин моншалары (145–160 жж.) және Ахендегі Палатин капелласы (13–14 ғасырлар). Ең танымал мысал – Флоренция соборының үстіндегі Филиппо Брунеллескидің сегізбұрышты күмбезі. Америка Құрама Штаттарының үшінші президенті Томас Джефферсон Монтичелло плантациясы үйінің батыс жағына сегізбұрышты күмбез орнатқан.

Құрама күмбез

Сондай-ақ, іргелес аркалармен тірелген күмбездер немесе іргелес аркаларға орналасқан күмбездер (бұл термин саперлік күмбездерге де қолданылады), күрделі күмбездердің іргелес аркалары тікелей үстінде кіші диаметрлі күмбезді ұстап тұрады, мысалы, Ая Софияда, немесе барабан мен күмбезді, көптеген Ренессанс және Ренессанстан кейінгі күмбездерде, екі жағдайда да күмбездің биіктігі артады.

Креспен қақпалы күмбез

Бұл қабырғалы күмбездің ең ерте түрлерінің бірі, алғашқы белгілі мысалдары 10 ғасырда Кордованың Ұлы мешітінде кездеседі. Күмбездің ортасында түйіскен орнына, қабырғалар әдетте ортасынан ығысқан жерде қиылысып, ортада бос көпбұрышты кеңістік жасайды. Геометрия бұл дизайнның маңызды бөлігі болып табылады, онда сегізбұрыш ең көп қолданылатын пішін. Аркалардың құрылымдық немесе әсемдік мақсатында қолданылғаны әлі де даулы мәселе. Бұл тип шығысқа қарай тегін болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе де толық шешілмеген. Осыған ұқсас мысалдар Испания, Солтүстік Африка, Армения, Иран, Франция және Италияда табылды.

Эллипсоидты күмбез

Эллипсоидты күмбез – жартылай эллипстің тік осьінің айналуынан пайда болатын бет. Басқа "айналмалы күмбездер" сияқты, қисық сызықты тік осьтің айналасында айналдыру арқылы жасалған эллипсоидты күмбездердің дөңгелек негіздері және көлденең қималары болады. Сондықтан олар "дөңгелек күмбездер" санатына жатады.

Геодезиялық күмбез

Геодезиялық күмбездер – геодезиялық сфералардың жоғарғы бөлігі болып табылады. Олар көпжақ пішінде үшбұрыштардан құралған қаңқадан тұрады. Бұл құрылыстар геодезиялықтармен байланысты аталады және икосаэдр, октаэдр немесе тетраэдр сияқты геометриялық пішіндерге негізделген. Мұндай күмбездер шектеулі сандағы қарапайым элементтер мен қосылыстарды қолданып, күмбездің ішкі күштерін тиімді түрде шеше алады. Олардың тиімділігі өлшеміне қарай артатыны айтылады. Бакминстер Фуллер бұларды бірінші болып ойлап таппаса да, ол көптеген геодезиялық күмбездерді жобалағандықтан және АҚШ-та патенттегендіктен, олармен байланыстырылады.

Жарты шар тәрізді күмбез

Жарты шарлық күмбез – жарты шеңбердің тік осьтің айналасында айналуынан пайда болатын бет. Басқа "айналмалы күмбездер" сияқты, тік осьтің айналасында қисық сызықтың айналуымен жасалған жарты шарлық күмбездер дөңгелек негізге және көлденең қимаға ие, сондықтан олар "дөңгелек күмбездер" санатына жатады. Олар меридиандары бойымен тік қысылысқа ұшырайды, ал көлденең қысылыс тек жоғарғы жағынан 51,8 градустан аспайтын бөлігінде сезіледі. Осы шектен төмен жарты шарлық күмбездер көлденең тартылысқа ұшырайды, сондықтан оны теңдестіру үшін әдетте қосымша тіректер қажет болады. Э. Болдуин Смиттің сөзіне сүйенсек, бұл пішін ассириялықтарға белгілі болған, грек теориялық математиктерімен қалыптастырылған және римдік құрылысшылармен бекітілген.

Бақша

Дөңгелек күмбездер өз негіздерінің диаметрінен шығып тұрады, жарты шардан артық профиль ұсынады. Пияз күмбезі – жарты шардан үлкен, оқшау пішіндегі ұшы бар күмбез. Олар Таяу Шығыс, Орта Шығыс, Парсы және Үндістанда кездеседі, және олардың бір ғана бастауы болмауы мүмкін. Олардың солтүстік Ресей архитектурасында пайда болуы Ресейді татарлар басып алғанға дейін болған, сондықтан бұл ықпалдың нәтижесі деп оңай түсіндіруге болмайды. Олар 15 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік Еуропаның төмендіктерінде танымал болды, мүмкін Мысыр мен Сириядағы минареттердің қырларынан шабыттанды, және 16 және 17 ғасырларда Нидерландыда дамыды, содан кейін Германияға тарады, Орталық Еуропаның барокко архитектурасының танымал элементіне айналды. Неміс дөңгелек күмбездері де Ресей және Шығыс Еуропа күмбездерінің ықпалында болды. Еуропаның әртүрлі сәулет стиліндегі мысалдар әдетте ағаштан жасалған. Мысалы, Коломенскоедегі Қазан шіркеуі және Джон Нэштің Брайтон павильоны. Ислам архитектурасында олар әдетте ағаш емес, тас қабатынан жасалады, ал қалың және ауыр дөңгелек бөлігі тас күмбездерінің негіздеріне таралуға қарсы тіреу қызметін атқарады. Тадж-Махал – белгілі бір мысал.

Овалдық күмбез

Овалдық күмбез – жоспарында, профилінде немесе екеуінде де овал пішінді күмбез. Бұл термин латын тіліндегі “ovum” сөзінен шыққан, яғни “жұмыртқа” дегенді білдіреді. Ең ертедегі овалдық күмбездер ыңғайлы болу үшін тастан жасалған үйшіктерде дөңгелек, бірақ геометриялық тұрғыдан нақты анықталмаған жабын ретінде қолданылған, ал Кіші Азиядағы алғашқы мысалдар шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін жетеді. Геометриясы ақырында дөңгелек доғалардың комбинацияларын қолдану арқылы, жанасу нүктелерінде өзгерулермен анықталды. Римдіктер овалдық күмбездер салған болса, онда тек ерекше жағдайларда ғана салған. Кельн қаласындағы Сент-Гереон шіркеуінің овалдық жоспарына арналған римдік негіздері мүмкін мысалға нұсқайды. Орта ғасырлардағы күмбездер де көбінесе дөңгелек болған, бірақ Испаниядағы Санто-Томас-де-лас-Оллас шіркеуінің овалдық жоспарында овалдық күмбез бар. Орта ғасырлық овалдық күмбездердің басқа да мысалдары шіркеулердегі тікбұрышты бөліктерді жабу үшін қолданылған. Овалдық жоспарлы шіркеулер Ренессанс дәуірінде кең таралды және барокко стилінде танымал болды. Франческо Галлоның Викофорте базиликасы үшін салған күмбезі – бұрын-соңды жасалған ең үлкен және күрделі күмбездердің бірі болды. Эллипс белгілі болғанымен, іс жүзінде осындай пішіндегі күмбездер шеңберлердің сегменттерін біріктіру арқылы салынды. 16-17 ғасырларда танымал болған овалдық және эллипстік жоспарлы күмбездер үш немесе екі осьте өлшемдерін өзгерте алады. Ұзын осі жартылай шеңберлі қимаға ие болған түрі Мурсия күмбезі деп аталады, мысалы, Мурсия соборындағы Джунтеронс капелласындағыдай. Ал қысқа осі жартылай шеңберлі қимаға ие болғанда, ол Мелон күмбезі деп аталады.

Параболоидты күмбез

Параболоидтық күмбез – параболаның секторын тік осьтің айналуынан пайда болатын бет. Басқа "айналмалы күмбездер" сияқты, тік осьтің айналасында қисық сызықтың айналуынан қалыптасатын параболоидтық күмбездер дөңгелек негіздерге және көлденең қималарға ие, сондықтан олар "дөңгелек күмбездер" тобына жатады. Пішінінің ерекшелігіне байланысты, параболоидтық күмбездер радиалды және көлденең бағыттағы қысылысты ғана бастан кешіреді.

Желкен күмбезі

Желкенді күмбездер, қолшашқы күмбездер, дөңгелек күмбездер (кейде бұл термин монастырьдық күмбездерге де қолданылады), шам тәрізді күмбездер (құрама күмбездерге де қолданылған термин), богемиялық күмбездер немесе византиялық күмбездер деп те аталады. Бұл типті, дөңгелек негізді барабан немесе құрама күмбез үшін жай ғана біріне-бірі жанасып тұрмай, керісінше қисықтығын жалғастырып, күмбезді қалыптастыратын шам тәрізді тіреулер деп қарастыруға болады. Күмбез төрт бұрышты желкен сияқты, әр бұрышынан бекітіліп, жоғары қарай көтеріліп бара жатқандай әсер береді. Бұларды шам тәрізді күмбездер деп те қарастыруға болады. Желкенді күмбездер жарты шар пішініне негізделген және сыртқы түрі ұқсас болғанымен, ерекшеліктері бар эллипстік параболалық күмбездерден айырмашылығы бар. Жартылай шеңберлі желкенді күмбездерден басқа, төмен көтерілу және арақашықтық арақатынасы сияқты геометриялық өзгерістер немесе тіктөртбұрышты жоспарды қамту да мүмкін. Барлық типтегі желкенді күмбездердің шеттерінде әртүрлі итермелеу күштері болады, бұл қиындықтар тудыруы мүмкін, бірақ кем дегенде XVI ғасырдан бері кеңінен қолданылып келеді. Ллотья де ла Седаның екінші қабаты тоғыз метрлік ені бар желкенді күмбездермен жабылған.

Таспандық күмбез

Сегменттік күмбездер деп те аталады (кейде бұл термин монастырь күмбездері үшін де қолданылады) немесе калоттар, олардың профилі жарты шеңберден кіші. Олар күмбездегі тартылыс күшін азайтатындықтан, бұл күмбездер берік, бірақ радиалды итергіш күші артады. Қазіргі кезде сақталған ең ірі күмбездердің көпшілігі осы пішінде. Тас қаланған жұмыр күмбездер, толығымен қысылу күшімен жұмыс істейтін болғандықтан, тұрақсыздыққа ұшырамай, басқа күмбез пішіндеріне қарағанда әлдеқайда жұқа болып салынуы мүмкін. Олардың тіректеріндегі көлденең итергіш күштің пропорционалды түрде артуы мен олардың салмағы мен материалдардың азаюы арасындағы тепе-теңдік оларды экономикалық жағынан тиімдірек ете алады, бірақ олар тіректерінің қозғалысынан зақымдануға осал.

Шатыршалық күмбез

Гадронды, флатудты, органды, тырнақты, диірменді, қабырғалы, парашют тәрізді, жиекті немесе жапырақты күмбездер деп те аталады, бұл – түбінде қисық сегменттерге бөлінген күмбездер, олар көтерілу қисығын қайталайды. "Флатуд" термині осы өрнектің сыртқы элемент ретінде қолданылуын білдіреді, мысалы, Мамлюк Египетінде жиі кездесетін. Күмбездің "қабырғалары" – бұл шыңынан басталып, тіреуіш қабатқа дейін созылатын, радиалды тас қатарлар. Ая Софияның орталық күмбезі қабырғалы құрылымды пайдаланады, бұл күмбездің түбіндегі қабырғалар арасында терезелер қатарын орналастыруға мүмкіндік береді. Санкт-Петер базиликасының орталық күмбезі де осы әдіспен салынған.

Ерте тарихы және қарапайым күмбездер

Тарихқа дейінгі дәуірден қазіргі заманға дейінгі мәдениеттер жергілікті материалдарды пайдалана отырып, күмбезді тұрғын үйлер салған. Бірінші күмбездің қашан жасалғаны белгісіз болғанымен, ертедегі күмбезді құрылымдардың сирек кездесетін мысалдары табылды. Ең ерте табылғандары мамонт тістері мен сүйектерінен жасалған төрт кішкентай тұрғын үй болуы мүмкін. Біріншісі 1965 жылы Украинаның Межирич қаласындағы үйінің жертөлесін қазып жатқан шаруа тапқан, ал археологтар тағы үш тұрғын үйді қазып шығарған. Олардың жасалған мерзімі б.з.д. 19 280 – 11 700 жылдарға жатады. Қазіргі заманда әлемнің әртүрлі өңірлеріндегі жергілікті халықтардың салыстырмалы түрде қарапайым күмбез тәрізді құрылымдар салып жатқаны туралы мәліметтер бар. Мысалы, американдықтар иілген бұтақтар мен шөп немесе терімен жабылған қамыстан вигвам жасаған. Африканың орталық бөлігіндегі ефе халқы да жапырақтарды черепица ретінде пайдаланып, осыған ұқсас құрылымдар салады. Тағы бір мысал – инуиттер мен басқа да халықтар пайдаланатын қардан жасалған иглу. Намибияның химба халқы мал өсіру лагерьлерінде уақытша баспана ретінде және кедейлердің тұрақты үйлері ретінде пайдалану үшін саз балшықтан "дала иглуларын" салады. Камерунда диаметрі 20 фут, биіктігі 30 фут, қисығы дерлік парабола тәрізді, күнде қыздырылған саз балшықтан жасалған өте жұқа күмбездер белгілі. Мұндай құрылымдардың күрделірек күмбездерге дейінгі тарихи дамуы толыққанды зерттелмеген. Күмбездің ерте Месопотамияда белгілі болғаны, б.з.д. бірінші мыңжылдықта Қытайда да, Батыста да күмбездердің болуын түсіндіруге болады. Дегенмен, тағы бір түсіндірме бойынша, құрылыста күмбез пішінін пайдаланудың жалғыз бастауы болмаған және күмбездер берік материалдардан салынардан бұрын барлық мәдениеттерде кең таралған. Неолит дәуіріндегі ежелгі Таяу Шығыста, ал ежелгі дәуірде Таяу Шығыстан Батыс Еуропаға дейін тас күмбездер табылды. Ахеменидтік Парсы патшалары Орталық Азияның көшпелі дәстүрлерінен алынған шатырларда аудиенциялар мен мерекелер өткізген. Эллинизм дәуірінде қарапайым күмбезді мавзолейлер болған. Парфян астанасы Ниссадағы үлкен күмбезді дөңгелек залдың қалдықтары б.з. бірінші ғасырына жатады, бұл "бұрын белгісіз болған және римдік монументтерден бұрын пайда болған немесе олардан тәуелсіз дамыған Орталық Азиядағы монументалды күмбездік дәстүрдің болуын көрсетеді". Күмбезі ағаштан жасалған болуы мүмкін.

Парсы күмбездері

Парсы сәулеті ежелгі Месопотамия күмбездерінен бастау алған күмбез салу дәстүрін мұра еткен болуы мүмкін. Иран үстірті мен Үлкен Иранның көптеген аймақтарында ағаш тапшылығы болғандықтан, күмбездер парсы тарихы бойындағы халық сәулетінің маңызды бөлігі болды. Персиялықтардың ойлап тапқан "сквинч" (squinch) – бөлменің бұрышынан жарты конус құрайтын концентрлі аркалардың сериясы, шаршы бөлме қабырғаларынан күмбез үшін сегізбұрышты негізге көшуді үлкен құрылыстар үшін жеткілікті сенімді етуге мүмкіндік берді, нәтижесінде күмбездер парсы сәулетінің алдына шықты. Персиядағы исламға дейінгі күмбездер көбінесе жартылай эллипстік болып келеді, ал ислам дәуіріндегі күмбездердің көпшілігі тік күмбездер мен конустық сыртқы қабықшаларынан тұрады. Солтүстік-шығыс Иран аймағы, Мысырмен бірге, Х ғасырда пайда болған ислам күмбезді мазарлардың дамуы үшін ерекше екі аймақ болып табылады. Трансоксианадағы Саманид мазары 943 жылдан бұрын салынған және күмбездің негізі ретінде тұрақты сегізбұрышты жасау үшін сквинчті алғаш рет қолданған, бұл стандартты тәжірибеге айналды. 11 ғасырдан бастап күмбез үстінде конус тәрізді шатыры бар цилиндрлі немесе көпбұрышты жоспарлы мұнаралы қабірлер де кездеседі. Селжұқ империясының беделді тұлғалары "түрік үшбұрыштары" деп аталатын қабір мұнараларын, сондай-ақ әртүрлі күмбез пішіндерімен жабылған текшелі мазарларды салған. Селжұқ күмбездері бір немесе екі қабықшада конустық, жартылай дөңгелек және тік пішіндерді қамтиды. Жарық күмбездер негізінен Селжұқ дәуірінен кездеседі. Қос қабықшалы күмбездер үздіксіз немесе үзіліссіз болуы мүмкін. 1086 жылы Низам әл-Мүлк салған Исфаханның Жамә мешітінің күмбезді жабыны сол кездегі ислам әлеміндегі ең үлкен тас күмбез болды, сегіз қабырғасы бар және қысқа барабанды қолдайтын екі төрттен бір күмбезді бұрыштық сквинчтің жаңа түрін енгізді. 1088 жылы Низам әл-Мүлкке қарсылас Тадж әл-Мүлк сол мешіттің қарама-қарсы жағында бес бұрышты жұлдыздар мен бесбұрыштар құрайтын қабырғалармен біріктірілген басқа күмбез салған. Бұл Селжұқтардың ерекше күмбезі болып саналады және кейінгі үлгілерге және Ильханат кезеңіндегі күмбездерге әсер еткен болуы мүмкін. Селжұқтар тұсында күмбез ішін безендіру үшін кірпіштен гөрі плитка мен қарапайым немесе боялған гипсті пайдалану жиіледі. Ильханаттан бастап парсы күмбездері құрылымдық тіректердің, өтпелі аймақтың, барабанның және қабықшалардың соңғы конфигурациясына қол жеткізді, ал кейінгі эволюция пішін мен қабықша геометриясының өзгеруімен шектелді. Бұл күмбездерге жоғары барабандар мен бірнеше түрдегі үзіліссіз қос қабықшалар тән, ал үш қабықшалар мен ішкі нығайтқыштар осы кезеңде пайда болды. Қабір мұнараларын салу азайды. 1351–1352 жылдарға салынған Сұлтан Бахт Аға мазарының 7,5 метрлік екі қабатты күмбезі – күмбездің екі қабығының ерекше пішіндері бар ең алғашқы мысал, ол аймақ бойынша жылдам тарады. Биік барабандардың дамуы Тимуридтер дәуірінде де жалғасты. XV ғасырдағы Тимурид сәулетінің ерекшелігі болып табылатын биік барабандардағы үлкен, дөңгелек, жапырақты күмбездер көк және басқа түстерде шыныланған плиткалармен жабылған биік күмбездер Орталық Азия мен Иран дәстүрінің шыңы болды. Сафавид әулетінің (1501–1732) күмбездері ерекше пияз тәрізді пішінімен сипатталады және парсы күмбездерінің соңғы буыны болып саналады. Олар әдетте бұрынғы күмбездерден жұқарақ және түрлі түсті шыныланған плиткалармен және күрделі өсімдік үлгілерімен безендірілген, сондай-ақ Үндістанның Моғол сәулеті сияқты басқа ислам стильдеріне әсер еткен. Шах Черахта (1852–1853) көрініс тапқан қысқа барабандағы пияз күмбезіне ұқсайтын асыра сілтелген стиль алғаш рет Каджар дәуірінде пайда болды. Қазіргі мазарларда күмбездер маңызды болып қала береді, ал күмбезді цистерналар мен мұз үйлері ауылдық жерлерде жиі кездеседі.

Қытайлық күмбездер

Құрылыс материалы ретінде ағашты кеңінен қолданудың салдарынан ежелгі қытай сәулетінің көп бөлігі сақталмады. Қабірлерді салуда қолданылған кірпіш пен тас күмбездер сақталған, ал қабірлер мен ғибадатханаларда сирек кездесетін қабырғалы күмбездер де пайдаланылған. Қытай қабірлерінде табылған ең алғашқы нағыз күмбездер – Хан дәуірінде қолданылған цилиндрлі күмбездерден шыққан, «симиан цзедин» деп аталатын терең емес кластерлі күмбездер болды. Батыс Еуропаның кластерлі күмбездерінен айырмашылығы, олардың бұрыштары жоғары көтерілгенде дөңгеленеді. Бірінші белгілі мысалы – Батыс Хан дәуірінің соңындағы, қазіргі Хэнань провинциясының Сянчэн қаласының жанындағы кірпіштен салынған қабір. Бұл төрт жақты күмбездер кішкентай біріккен кірпіштерді пайдаланып, қабірдің кіреберісіне жақын, бірнеше адамға сыятын үлкен шаршы алаңды қамтамасыз етті, ол жерлеу рәсімдері үшін қолданылған болуы мүмкін. Біріккен кірпіштерді пайдалану технологиясы тез тарады және бірінші ғасырдың соңына қарай төрт жақты күмбездер Хэнаньдан тыс жерлерде кеңінен таралды. Хан әулетінің соңғы кезеңінен (б.з.д. 206 – 220 жж.) шыққан, тереңдігі аз нағыз күмбезі бар қабірдің моделін Гуанчжоу мұражайында (Кантон) көруге болады. Тағы бір қабір – 1955 жылы Гонконгте табылған Лей Чен Ук Хан қабірі, Оңтүстік Қытайдағы Шығыс Хан әулетінің (25 – 220 жж.) қабірлерінде жиі кездесетін дизайнға ие: цилиндрлі кіреберіс күмбезді алдыңғы залға алып келеді, ал одан цилиндрлі бөлмелер крест тәрізді бөлінеді. Бұл Гонконгте табылған осындай бірден-бір қабір және Гонконг тарих мұражайының бөлігі ретінде көрсетіледі. Үш патшалық дәуірінде (220–280 жж.) Янцзы өзенінің оңтүстігінде У және Батыс Цзинь әулеттері кезінде «крест тәрізді біріктірілген күмбез» (siyuxuanjinshi) дамыды, онда шаршы бөлменің бұрыштарынан шыққан доғалар ортада кездесіп, бірікті. Бұл күмбездер мықтырақ, тік бұрышты және салыстырмалы түрде терең емес кластерлі күмбездерге қарағанда үлкен аумақты қамтуға қабілетті болды. Уақыт өте келе олар биік және кеңейтілді. Сондай-ақ, «дизе» деп аталатын қабырғалы күмбездер де болды, бірақ олар ең нашар түрі еді. Сун әулетінің (960–1279) кейбір қабірлерінде бал арасы күмбездері кездеседі.

Римдік және Византиялық күмбездер

Римдік күмбездер моншаларда, виллаларда, сарайларда және мазарларда кездеседі. Окулярлар (көздер) жиі кездеседі. Олар әдетте жарты шар пішіндес және сырттан ішінара немесе толығымен жасырылады. Үлкен жарты шарлы тас күмбездің көлденең күштерін тежеу үшін тіреу қабырғалары негізінен күмбездің ең төменгі бөлігіне (беткейіне) дейін салынды, ал күмбез кейде конус немесе көпбұрышты шатырмен жабылған. Рим империясы кезінде күмбездер монументалды өлшемге жетті. Рим моншалары күмбезді құрылыстың, әсіресе монументалды күмбездердің дамуында маңызды рөл атқарды. Б.з.д. 2 және 1 ғасырлардағы моншалардағы қарапайым күмбездер Помпейде, Терме Стабиане мен Терме дель Фороның суық бөлмелерінде сақталған. Дегенмен, күмбездерді кеңінен қолдану б.з. 1 ғасырына дейін басталған жоқ. Күмбезді құрылыстың дамуы император Нерон мен Флавийлердің тұсында б.з. 1 ғасырында және 2 ғасырда күшейді. Орталық жоспармен салынған залдар 1 ғасырдан бастап сарайлар мен виллалардың маңызды бөлігіне айналды, олар мемлекеттік банкеттерге, қабылдауларға немесе тақ отыру залдары ретінде пайдаланылды. Римдегі император Адрианның Агриппаның моншасының бөлігі ретінде аяқтаған Пантеон ең танымал, жақсы сақталған және ең үлкен римдік күмбез. Сегменттелген күмбездер, радиалды қисық немесе қисық және тік бөліктерден жасалған, 2 ғасырда Адриан тұсында пайда болды және осы стильдің сақталған көптеген мысалдары осы кезеңге жатады. 3 ғасырда императорлық мазарлар жеке азаматтардың ескерткіштерінен кейін, тумул немесе басқа құрылыстар емес, күмбезді ротондалар түрінде салына бастады. Жеңіл күмбездерді құрылыс кезінде біріктірілген қуыс керамикалық түтіктерді пайдалану техникасы Солтүстік Африка мен Италияда 3 ғасырдың соңы мен 4 ғасырдың басында дамыды. 4 ғасырда римдік күмбездердің саны күмбездерді салу әдістерінің өзгеруіне байланысты артты, соның ішінде орталықтау техникасының жетілдірілуі және кірпіштің қолданылуы. Құрылыс материалдарын таңдау 4 және 5 ғасырларда тас немесе бетоннан жұқа қабыршақты жеңіл кірпішке ауысты. 4 ғасырда Италияда баптистериялар күмбезді мазарлар үлгісінде салына бастады. Латеран баптистериясы немесе Қасиетті қабір баптистериясы бірінші болуы мүмкін, ал стиль 5 ғасырда таралды. 5 ғасырға қарай, кішкентай күмбезді крест пішінді құрылыстар христиан әлемінің барлық жерінде кездеседі. Батыс Рим империясының құлауымен күмбездер сақталған Шығыс Рим немесе "Византия" империясының шіркеу архитектурасының ерекше белгісіне айналды. Император Юстинианның 6 ғасырдағы шіркеу құрылысында күмбезді кресттік бірлік монументалды масштабта қолданылды, ал оның сәулетшілері күмбезді кірпішпен қапталған орталық жоспарды Рим шығысында стандартқа айналдырды. 6 ғасырдың екінші үштен бір бөлігінен бастап Рим батысынан бұл айырмашылық "византиялық" архитектураның басталуы деп есептелуі мүмкін. Юстинианның Ая Софиясы күмбездер мен жартылай күмбездермен жабылған базиликалық жоспарды қамтитын, бұрын-соңды болмаған, инновациялық дизайнды ұсынды. Аймақтағы жер сілкінісі күмбездің үш рет ішінара құлауына және жөндеу жұмыстарын қажет етуіне себеп болды. "Кресттік күмбезді бірліктер" – күмбезді төрт жағынан кең аркалармен бекіту арқылы жасалған, қауіпсіз құрылымдық жүйе, кейінірек Византия шіркеу архитектурасында кішкентай масштабта стандартты элементке айналды. Шаршы жоспарлы крест, күмбездің жоғары жағында немесе бес күмбезді квинкункс пішінінде, Орта Византия кезеңінде (шамамен 843–1204) кеңінен танымал болды. Бұл 10 ғасырдан Константинопольдің құлауына дейін (1453) қолданылған ең көп таралған шіркеу жоспары. Күмбездерді дөңгелек немесе көпбұрышты барабандарға орнату, олар терезелермен тесілген, аймақтық ерекшеліктерімен стандартты стильге айналды. Византия кезеңінде күмбездер әдетте жарты шар пішіндес және көбінесе терезелі барабандары болды. Константинопольдегі барлық сақталған мысалдар қабырғалы немесе тығыз күмбездер болып табылады, ал бөліністер терезелердің санына сәйкес келеді. Күмбездердің жабылуы қарапайым керамикалық плиткадан бастап қымбат, берік және пішінге жақсы бейімделген қорғасын жабындарға дейін ауысты. Күмбезді құрылысты бекіту үшін тас қоршау блоктары арасындағы металл тіреулер, металл байлау таяқшалары және металл тізбектер де қолданылды. Күмбездер үшін қос қабықтарды пайдалану техникасы, өркендеу кезеңінде қайта жанданып, византиялық тәжірибеде пайда болды.

Араб және Батыс Еуропалық күмбездер

Сирия мен Палестина аймағында ұзақ жылдардан бері күмбездік сәулет дәстүрі қалыптасқан, оның ішінде «коноид» немесе қарағай шоқтарына ұқсас ағаш күмбездер де бар. Араб мұсылман әскерлері аймақты жаулап алған кезде, олар жергілікті шеберлерді өз құрылыстары үшін жұмысқа алды және 7 ғасырдың соңына қарай күмбез ислам сәулетінің символына айналды. Діни қасиетті орындардан басқа, мысалы, Қасиетті Қабақ (Dome of the Rock), күмбездер Омейяд сарайларының аудитория және тақ залдарында, сондай-ақ верандалардың, павильондардың, фонтандардың, мұнаралардың және моншалардың кальдариясының бөлігі ретінде қолданылды. Византиялық және парсы сәулетінің ерекшеліктерін үйлестіре отырып, күмбездер ілгектер мен шквинштерді де пайдаланды және әртүрлі пішіндер мен материалдардан жасалды. 750 жылы Аббасидтер басқарған кезде астананың Иракқа көшірілуіне байланысты аймақтағы сәулет дамуы төмендеді, бірақ 11 ғасырдың соңындағы қайта жаңғырудан кейін салынған мешіттер көбінесе Омейяд үлгісін ұстанды. Омейяд дәуірінен бастап Сириядағы мозаикалық суреттерде бұлақ күмбездердің ерте нұсқаларын көруге болады. Олар 11 ғасырдан кейін Сириядағы ірі ғимараттарды жабу үшін қолданылды. 6 ғасырдың соңынан 8 ғасырдың соңына дейінгі итальяндық шіркеу сәулеті Константинопольдің бағыттарына қарағанда, Византияның провинциялық жоспарларына көбірек әсер етті. Шарлеманьнің жаңа Рим императоры ретінде таққа отыруымен Византияның ықпалы көбінесе батыс құрылыс дәстүрлерінің қайта жаңғыруымен алмастырылды. Сирек кездесетін мысалдарға Милан мен Кассино маңындағы алғашқы квинкункс шіркеулері жатады. Тағы бірі – Палатин шіркеуі. Оның күмбезді сегізбұрышты дизайны Византия үлгілерінің ықпалымен жасалған. Ол сол кезде Альп тауларынан солтүстікке қарай орналасқан ең үлкен күмбез болды. Венеция, Оңтүстік Италия және Сицилия Италиядағы Орта Византия сәулетінің ықпалының алдыңғы қатарында болды. Кордованың Ұлы мешітінде крест тәрізді аркалы күмбез түрінің алғашқы белгілі мысалдары бар. Күмбездерді қолдау үшін бұрыштардағы шквинштерді пайдалану ислам сәулетінде 10 және 11 ғасырларда кеңінен таралды. 9 ғасырдан кейін Солтүстік Африкадағы мешіттерде михрабтың үстінде көбінесе кішкентай әшекейлі күмбез болады. Кейде қосымша күмбездер михраб қабырғасының бұрыштарында, кіреберіс бөлігінде немесе шаршы мұнараларда қолданылады. Мысыр, солтүстік-шығыс Иранмен бірге, 10 ғасырда басталған ислам кесенелерінің алғашқы дамуы үшін ерекше ерекшеленетін екі аймақтың бірі болды. Фатимид кесенелері көбінесе күмбезбен жабылған қарапайым шаршы ғимараттар болды. Күмбездер тегіс немесе қабырғалы және фатимидтік «кель» пішіндес профиліне ие болды. Роман сәулетіндегі күмбездер әдетте шіркеудің кемесі мен трансептің қиылысындағы мұнаралардың ішінде кездеседі, олар күмбездерді сырттан жасырады. Олар көбінесе сегізбұрышты болып келеді және шаршы кеңістікті сегізбұрышты негізге аудару үшін бұрыштық шквинштерді пайдаланады. Олар 1050 және 1100 жылдар аралығында «Еуропаның көптеген жерлеріндегі базиликалармен байланысты» пайда болады. 1095 жылы басталған крест жорықтары Батыс Еуропадағы, әсіресе Жерорта теңізі маңындағы аймақтардағы күмбездік сәулетке де әсер еткен сияқты. Штаб-пәтері орналасқан Темплер ордені Киелі қабір шіркеуінің үлгісі бойынша Еуропаның барлық жерінде орталықтан жоспарланған шіркеулер тізбегін салды, сонымен қатар Қасиетті Қабақтың да ықпалы болды. Францияның оңтүстік-батысында Перигор аймағында ғана 250-ден астам күмбезді роман стиліндегі шіркеулер бар. Аквитания аймағында күмбездерді қолдау үшін батыс ортағасырлық сәулетке тән шквинштердің орнына ілгектерді пайдалану Византияның ықпалын күшті көрсетеді. Готикалық күмбездер сирек кездеседі, себебі кемелердің үстінде қабырғалы күмбездер пайдаланылады, ал шіркеулердің қиылыстары көбінесе биік шпильге бағытталған, бірақ роман стилінен дамыған кезде соборлардағы кішкентай сегізбұрышты өтетін күмбездердің мысалдары бар. Испанияның Гранада қаласындағы Альгамбраның мавр сарайындағы жұлдыз тәрізді күмбездер, Абенсеррахилер залы (шамамен 1333-91) және Екі қарындастың залы (шамамен 1333-54) – бұл мукарна күмбездерінің ерекше дамыған мысалдары. 14 ғасырдың бірінші жартысында тас блоктар Мәмлүк Египетінің күмбез құрылысындағы негізгі құрылыс материалы ретінде кірпіштерді алмастырды және 250 жыл ішінде Каирде Мәмлүк сұлтандары мен әмірлердің қабірлерін жабу үшін 400-ге жуық күмбез салынды. Күмбездердің пішіндері әртүрлі болды, «кель пішіндес», бұтақты, огикалық, тік күмбездер және басқалары қолданылды. Дөңгелектің бұрыштары сырттан кестеленген немесе кейде сатылап орналасқан, ал беттерінде үш жапырақты аранжировкада үш терезе орналасқан. Египетте 1330 жылға қарай мұнаралардағы бұлақ күмбездер пайдаланыла бастады, келесі ғасырда Сирияға тарады. 15 ғасырдың соңында, Жақын Шығысқа саяхаттар мен қарым-қатынастардың дамуы Солтүстік-Батыс Еуропаның Төмен елдерін Шығыс сәулетіндегі бұлақ күмбездердің пайдалануымен таныстырды және мұндай күмбездер Иерусалим қаласымен байланысты болды. 16 ғасырда көп қабатты шпильдер, қиылып қалған бұлақ күмбездерінің үстінде кішкентай күмбездер немесе тәждер орналасқан.

Ресейлік күмбездер

Көп күмбезді шіркеу – Ресейді басқа православие елдерінен және христиан дінтерінен ерекшелендіретін орыс шіркеу архитектурасының ерекше түрі. Шын мәнінде, Киев Русі христиан дінін қабылдағаннан кейін салынған алғашқы орыс шіркеулері көп күмбезді болды, бұл кейбір тарихшыларды орыс христиан дініне дейінгі пұтқа табынушылық ғибадатханалары қалай болғандығы туралы ойға жетеледі. Мұндай ерте шіркеулердің мысалдары – Новгородтағы 13 күмбезді ағаштан жасалған Әйя София соборы (989) және Киевтегі 25 күмбезді тас Десятинная шіркеуі (989–996). Күмбездердің саны орыс архитектурасында әдетте символикалық мағынаға ие: мысалы, 13 күмбез – 12 апостолмен бірге Мәсіх, ал 25 күмбез – Ескі өсиеттің 12 пайғамбары қосылғандағы сол мәннің өзі. Ресей шіркеулерінің көптеген күмбездері Византия күмбездеріне қарағанда көбінесе кішкентай болған. Ресейде ағаш көп болғандықтан, ағаштан жасалған күмбездер кең таралған және пияз күмбездерінің танымалдылығына ықпал еткен, себебі оларды тасқа қарағанда ағаштан жасау оңай болды. Ресейдегі алғашқы тас шіркеулерде Византия стиліндегі күмбездер болған, бірақ ерте заманауи дәуірде пияз күмбездері дәстүрлі орыс архитектурасында басым формаға айналды. Пияз күмбезі – пиязға ұқсас пішіндегі күмбез, осыған байланысты осылай аталады. Мұндай күмбездер көбінесе олардың тұрған барабандарынан диаметрі жағынан үлкен болады, ал биіктігі әдетте енінен асып түседі. Бүкіл дөңгелек құрылым жоғары қарай бірте-бірте тартылады. Мұндай типтегі ең көне сақталған орыс күмбездері 16 ғасырға дейін сақталып келген, бірақ ескі жылнамалардан алынған суреттер олардың 13 ғасырдың соңынан бері бар екенін көрсетеді. 16 ғасырдан бері орыс архитектурасында күмбездермен біріктірілген немесе оларды ауыстырған шатырлы шатырлар сияқты, пияз күмбездері бастапқыда тек ағаш шіркеулерде ғана қолданылған. Салғандар оларды кейін тас архитектурасына енгізді және олардың қаңқасын ағаштан немесе металдан жасап, тас барабандардың үстіне орнатты. Киевте Иван Мазепа 18 ғасырдың басында Әйя София соборы мен Успенский соборының күмбездерін қалың пішіндегі барокко стилінде қайта жаңартып, күмбездерді алтынмен қаптауға қаржы бөлді. Мазепаның билік ету кезеңінде барокко стиліндегі сегізбұрышты батыс бөлігі (1672) және Черниговтегі Борис және Глеб соборының үстіндегі бес қалың пішіндегі күмбездер салынды, олар 20 ғасырда Кеңес үкіметі тарапынан алынып тасталды. Орыс күмбездері көбінесе алтынмен немесе жарқын түстермен боялған. 19 ғасырдың ортасына дейін, әсіресе Сент-Исаак соборының алып күмбезінде, сынапты пайдаланатын химиялық алтын жағудың қауіпті әдісі кейбір жағдайларда қолданылды. Алтынды электрлендіру арқылы жағудың қазіргі заманғы және қауіпсіз әдісі алғаш рет Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборының күмбездерін алтынмен қаптауда қолданылды, ол әлемдегі ең биік православие шіркеуі болып табылады.

Осман күмбездері

Осман империясының өркендеуі және Кіші Азия мен Балқанда таралуы Селжұқ түркілері мен Византия империясының құлдырауымен бірге жүрді. 1300 жылдан кейінгі екі ғасыр бойы алғашқы Осман құрылыстары Осман мәдениеті мен жергілікті сәулет өнерінің үйлесімімен ерекшеленді, ал күмбездер империяның барлық аймақтарында қолданылды. Византиялық күмбез пішіні қабылданып, одан әрі дамытылды. Осман сәулеті тіпті өте кішкентай кеңістіктерді жабу үшін жартылай шар күмбезді пайдаланды, бұл Византияның Анатолиясы мен Орталық Азияның ерте дәстүрлерінің ықпалынан туындады. Құрылыс неғұрлым кішкентай болса, жоспары да соғұрлым қарапайым, бірақ орташа өлшемдегі мешіттер де бір күмбезбен жабылған. Ең алғашқы Осман мешіттері бір ұзын бөлмеден тұрды, олардың жамылғылары қарапайым плиткамен қапталған немесе ағаштан жасалған күмбездер болды. Көптеген ағаш күмбездер өрттен зардап шегіп, олардың орнына жалпақ төбелер орнатылды. Алғашқы тас күмбездер бір бөлмелі шаршы мешіттерді жапты, бұл Осман сәулетінің үлгісі болды. Мысалдары: Гебзедегі Орхан Гази мешіті және Мостардағы Карагөз Бей мешіті. Бұл күмбезді шаршы бірлік Осман мешіттерінің үш негізгі жоспарының анықтамалық элементі болып табылады: бір бірлік мешіт, көп бірлік мешіт және айван (немесе "иван") мешіті. Көп бірлік мешіт мешіттің ұзындығы немесе ені бойымен, немесе екеуінің де бірінде, бірдей өлшемдегі бірнеше күмбезді шаршыларды пайдаланады, ал орталық күмбез кейде басқаларынан үлкен болады. Бурса кезеңінде кең таралған және "Бурса типі" деп аталатын стиль, бір күмбезді шаршының көшірмесі сияқты, бір ұзын кеңістік аркамен екі шаршы бөлікке бөлінген, олардың әрқайсысы күмбезбен жабылған. Бұл типтің нұсқасында бөлме бір күмбезбен және бір жартылай күмбезбен, сондай-ақ қосымша бүйірлік бөлмелермен жабылған. Селжұқ сәулетінен алынған көп күмбезді стиль - бұл Ұлу Ками, яки Ұлы мешіт, ол бағаналармен қолдау көрсетілген бірдей өлшемдегі бірнеше күмбездерден тұрады. Айван мешітінің типі (айван Селжұқ сәулетінен алынған) әр түрлі өлшемдердегі, биіктіктегі және егжей-тегжейлі күмбезді шаршы бірліктерді пайдаланады, тек қана екі жақты бірліктердің өлшемдері ұқсас болуы мүмкін. Үлкен күмбездермен жасалған алғашқы тәжірибелерге Баязид I тұсында Чине мен Мудурнудың күмбезді шаршы мешіттері және Бурсадағы кейінірек салынған "завия мешіттері" кіреді. Эдирнедегі Үш Шерефели мешіті орталық күмбездің құрылыстың қалған бөлігінде қолданылатын күмбезді модульдердің үлкен нұсқасы болу идеясын дамытты, бұл кеңістікті кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл идея Осман стилінің дамуы үшін маңызды болды. Стамбулдағы Беязидие мешіті (1501–1506) Осман сәулетінің классикалық кезеңін бастады, онда ірі императорлық мешіттер, әр түрлі нұсқаларымен, бұрынғы Византия базиликасы Ая Софияға ұқсас, үлкен орталық күмбезі және шығыс және батысқа созылған жартылай күмбездері бар. Ая Софияның орталық күмбездік құрылымы Стамбулдағы үш Осман мешітінде дәл көшірілген: Беязидие мешіті, Кылъыч Али Паша мешіті және Сүлеймание мешіті. Стамбулдағы тағы үш императорлық мешіт те базилика жоспарынан бас тарту үшін солтүстік және оңтүстікке жартылай күмбездерді қосты: Шаһзаде мешіті, Сұлтан Ахмет I мешіті және Йени мешіті. 17 ғасырға дейін созылған классикалық кезеңнің шыңы Мимар Синанның сәулет өнерімен келді. Ол ірі императорлық мешіттерден басқа, жүздеген басқа да ескерткіштер салды, соның ішінде Михримах, Соколу және Рустем Паша мешіттері сияқты орташа өлшемдегі мешіттер және Сүлейманның мақбары, оның қос қабырғалы күмбезі бар. Константинопольде (қазіргі Стамбул) 1550–1557 жылдары салынған Сүлеймание мешітінің басты күмбезінің биіктігі 53 метр, диаметрі 26,5 метр. Салынған кезде күмбез теңіз деңгейінен өлшенгенде Осман империясының ең биік құрылысы болды, бірақ ғимараттың еденінен төмен және жақын маңдағы Ая Софиядан диаметрі кіші болды. Тағы бір классикалық күмбезді мешіт типі - Сергий мен Бакхтың Византиялық шіркеуі сияқты, шаршының ішіндегі күмбезді көпбұрыш. Сегізбұрыштар мен алтыбұрыштар көп қолданылды, мысалы, Үш Шерефели мешітінде (1437–1447) және Эдирнедегі Селимие мешітінде. Селимие мешіті Осман империясы салған алғашқы ғимарат болды, оның күмбезі Ая Софиядан үлкен болды. Күмбез төртбұрышты бөлік үстінде көтеріледі. Бұрыштық жартылай күмбездер оны сегізбұрышқа айналдырады, ал мукарналар шеңберлі негізге өтеді. Күмбездің орташа ішкі диаметрі шамамен 31,5 метр, ал Ая Софияның орташа диаметрі 31,3 метр. Сәулетші Мимар Синанның жобалап, 1568–1574 жылдары салған, аяқтаған кезде 86 жасқа толған, және ол бұл мешітті өзінің шедеврi деп есептеді. Стамбулдағы импортталған барокко стиліндегі алғашқы ірі императорлық мешіт - Нүруосмание мешіті (1748–1755). Ең жақсыларының бірі - 1759–1764 жылдарғы Лалели мешіті.

Италиялық қайта өрлеу дәуіріндегі күмбездер

Флоренция соборының үстіндегі Филиппо Брунелескидің сегіз бұрышты кірпіш күмбезді құрылысы 1420 және 1436 жылдар аралығында салынды, ал күмбездің үстіндегі фонарь 1467 жылы аяқталды. Күмбездің ені 42 метр, ол екі қабаттан тұрады. Күмбездің өзі Ренессанс стилінде емес, бірақ фонарь оған жақын. Күмбез, барабан, аркалар және цилиндрлі күмбездердің үйлесімі XV ғасырдың соңындағы жаңашылдықтан кейін ірі Ренессанс шіркеулерінің ерекше құрылымдық формалары ретінде қалыптасты. Флоренция жаңа стильді дамытқан алғашқы итальян қаласы болды, одан кейін Рим, содан соң Венеция. Брунелескидің Сан-Лоренцодағы және Пацци капелласындағы күмбездері Ренессанс архитектурасының маңызды элементтері ретінде орнықты. Флоренциядағы Санта-Кроче базиликасындағы Пацци капелласының күмбезіне арналған жоспары (1430–52) Ренессанс дәуірінде геометрияға деген құштарлықты және геометрияның ең жоғары формасы ретінде шеңберді көрсетеді. Геометриялық негіздерге назар аударудың үлкен әсері болды. Леон Баттиста Альберти 1452 жылы жазған «De re aedificatoria» еңбектері Пантеондағыдай, шіркеулер үшін күмбездерді безендіруді ұсынады, ал Римдегі Санкт-Петер базиликасының күмбез жобасының алғашқы нұсқасы оған жатқызылады, бірақ тіркелген сәулетші Бернардо Росселлино. Бұл Брамэнттің 1505–06 жылдарғы толыққанды жаңа Санкт-Петер базиликасы жобаларына әкелді, бұл готикалық қабырғалы күмбездерді күмбез бен цилиндрлі күмбездердің үйлесімімен алмастырудың басталуын білдірді, ол XVI ғасыр бойына жалғасты. Брамэнттің алғашқы жоспары грек кресті пішіндес, үлкен орталық жарты шар күмбез және оның төңірегінде орналасқан төрт кішкентай күмбездерді қарастырды. Құрылыс 1506 жылы басталды және келесі 120 жыл бойы бірнеше шеберлердің қатысуымен жалғасты. Күмбезді Джакомо делла Порта және Доменико Фонтана аяқтады. Себастьяно Серлионың трактатының жарық көргені, ең танымал сәулет трактаттарының бірі, Италия, Испания, Франция және Орталық Еуропа бойынша кеш Ренессанс және Барокко архитектурасында овалдың таралуына ықпал етті. Андреа Палладио 1565 жылдан 1569 жылға дейін Виченца маңында «Вилла Капра», сондай-ақ «La Rotunda» деп белгілі вилланы салды. Оның жоғары симметриялық шаршы жоспары күмбезбен жабылған дөңгелек бөлмеге бағытталған, ол 18 ғасыр Англиясының грузин сәулетшілеріне, Ресейдегі және Америкадағы сәулетшілерге, соның ішінде Томас Джефферсонға үлкен әсер етті. Палладионың Венециядағы екі күмбезді шіркеуі – Сан-Джорджо-Маджоре (1565–1610) және Иль-Реденторе (1577–92), соңғысы қаладағы оба эпидемиясының аяқталуына алғыс айту үшін салынған. Ренессанс стиліндегі күмбездердің Италиядан тыс жерлерге таралуы Орталық Еуропадан басталды, бірақ көбінесе бір-екі ғасырлық стильдік кешігу болды.

Оңтүстік Азиялық күмбездер

Күмбездер алғаш рет Оңтүстік Азияда орта ғасырларда пайда болды. Олар көбінесе тас, кірпіш және цементтен, сондай-ақ темір штыриялар мен бекіткіштерден салынды. Күмбезді құрылысқа арналған тіреулер ағаш пен бамбуктан жасалды. Үндістанның ежелгі дәуірінде жақын орналасқан тастарды темір бекіткіштермен біріктіру белгілі болды және күмбездердің негізінде оларды нығайту үшін қолданылды. Индуистік сәулет өнерінің трабеаттық құрылыс дәстүріне жаңа формалардың енгізілуі арқылы стильдердің үйлесімдігі ерекше сәулет мектебін қалыптастырды. Моғолдарға дейінгі Үндістандағы күмбездер стандартты, төменгі, дөңгелек пішінге ие болды, лотос өрнегімен және жоғарғы жағында дөңгелек тәрізді финиалмен безендірілді, бұл индуистік сәулеттен алынған. Индуистік сәулет дәстүрінде аркалар болмағандықтан, бөлменің бұрыштарынан күмбезге өту үшін скинчтердің орнына жалпақ консольдер қолданылды. Парсы және Осман күмбездерінен өзгеше, үнді күмбездері көбінесе дөңгелек пішіндес болады. Ең ерте мысалдардың бірі – 13-шы ғасырдың соңындағы Балбанның жартылай күмбезі және Хан Шахидтің кішкентай күмбезі, олар дөңгелектелмеген материалдан салынды және сыртқы жағын әсемдеуді қажет етті. Лоди әулеті тұсында қабір салу кеңінен дамыды, сегізбұрышты жоспарлар патшаларға, ал шаршы жоспарлар жоғары лауазымды тұлғаларға арналды. Осы кезеңде Үндістанға алғашқы қос күмбез енгізілді. Моғолдардың алғашқы маңызды құрылысы – 1562-1571 жылдар аралығында парсы сәулетшісі салған Хумаюнның күмбезді қабірі. Орталық қос күмбез 15 метрдей ені бар сегізбұрышты орталық бөлмені жабады және кірпіштен салынған, таспен қапталған кішкентай күмбезді шатрилермен толықтырылады. Моғол шатырларына тән бағаналардағы күмбезді павильондар – шатрилер индуистік дәстүрдегі кенотафтардан алынған. Парсы және үнді сәулетінің үйлесімділігі Тадж-Махалдың күмбез пішінінде көрінеді: дөңгелек пішін парсы Тимурид күмбездерінен, ал лотос жапырағы негізіндегі финиал индуистік ғибадатханаларынан алынған. Гол Гумбаз немесе Дөңгелек күмбез – әлемдегі ең ірі тас күмбездердің бірі. Оның ішкі диаметрі 41,15 метр, биіктігі 54,25 метр. Бұл күмбез Декан аймағында салынған ең жетілген техникалық құрылыс болып табылады. Үндістанда салынған соңғы маңызды исламдық қабір – Сафдар Жангтың (1753–54) қабірі. Орталық күмбез үш қабаттан тұрады, екі салыстырмалы түрде жалпақ ішкі кірпіш күмбез және сыртқы дөңгелек мәрмәр күмбез, бірақ мәрмәр және екінші кірпіш күмбездер жоғарғы жағындағы лотос жапырағының астындағы бөлігін қоспағанда, барлық жерде біріккен болуы мүмкін.

Ерте заманауи кезеңдегі күмбездер

XVI ғасырдың басында итальяндық күмбездердің фонарлары Германияға тарады, біртіндеп Голландиядан дөңгелек күмбезді қабылдады. Орыс сәулеті Богемия мен Силезиядағы ағаш шіркеулердің көптеген дөңгелек күмбездеріне күшті әсер етті, ал Баварияда дөңгелек күмбездер орыс үлгілеріне қарағанда голланд үлгілеріне аз ұқсайды. Мұндай күмбездер XVII және XVIII ғасырларда Орталық және Оңтүстік Германияда және Австрияда танымал болды, әсіресе барокко стилінде, және барокко кезеңінде Польша мен Шығыс Еуропадағы көптеген дөңгелек күмбездерге әсер етті. Алайда, Шығыс Еуропадағы көптеген дөңгелек күмбездер уақыт өте келе үлкен қалаларда XVIII ғасырдың екінші жартысында француз немесе итальян стильдеріндегі жарты шар тәрізді немесе биік күмбездердің пайдасына ауыстырылды. Он алтыншы және он жетінші ғасырларда күмбездерді салу негізінен тәжірибелік әдістер мен ауызша дәстүрлерге негізделген, сол кездегі сәулет трактаттарынан гөрі, олар практикалық егжей-тегжейден қашық болды. Бұл диаметрі 12-20 метр аралығындағы орташа өлшемдегі күмбездер үшін жеткілікті болды. Материалдар біртекті және қатты деп есептелді, қысым ескерілді, ал серпімділік ескерілмеді. Материалдардың салмағы мен күмбездің көлемі маңызды көрсеткіштер болды. Күмбездегі бүйірлік күштер құрылымға енгізілген темір, тас немесе ағаштан жасалған көлденең сақиналармен тежелді. XVII және XVIII ғасырлар барысында математиканың дамуы және статиканы зерттеу аркалар мен күмбездердің дәстүрлі құрылыс практикасының идеяларын толығырақ ресмилендіруге және осы құрылымдардың ең тұрақты түрі – катенерлік қисық туралы зерттеулердің таралуына әкелді. Роберт Гук, алғаш рет катенерлік арканың кері ілінген тізбекпен салыстырылатынын түсіндірген, Ренге Сент-Пол соборындағы қиылыс күмбезін қалай салу керектігі туралы кеңес берген болуы мүмкін. Реннің құрылымдық жүйесі 19 ғасырға дейін үлкен күмбездер үшін стандартқа айналды. Гуарино Гуаринидің Сан-Лоренцо мен Иль-Сидондағы қабырғалары катенерлік аркалар тәрізді жасалған. Ол екінші күмбезді ашатын қатты күмбездегі үлкен люк идеясын ұсынды. Ол сондай-ақ контрреформацияның діни рәсімдері үшін сүйікті болған бойлық жоспардағы шіркеуді және идеалистер сүйікті орталықтандырылған жоспарды үйлестіру ретінде овалды күмбезді орнатты. Рококо дәуірінде овалды күмбездердің дәлдігінің жетіспеуіне байланысты барабандар қиындық тудырды және күмбездер көбінесе аркаларға немесе тіреулерге тікелей орналастырылды. Он сегізінші ғасырда күмбез құрылымдарын зерттеу түбегейлі өзгерді, күмбездер математикалық және механикалық заңдарға бағынатын және жеке талдауға ыңғайлы кішірек элементтердің жиынтығы ретінде қарастырылды, оларды өздеріне қатысты тұтас бірліктер ретінде қарастырудың орнына. Тұрғын үйлерде кең таралмағанымен, күмбездер неоклассикалық стильде салынған 18 ғасырдың көптеген үйлерінде қолданылды. Америка Құрама Штаттарында 18 ғасырдың соңындағы көптеген қоғамдық ғимараттар жеке тұрғын үйлерден тек күмбездері болғандықтан ғана ерекшеленді.

Қазіргі заманғы күмбездер

XIX ғасырдағы тарихилық көзқарас көптеген күмбездердің бұрынғы үлкен күмбездердің қайта жаңартылуына, емес, стильдік дамуға әкелді, әсіресе сакральді сәулетте. Өнеркәсіптік революция кезінде жаңа өндіріс технологиялары құйма темір мен ұнтақталған темірді үлкен көлемде және салыстырмалы түрде төмен бағамен өндіруге мүмкіндік берді. Темірге бай Ресейде темірдің сәулетте қолданылуының алғашқы мысалдары кездеседі. Жабық қабырғалы қабырғаларды ғана еліктегендерді есептемегенде, металл қаңқалы күмбездер, мысалы, Лондондағы Корольдік Альберт залының эллипстік күмбезі (57-67 метр диаметрі) және Париждегі Хэлл-о-Бледің дөңгелек күмбезі ғасырдың қарапайым күмбез пішінінің маңызды дамуын көрсетеді. Әсіресе Францияда құйма темірден жасалған күмбездер кең таралған. Үлкен телескоптарды орналастыру үшін айналмалы күмбездерді салу практикасы XIX ғасырда басталды, ал алғашқы үлгілер салмақты азайту үшін папье-маше қолданды. Жер бетінен тікелей өсіп шыққан ерекше шыны күмбездер жылыжайлар мен қысқы бақтар үшін пайдаланылды. Жабық сауда галереяларында қиылысқан жерлерде үлкен шыны күмбездер орнатылды. XIX ғасырдың үлкен күмбездері көрме ғимараттары мен газ өндіру станциялары және локомотив деполары сияқты функционалдық құрылыстарды қамтыды. "Бірінші толық үшбұрышты қаңқалы күмбез" 1863 жылы Берлинде Иоганн Вильгельм Шведлер салған, ал XX ғасырдың басында осындай үшбұрышты қаңқалы күмбездер кең таралды. Владимир Шухов сонымен қатар кейіннен торлы қабықшалар деп аталатын құрылымдардың алғашқы пионері болды және 1897 жылы оларды Бүкілресейлік өнеркәсіптік және өнер көрмесіндегі күмбезді павильондарда қолданды. Болат пен бетоннан салынған күмбездер өте үлкен аралықтарды қамтуға мүмкіндік берді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында АҚШ-тың шығыс жағалауында жұмыс істеген Гуаставино әкесі мен ұлы қақпақ күмбездерді одан әрі дамытты, қисықтың бетіне жазық плиткаларды орнату және тез кесетін портланд цементін пайдалану арқылы тартылу күштеріне қарсы тұру үшін жұмсақ болат арматурасын қолданды. Уолтер Бауэрсфельдтің 1920 жылдардың басында Германияның Йена қаласында салынған екі планетарий күмбезі жұқа қабықшаны одан әрі дамытты. Олар жеңіл болаттан жасалған үшбұрышты қаңқадан және бетонның жұқа қабатымен жабылған тордан тұрады. Бұл тұңғыш заманауи сәулеттік жұқа қабықшалар саналады. Олар сондай-ақ алғашқы геодезиялық күмбездер деп есептеледі. Геодезиялық күмбездер радар орындары, жылыжайлар, тұрғын үйлер және метеостанциялар үшін қолданылды. Сәулеттік қабықшалар 1950-1960 жылдары өркендеді, компьютерлер мен құрылымдық талдаудың шекті элементтер әдісі кеңінен қолданылғанға дейін ең жоғары танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Уолтер Бёрд жобалаған және салған радар күмбездері – алғашқы тұрақты ауамен толтырылған мембраналық күмбездер. Олардың төмен құны тефлонмен қапталған шыны талшықтан жасалған тұрақты нұсқаларын жасауға әкелді және 1985 жылға қарай әлемдегі көптеген стадиондар осы жүйені қолданды. 1962 жылы Бакминстер Фуллер патент алған тенсегриттік күмбездер – бұл кернеудегі болат кабельдерден жасалған радиалды фермалардан және кабельдерді ферма пішініне тарату үшін тік болат құбырлардан тұратын мембраналық құрылымдар. Олар Кореядан Флоридаға дейінгі стадиондарды жабу үшін дөңгелек, эллипстік және басқа да пішіндерде жасалды. Кернеулі мембраналық конструкциялар компьютерлерге байланысты болды және қуатты компьютерлердің көбеюі 20 ғасырдың соңғы үш онжылдығында көптеген жетістіктерге әкелді. Үлкен аралықтағы қатты күмбездердің жоғары құны оларды салыстырмалы түрде сирек кездестірді, бірақ созылатын шатыры бар спорт стадиондары үшін қатаң қозғалатын панельдер ең танымал жүйе болып табылады.