Кіріспе

Француз романы, драматургы және ақыны (1910–1986)

Жан Жене (ʒɑ̃ ʒənɛ; – 1986 04) – француз романы, драматургы, ақыны, эссеші және саяси белсенді. Өмірінің басында ол көшпенді және ұсақ қылмыскер болған, бірақ кейін жазушы және драматург атанды. Оның ең маңызды туындыларына "Ұрының күнделігі" және "Гүлдер анасы" романдары, "Балкон", "Қызметшілер" және "Экрандар" пьесалары кіреді.

Ерте өмір

Женеттің анасы секс-қызметкер болған, оны бала күтіміне бергенге дейін жеті ай бойы тәрбиелеген. Содан кейін Жене Францияның орталық бөлігіндегі Ниер департаментіне қарасты Аллинь-ан-Морван провинциялық қалашығында өсті. Оның асырап алған отбасын ағаш ұстасы басқарған, ол, Эдмунд Уайттың өмірбаянына сәйкес, сүйіспеншілікпен және мұқият болды. Мектепте жақсы баға алғанмен, балалық шағында қашып кетуге тырысқан және ұсақ ұрлық жасаған.

Қамауға алу және әскери қызмет

Осы және басқа да бұзақылықтары үшін, оның ішінде қайта-қайта кезбелік жасауы үшін, ол 15 жасында Меттрай түзеу колониясына жіберілді, онда 1926 жылдың 2 қыркүйегінен 1929 жылдың 1 наурызына дейін қамауда болды. "Розаның кереметі" (1946) еңбегінде ол осы қамауда болу кезеңі туралы айтады, ол 18 жасында Шетелдік легионға қосылғанда аяқталды. Ол соңында ұятты әрекеттер (гомосексуалистік акті жасағаны үшін) себептерімен қызметтен босатылды және Еуропа бойынша кезбе, ұсақ ұры және жыныс сатушы ретінде уақыт өткізді – осы тәжірибелерін "Ұрылар журналында" (1949) баяндайды.

Қылмыстық мансап, түрме және түрме жазбалары

1937 жылы Парижге оралғаннан кейін Жене ұрлық, жалған құжаттарды пайдалану, шалақ жүріс, ұятсыз әрекеттер және басқа да құқық бұзушылықтар үшін бірнеше рет тұтқындалып, түрмеге қамалған. Түрмеде Жене өзінің алғашқы өлеңі "Le condamné à mort" және "Гүлдер анасы" (1944) романын өз қаражатымен басып шығарды. Парижде Жене Жан Коктоны іздеп тауып, оған өзін таныстырды, Кокто оның жазу өнеріне әсерленді. Кокто өзінің таныстары арқылы Жене романының жариялануына көмектесті, ал 1949 жылы Жене он рет сотталғаннан кейін өмір бойына бас бостандығынан айырылу қаупі туғанда, Кокто және басқа да белгілі тұлғалар, соның ішінде Жан-Поль Сартр мен Пабло Пикассо, Франция президентіне оның жазасын жеңілдету туралы петиция ұсынды. Жене енді ешқашан түрмеге қайта оралмады.

Жазушылық және белсенділік

1949 жылға қарай Жене бес роман, үш пьеса және көптеген өлеңдерді аяқтаған, олардың көптегені гомосексуализм мен қылмыстықты ашық және көбінесе қасақана провокациялық бейнелеуі үшін даулы болды. Сартр Женедің болмыстық дамуына (саяхатшыдан жазушыға дейін) арналған ұзақ талдау жазды, ол "Сен-Жене" (1952) деп аталды және Женедің толық шығармаларының бірінші томы ретінде жасырын түрде жарияланды. Жене Сартрдың талдауына күшті әсер етті және келесі бес жыл бойы жазбады. 1955 және 1961 жылдар аралығында Жене тағы үш пьеса жазды, сондай-ақ "Төрт тең бөлікке бөлініп, унитазға тасталған Рембрандттың қалдықтары" атты эссе жазды, ол Жак Дерриданың "Glas" еңбегінде Женеге жасаған талдауының негізі болды. Осы кезеңде Жене арқанмен жүретін Абдалла Бентагаға эмоционалды түрде байланысты болды. Бірақ бірнеше апаттан кейін және 1964 жылы Бентаганың өзін-өзі өлтіруінен кейін Жене депрессияға түсіп, тіпті өзін-өзі өлтіруге әрекеттенді. 1960 жылдардың соңынан бастап, 1968 жылғы мамыр оқиғасынан кейін Даниэль Кон-Бендитке арналған құрмет көрсетуден бастап, Жене саяси белсенділікке қатысты. Ол Франциядағы иммигранттардың тұру жағдайына назар аудару үшін демонстрацияларға қатысты. 1968 жылы АҚШ-та Жене цензураланып, кейін виза берілмегені үшін елден қуылды. Заң профессоры және Бірінші түзетуге сәйкес қызмет ететін адвокат Эдвард де Гразиямен сұхбаттасқанда, Жене Чикаго конгресіне Канада арқылы барған уақытын айтты. Ол визасыз кірді және ешқандай қиындықсыз кетті. 1970 жылы "Қара пантералар" оны АҚШ-қа шақырды, онда ол үш ай бойы лекция оқыды, олардың басшысы Хьюи Ньютонның сотына қатысты және олардың журналдарында мақалалар жариялады. Сол жылы ол алты ай бойы Палестина босқындар лагерінде болды, Амман маңында Ясир Арафатпен құпия кездесті. АҚШ және Иорданиядағы тәжірибелерінен терең әсер алған Жене өзінің өміріне арналған "Махаббат тұтқыны" атты соңғы ұзақ естеліктерін жазды, ол өлімінен кейін жарияланды. Жене сонымен қатар Анжела Дэвис пен Джордж Джексонды, сондай-ақ Мишель Фуко мен Даниель Деферттің Түрме туралы ақпарат тобын қолдады. Ол Фуко мен Сартрмен бірге Парижде алжирліктерге қарсы полицияның қатыгездігіне қарсы наразылық білдірді, бұл мәселе Алжирдің тәуелсіздік соғысынан бері жалғасып келеді, онда Сене өзенінде ұрып-соғылған денелер табылған. Жене 1977 жылы "Le Monde" газетінде жарияланған "Violence et brutalité" мақаласында Андреас Баадер мен Ульрике Майнхофтың Қызыл Армия фракциясымен (RAF) ынтымақтастығын білдірді. 1982 жылдың қыркүйегінде Жене Бейрутта болған кезде палестиналық Сабра мен Шатила лагерьлерінде қырғын болды. Жауап ретінде Жене "Шатиладағы төрт сағат" атты еңбегін жариялады, онда ол оқиғадан кейін Шатилаға жасаған сапары туралы айтқан. Өмірінің соңғы кезеңіндегі сирек қоғамдық көріністерінің бірінде, австриялық философ Ханс Кёхлердің шақыруымен, ол 1983 жылдың 19 желтоқсанында Венадағы Халықаралық прогресс ұйымы ұйымдастырған Сабра мен Шатила қырғынына арналған көрменің ашылуында өз шығармаларынан оқыды.

Өлім

1985 жылдың шілде айында, қайтыс болуына бір жыл қалғанда, Жене BBC телеарнасына сұхбат берді. Ол сұхбаттасушыға өмірінен даулы, бірақ көңіл көншітпейтін егжей-тегжейлі жайттарды айтты, мысалы, Францияны соншалықты жек көргендігін, тіпті нацистер Парижге басып кірген кезде немістердің жеңісін тілегенін жеткізді. Жене BBC-ге берген сұхбатын полициялық тексеруге теңеді. Женеге тамақ сорғысы (жұтқыншақ рагы) дерті диагнозы қойылды және 1986 жылдың 15 сәуірінде Париждегі Джек қонақ үйінде қайтыс табылған күйде табылды. Жене еденге құлап, басын ауыр түрде зақымдаған болуы мүмкін. Ол Марокконың Лараше қаласындағы христиандық бейіште жерленген.

Роман және автобиография

Бес алғашқы романының барысында Жене өзінің оқырмандарының дәстүрлі моральдық құндылықтарын бұзуға тырысады. Ол жамандық ішінде сұлулықты тойлайды, өзінің ерекшелігін баса көрсетеді, зорлық-зомбылық жасаған қылмыскерлерді құдайлар деңгейіне көтереді және гомосексуалистік ишаралардың ерекшелігі мен кодтауын, сондай-ақ сатқындық көріністерін бейнелеуден ләззат алады. «Гүлдер ханым» (Notre Dame des Fleurs, 1943) – түрме әлемі арқылы жасалған саяхат, онда әдетте әйел есімімен аталатын Дивине атты ойдан шығарылған өзінің бір бейнесі бейнеленген. Дивине төңірегінде «таналар» («ағалар» немесе «патшалар») тобы айналады, олардың Мимоза I, Мимоза II, Бірінші Әуежай және Румыния патшайымы сияқты әртүрлі лақаптары бар. «Розаның кереметі» (Miracle de la rose, 1946) және «Қорлық журналы» (Journal du voleur, 1949) атты екі автобиографиялық роман Жене Меттра түрмесінде өткізген уақытын және Еуропа бойынша босқын және жезөкше ретінде алған тәжірибесін сипаттайды. «Брест дауы» (Querelle de Brest, 1947) Брест портындағы қаласында өтеді, онда теңізшілер мен теңіз кісі өлтірумен байланысты. «Қоштасу рәсімдері» (Funeral Rites, 1949) – екінші дүниежүзілік соғыста немістердің қолынан қаза тапқан баяндаушының жақыны Жан Декарнинге арналған, саяси келіспеушіліктердегі махаббат пен сатқындық туралы әңгіме. Жене қайтыс болғаннан кейін 1986 жылы жарық көрген «Махаббат тұтқыны» палестиналық жауынгерлермен және «Қара пантералармен» болған кездесулері туралы естелік. Ол өзінің көркем шығармаларына қарағанда құжаттамалық стильде жазылған.

Өнер сыншысы

Жене швейцариялық мүсінші және суретші Альберто Джакометтидің туындылары туралы "Альберто Джакометтидің шеберханасы" атты эссе жазды. Оны Джакометти мен Пикассо сияқты көрнекті суретшілер жоғары бағалады. Жене бұл эсседе өзі мен Джакометти арасындағы әңгімелерден үзінділерді қолданып, еркін стильде жазды. Жененің өмірбаяуын жазған Эдмунд Уайт, Жененің өнер тарихшысының стилінде жазбағандығын, керісінше "Джакометтиді талқылау үшін толыққанды жаңа тіл ойлап тапқандығын" айтты. Ол сондай-ақ "Джакометтидің мүсіндерін қайтыс болғандарға арнау керектігін және оларды жерлеу керектігін" ұсынды.

Пьесалары

Жене пьесалары әртүрлі қинаушылар мен олардың зұлматшылары арасындағы ритуалдық күрес туралы өте стильді бейнелерді ұсынады. Әлеуметтік үлгілер пародияланып, драмалық ойын-сауық пен оның театрлық мүмкіндіктерін және рөлдік ойындарын манипуляциялау арқылы күрделі қабаттасуды көрсетеді. "Қыздар" (1947) пьесасында қыздар бір-бірін және олардың ханымдарын еліктейді; саяси билік рөлін сомдайтын әйелдер үйі клиенттері, кейін драмалық өңірде сол рөлдерге айналады, бәрі айналармен оралып, олар бір уақытта көрсетіп, жасырады, "Балкон" (1957). Ең қызықтысы, Жене Эйме Сезардың "Қаралар" (1958) деп атаған нәрсесінің сындық бейнелеуін ұсынады, қара үлгілілік пен ақтарға қарсы күресті маска кию және қабылданып, тасталған рөлдер арқылы күшті мәлімдеме ретінде көрсетеді. Оның ең тікелей саяси пьесасы – "Экрандар" (1964), Алжирдің тәуелсіздік соғысының эпикалық суреті. Ол 1948 жылы "Splendid's" толық метражды драмасын және 1955 жылы "Her" (Эль) бір актілі пьесасын жазды, бірақ екеуі де Жене тірілігінде жарияланбады немесе қойылмады. "Қыздар" Жене пьесаларының Нью-Йоркте сахналанған тұңғыш пьесасы болды, оны 1955 жылы Нью-Йорктегі Темпо плейхауста Джули Бовассо қойды. "Қаралар" "Балконнан" кейін Нью-Йоркте сахналанған Жене пьесаларының үшіншісі болды. Бұл қойылым онжылдықтың ең ұзаққа созылған Офф-Бродвей музыкалық емес қойылымы болды. Бастапқыда 1959 жылы Парижде көрсетілген, бұл 1961 жылғы Нью-Йорк қойылымы 1408 қойылымды қамтыды. Бастапқы актерлік құрамында Джеймс Эрл Джонс, Роско Ли Браун, Луи Госсетт-младший, Сисели Тайсон, Годфри Кембридж, Мая Анжелу және Чарльз Гордон болды.

Фильм

1950 жылы Жене 26 минуттық қара-ақ түсті «Un Chant d'Amour» фильмін түсірді. Бұл фильмде гомосексуал ер адамның және түрме бастығының қиялдарын көрсетеді. Жене сонымен қатар Батыс Германияның «Am Anfang war der Dieb» («Бастапқыда ұры») (1984) теледокументалды фильмінің қоса режиссері ретінде де танымал, оның жұлдыздары Ханс Нойенфельс және Франсуа Бонди болды. Женедің туындылары киноға бейімделіп, басқа режиссерлармен де түсірілді. 1982 жылы Райнер Вернер Фассбиндер «Бресттік Керелл» романы негізінде түсірілген «Керелл» атты соңғы фильмін шығарды. Басты рөлдерді Брэд Дэвис, Жанна Моро және Франко Неро ойнады. Тони Ричардсон Женедің әңгімесі бойынша «Мадемуазель» фильмін түсірді, онда Жанна Моро ойнады, ал сценарийін Маргарита Дюрас жазды. Тодд Хейнстің «У» фильмі Женедің жазбаларына негізделген. Женедің бірнеше пьесасы фильмге көшірілді. Жозеф Стрик режиссерлік еткен «Балкон» (1963) фильмінде Шелли Винтерс Мадам Ирма, Питер Фолк, Ли Грант және Леонард Нимой рөлдерін ойнады. «Қыздар» 1974 жылы түсірілді, онда Гленда Джексон, Сусанна Йорк және Вивьен Мерчант ойнады. Итальяндық режиссер Сальваторе Сампери 1986 жылы осы пьесаның тағы бір бейімделуін түсірді – «La Bonne» («Англ. Жымыссыздық»), онда Флоренс Герин және Катрин Микельсен қатысты.

Танымал мәдениетте

Жене Дэвид Боуи 1972 жылы "The Jean Genie" атты хит синглін шығарған кезде поп-чарттарда пайда болды. 2005 жылы жарық көрген "Мунэдж Дейдрейм" кітабында Боуи атау "Жан Женеге арналған әуесқойлық" екенін растады. Кейінгі промо-видеода әннің нұсқасы Женеттің 1950 жылғы "Un Chant d'Amour" фильмін жылдам өңдеумен біріктірілген. Жене 1980 жылы Dire Straits-тің "Making Movies" альбомындағы "Les Boys" әнінде аталады. 2023 жылы француздық фильм Little Girl Blue, Марион Котиярдтың басты рөлін ойнаған, 11 жасар Кароль Ачачтың, оның досы Моник Ачачтың қызының Геннеттің жыныстық зорлық-зомбылығының салдарын қадағалайды.