Кіріспе

Науру негізінен Австралия, Тайвань және Жаңа Зеландиядан келетін сыртқы көмекке тәуелді.

Экономикалық нәтижелер

1968 жылы тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары Науру фосфат кендерінің молдығының арқасында әлемде жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша ең жоғары көрсеткішке ие болды. Фосфат кендерінің азаюын болжап, фосфаттан түскен табыстың көп бөлігі Наурудың экономикалық болашағын қамтамасыз ету мақсатында, жағдайға бейімделуді жеңілдетуге бағытталған сенім қорларына инвестицияланды. Дегенмен, жоғары шығындар, соның ішінде тиімсіз шетелдік инвестициялар салдарынан үкімет қазір банкроттыққа тап болып отыр. Қаржыны үнемдеу үшін үкімет жалақыны тоқтатуды, мемлекеттік қызметкерлер санын қысқартуды, көптеген мемлекеттік мекемелерді жекешелендіруді және Наурудың кейбір шетелдегі консулдықтарын жабуды ұсынды. Қаржылық басқарудың нашарлығы мен жемқорлықтан туындаған экономикалық белгісіздік, сондай-ақ негізгі тауарлардың жетіспеуі ішкі наразылықтарға әкелді. 2004 жылы Науру саяси тартыстар мен аралдың телекоммуникациялық жүйесінің құлауынан туған хаосты бастан өткерді. Сонымен қатар, тұрғын үйлер мен ауруханалардың нашарлауы жалғасуда. Науру экономикасы туралы толыққанды статистика аз, Наурудың ЖІӨ бағалауларында үлкен айырмашылықтар бар. АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, Наурудың ЖІӨ көлемі 2004 жылы 1 миллион АҚШ долларын құрады. Науру жыл сайын Австралиядан шамамен 20 миллион АҚШ доллары көлемінде шетелдік көмек алады. 2012 жылдан бастап ел экономикасы Австралия қаржыландырған Науру аймақтық өңдеу орталығының қайта ашылуының нәтижесінде айтарлықтай өсті. Наурудың соңғы 2022-2023 жылдарға арналған бюджетінде күтілетін кіріс 252,5 миллион доллар, ал шығыс 251,9 миллион доллар (2021-2022 жылдарға арналған бюджеттен 20% жоғары) көрсетілді, нәтижесінде 549 000 долларлық артық сальдо пайда болды. Бұл артық қаражат банктегі ақшалай резервтерді қамтамасыз етеді және Наурудың экономикалық белгісіздігіне қарсы тұруға көмектеседі. 2004 жылы фосфат экспортынан түскен табыс 640 000 АҚШ долларын құрады, Австралия, Жаңа Зеландия және Жапония елдің негізгі экспорттық нарықтары болды. Сол жылы Науру үкіметінің бюджеті шетелдік балық аулау кемелеріне лицензия беруден түскен табыстың 3 миллион АҚШ долларынан асып кеткенін көрсетті. Науруға азық-түлік, су, отын және өндірілген тауарлар сияқты барлық негізгі және капитал тауарларын импорттау қажет, Австралия мен Жаңа Зеландия оның негізгі импорт көздері болып табылады. 2004 жылы Наурудың импорты шамамен 19,8 миллион АҚШ долларын құрады. Науру валютасы ретінде Австралия доллары қолданылады. Көптеген мемлекеттік төлемдер электрондық ақша аудару арқылы жүзеге асырылады. Сату орнында электрондық ақша аудару 2020 жылы енгізілді. Үкімет ликвидтілікті сақтау үшін мерзімді түрде Австралия валютасын әкелуге міндетті. 2015 жылдың 2 маусымында Австралияның бесінші ірі банкі – Bendigo and Adelaide Bank агенттігі Науруда Қаржы министрлігі арқылы құрылды. 2016 жылдың 21 сәуірінде Bendigo Bank Наурудағы қызметін жабуға қысым көрсетілгені туралы хабарланды. 2023 жылдың 14 қарашасында Bendigo and Adelaide Bank 2024 жылдың желтоқсанына дейін Наурудағы қызметін тоқтату ниетін жариялады. 2024 жылдың 24 қаңтарында Науру Тайваньды мойындаудан бас тартып, Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынасты ресми түрде қалпына келтірді. 2024 жылдың наурыз айының басында Қытай банкі Науруға өзінің банктік мәселелерін талқылау үшін делегация жіберді. 18 наурызда Bendigo and Adelaide Bank Наурудан шығуды 2024 жылдың желтоқсанынан 2025 жылдың шілдесіне дейін кейінге қалдыру ниетін мәлімдеді.

Салық салу

2014 жылдың 1 қазанында Науруда алғаш рет табыс салығы енгізілді, жоғары табыс иелері 10% мөлшерімен бір реттік төлем жасады. 2015 жылғы мемлекеттік шығындар 92 миллион АҚШ долларынан кем болуы күтілуде. Салықтарға әуежайдан кету салығы және Meneñ қонақүйіндегі жатын орын салығы кіреді. 2007–2008 жылдарға арналған бюджетте темекіге қосымша акциздер мен импорттық баж салығы арттырылды. Сонымен қатар, Наурудағы қант диабеті эпидемиясымен күресу мақсатында тәтті тағамдарға салық енгізілді.

Салықтық ошақ мәртебесі

Тарихи тұрғыдан алғанда, Науру халықаралық қаржы орталығының қызметінің нәтижесінде салық бейіті ретінде қарастырылды, ол ішінде оффшорлық банк қызметтерін де ұсынды. 2001 жылы Науру ақша жылысудың панасы болды деген алаңдаушылықтарға байланысты халықаралық қара тізімге енгізілді. 2004 жылы жасалған түзетулер Наурудың оффшорлық банк секторын жойды және Наурудың ақша жылысуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес шараларының (AML/CFT) соңғы сараптамасында көрсетілгендей, Наурудың оффшорлық секторы қазіргі таңда шағын оффшорлық компаниялар тізілімімен ғана шектеледі. 2017 жылдың шілдесінде Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) Наурудың салық ашықтығы стандарттарын жақсартты. Науру халықаралық салық ашықтығы стандарттары мен ережелеріне сәйкес келе алатынын көрсетпеген тағы он төрт елмен бірге тізімге алынған. Содан кейін ЭЫДҰ Науруды үдетілген бақылау процесінен өткізді және елге «көп жағдайда сәйкес» деген рейтинг берді.

Австралиямен қарым-қатынасы

Қазіргі уақытта Науру қаржылық қолдаудың басты көзі ретінде Австралияға зор тәуелді. 2001 жылы Науру Австралиямен аралда пана іздеушілерді (көбінесе Ирак және Ауғанстаннан) орналастыру туралы келісімге келді, бұл үшін миллиондаған доллар көмек алды. Бұл келісім, "Тынық мұхитының шешімі" деп аталады, 2007 жылы аяқталды, бұл Науру тұрғындарының аралдың кірісінің болашағына қатысты алаңдаушылығын тудырды. Австралия сондай-ақ шағын мемлекетке экономикалық қиындықтарын жеңуге көмектесу үшін қаржы сарапшыларын Науруға жіберді. Дегенмен, Науру экономикасының ұзақ мерзімді тұрақтылығына қатысты маңызды сұрақтар қалпында, кенді жерлерді қайта жаңарту және фосфаттан түсетін табыстың орнын толтыру мүмкіндігіне күмәндер бар.

Наурудағы қамау орталығы

Науру қамауда ұстау орталығы 2001 жылы Австралия үкіметі Наурудың келісімімен, Австралияның Тынық мұхиты шешімі аясында 800-ге дейін босқын мен пана іздеушілерді қабылдау мақсатында құрылды. Науру тұрғындары бұл орталықты жұмыс орындарының маңызды көзі деп санайды, оған қоса даму жобаларына 20 миллион австралиялық доллары бөлінген.

Сауда

Экспорттың құны 30 миллион АҚШ доллары (2018 ж.). Экспортқа: балық, кальций фосфаттары, төмен кернеуден қорғау жабдықтары, кондиционерлер, былғары киімдер кіреді. Басты сауда серіктестері: Таиланд – 34%, Австралия – 16%, АҚШ – 13% және Оңтүстік Корея – 10%. Импорттың құны 90 миллион АҚШ долларын құрайды (2018 ж.). Импортқа: тазартылған мұнай, құрылыс машиналары, буксирлер, құс еті, автомобильдер кіреді. Басты серіктестер: Тайвань – 52%, Австралия – 28%.