Кіріспе

Фибоначчи 1202 жылы жазған математика кітабы "Liber Abaci" немесе "Liber Abbaci" (латын тілінде "Есептеу кітабы") – Пизалық Леонардоның 1202 жылы жарық көрген арифметика туралы латынша еңбегі, ол кейін Фибоначчи деп аталды. Бұл кітап ең алдымен араб сандарын Еуропаға кеңінен танытуға көмектескенімен белгілі.

Негізгі идея

Liber Abaci – индус-араб сан жүйесін сипаттаған және қазіргі заманғы "араб сандарына" ұқсас белгілерді қолданған алғашқы еуропалық кітаптардың бірі. Саудагерлер мен математиктердің қажеттіліктерін қанағаттандыра отырып, ол осы жүйенің артықшылығын және осы глифтерді пайдалануды жақсартты. Кітаптың атауы кейде "Абакус кітабы" деп аударылғанымен, бұл атауды "абакус" деп аталатын есептеу құралдарына қатысты деп түсіну қателік. Шын мәнінде, "абакус" сөзі сол кезде кез келген түрдегі есептеуді білдірген; ал Леонардоның түпнұсқа латын қолжазбасындағы "abbacus" (екі "b" әрпімен) жазуы, Италияда бүгінге дейін индус-араб сандарын қолдана отырып есептеуді білдіреді, бұл шатасуды болдырмауға көмектеседі. Кітапта абакуссыз есептеу әдістері сипатталған, және оның айтуынша, жарық көргеннен кейін ғасырлар бойы алгоризмдер (Liber Abaci-де көрсетілген есептеу стилін ұстанғандар) абакистермен (абакусты римдік сандармен бірге қолданған дәстүршілдермен) қақтығыста болды. Математика тарихшысы Карл Бойер өзінің "Математика тарихында" "Liber Abaci абакус туралы емес" екенін, бірақ "бұл индус-араб сандарын қолдануға басымдық беретін алгебралық әдістер мен мәселелерге арналған толық зерттеме" екенін атап көрсетті.

Бөлімдердің қысқаша мазмұны

Бірінші бөлім индуистік-араб сандық жүйесін, соның ішінде әртүрлі сандық жүйелер арасындағы түрлендіру әдістерін таныстырады. Бұл бөлімде санның жай сан еместігін тексеру және егер жай сан емес болса, оны көбейткіштерге жіктеу үшін сынаққа бөлудің алғашқы белгілі сипаттамасы да келтірілген. Екінші бөлімде валюта айырбастау және өлшемдер, сондай-ақ пайда мен пайызды есептеу сияқты коммерциялық мысалдар ұсынылған. Үшінші бөлімде бірқатар математикалық мәселелер талқыланады; мысалы, оған (II тараудың 12-тарауы) қытайлық қалдық теоремасы, толық сандар және Мерсенн жай сандары, сондай-ақ арифметикалық прогрессиялар мен төртбұрышты пирамида сандары үшін формулалар кіреді. Осы тараудағы тағы бір мысал – қоян популяциясының өсуі, оның шешімі үшін сандық тізбек құру қажет. Бұл мәселе Леонардодан бұрын пайда болғанмен, оның кітабында келтірілуі Фибоначчи тізбесінің бүгінгі күні оның атымен аталуына себеп болды. Төртінші бөлімде квадрат түбір сияқты иррационал сандардың сандық және геометриялық жуықтамалары шығарылған. Кітапта Евклид геометриясы бойынша дәлелдемелер де бар. Фибоначчидің алгебралық теңдеулерді шешу әдісі 10 ғасырдың басындағы египеттік математик Абу Камил Шуджа ибн Асламның ықпалын көрсетеді.

Мәтіндік тарихы

Қолжазба алғаш рет 1202 жылы пайда болды. Бұл нұсқаның көшірмелері белгілі емес. 1227 жылы Майкл Скоттқа арналған "Liber Abaci" еңбегінің қайта жаңартылған нұсқасы жарық көрді. Бұл мәтіннің бөліктерін қамтитын кем дегенде он тоғыз қолжазба сақталған. Бұл қолжазбаның 13-14 ғасырлардағы үш толық нұсқасы бар. 13-15 ғасырлар аралығында тоғыз толық емес көшірмесі белгілі, және әлі анықталмағандары болуы мүмкін. 1857 жылы Бонкомпанидің итальян тіліне аударғанға дейін "Liber Abaci" басылып шыққан жоқ. Алғашқы толық ағылшын тіліне аудармасы 2002 жылы Сиглердің мәтіні болды.