Кіріспе

Солтүстік Американың жергілікті тұрғындары тобының атауы – Қара аяқ конфедерациясы, Ниицитапи немесе Сиксикаицитапи (ᖹᐟᒧᐧᒣᑯ, «халық» немесе «Қара аяқ тілінде сөйлейтін нағыз адамдар» деген мағына береді) – Қара аяқ немесе Қара аяқ халықтарын құрайтын, тілдік жағынан байланысты топтардың тарихи ұжымдық атауы: Сиксика («Қара аяқ»), Каинаи немесе Қан («Көп басшы»), және екі Пиикан немесе Пеиган бөлімі («Жамаулы киім») – Солтүстік Пиикан (Аапатохсипикани) және Оңтүстік Пиикан (Амскапи Пиикан немесе Пикуни). Күрделі анықтамаларға Цуутина (Сарси) және А’анин (Грос Вентр) сияқты топтар да кіреді, олар мүлдем басқа тілдерде сөйлеген, бірақ Қара аяқ конфедерациясымен одақтас болған немесе оған қосылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, конфедерацияға мүше халықтар – батыс Солтүстік Американың солтүстік Үлкен жазығында, әсіресе жартылай шөлді, қысқа шөпті дала экологиялық аймағында көшпелі бизон аңшылары және форель балықшылары болған. Олар бизон үйірлерін қазіргі АҚШ және Канада арасында, солтүстікке қарай Боу өзеніне дейін көшіп-қонып жүргенде, олардың ізінен ерген. 18 ғасырдың бірінші жартысында олар ақ саудагерлерден жылқы мен қару-жарақ алды, сондай-ақ Кри және Ассинибойн тайпалары делдалдық қызмет көрсетті. Қара аяқтар осы мүмкіндікті пайдаланып, көрші тайпалардың есебінен өз аумағын кеңейтті. Бүгінде Канаданың Альберта провинциясында үш Қара аяқ тайпасының үкіметтері (Сиксика, Каинаи және Пиикан тайпалары) орналасқан, ал Blackfeet Nation – АҚШ-тың Монтана штатындағы Оңтүстік Пиикан тайпасының федералды деңгейде танылған жергілікті американдық тайпасы. Сонымен қатар, Грос Вентр – АҚШ-тың Монтана штатындағы Форт-Белкнап резервациясының федералды деңгейде танылған Форт-Белкнап үнді қауымдастығының мүшесі, ал Цуутина тайпасы – Канаданың Альберта провинциясындағы алғашқы тайпалардың үкіметі.

Үкімет

Төрт қара аяқ ұлты бірігіп, "Қара аяқ конфедерациясы" деп аталады, яғни олар бір-біріне көмектесу үшін біріккен. Әр ұлттың өз басшысы бар, бірақ олар діни және әлеуметтік тойларда жиі кездеседі. Бастапқыда Қара аяқ/Жазық конфедерациясы туыстық байланыс пен диалект негізінде құрылған үш халықтан ("ұлт", "тайпа", "тайпалық ұлттар") тұрды, бірақ барлығы Алгонкин тілдері отбасының бір бөлігі – Қара аяқ тілінде сөйлейтін. Олар – Пийкани (ағылшын тіліндегі дереккөздерде "Пиеган қара аяғы" деп аталады), Кайна (қаны) және Сиксикава ("Қара аяқ"). Кейін олар Қара аяқтан бөлек Цуу Т'ина ("Сарси") тайпасымен одақтасты, ол конфедерацияға қосылды, сондай-ақ (біраз уақытқа) Ацина немесе А'анинмен (Gros Ventre) де бірікті. Бұл өте ықпалсыз халықтардың әрқайсысы көптеген топтарға бөлінген, олардың мөлшері 10-дан 30-ға дейін немесе 80-ден 240-қа дейін шатырдан немесе адамнан тұрды. Топ – аң аулау мен қорғанудың негізгі ұйымдық бірлігі болды. Конфедерация аулау және азық-түлік іздеу үшін үлкен аумақты алып жатты; 19 ғасырда ол қазіргі Канада-АҚШ халықаралық шекарасымен бөлінді. Бірақ 19 ғасырдың соңында екі үкімет те халықтарды көшпелі өмір салтын тоқтатуға және "үндістердің резервацияларына" (Канада термині) немесе "үндістердің резервацияларына" (АҚШ термині) қоныстануға мәжбүр етті. Оңтүстік Пейган Монтанада қоныстанған жалғыз топ. Қалған үш Қара аяқ тілінде сөйлейтін халық пен Сарси Альбертада орналасқан. Барлығы Қара аяқ тілінде сөйлейтіндер өздерін Ниицтитапи ("Түпкі халық") деп атайды. Конфедерациядан шыққаннан кейін Грос-Вентерлер де Монтанадағы резервацияға қоныстанды. Бұл халықтар көшпелі өмір салтын тоқтатуға мәжбүр болған кезде олардың әлеуметтік құрылымы өзгерді. Бұрынғыда этникалық бірлестіктер болған тайпалық ұлттар үкімет ретінде құрылған (АҚШ-та "тайпалар", ал Канадада "топтар" немесе "бірінші ұлттар" деп аталады). Пиеган Альбертадағы Солтүстік Пейган мен Монтанадағы Оңтүстік Пейганға бөлінді.

Тарих

Конфедерацияның аумағы Солтүстік Саскачеван өзенінен (Понако'sisaahta деп аталады) қазіргі Эдмонтон, Альберта, Канада бойымен, АҚШ-тағы Монтананың Йеллоустоун өзеніне (Otahkoiitahtayi деп аталады) және Рокки тауларынан (Miistakistsi деп аталады) Оңтүстік Саскачеван өзенінің бойымен қазіргі Альберта-Саскачеван шекарасына (Kaayihkimikoyi деп аталады) дейін, шығысқа қарай Кипресс тауларынан созылды. Олар өздерінің тайпалық аумағын Ниицитпис стахкойи (ᖹᐟᒧᐧᐨᑯᐧ ᓴᐦᖾᐟ) – "Тұңғыш халықтардың жері" деп атады. Шығыс жағынан Инну және Наскапи өздерінің аумағын Нитассинан – "Біздің жер" деп атады. Олар жылқыны басқа жазық тайпаларынан қабылдаған, бұл оларға кең аумаққа таралуға, жылдам қозғалуға, сондай-ақ аң ауруда артықшылықтар берді. Ниицитапидің отбасынан жоғары әлеуметтік бірлігі – топ болды, ол шамамен 10-нан 30-ға дейін шатырлардан және 80-ден 241-ге дейін адамдардан тұрды. Бұл топтың мөлшері шабуылдан қорғануға және бірлескен аң ауруға жеткілікті болды, бірақ сонымен қатар икемділік үшін де қолайлы болды. Әр топқа құрметті басшы, мүмкін оның бауырлары мен ата-аналары және туыс еместер кірді. Топ туыстық байланыс емес, тұрғылықты жерімен анықталғандықтан, адам бір топтан шығып, басқасына қосыла алатын, бұл басшылық дауларын азайтуға көмектесті. Сонымен қатар, егер бір топ қиын жағдайға тап болса, оның мүшелері бөлініп, басқа топтарға қосыла алатын. Іс жүзінде, топтар үнемі құрылып, тарап жатты. Бұл жүйе икемділікті арттырды және солтүстік-батыс Ұлы жазықта аң аулаушы халық үшін идеалды ұйым болды. Жаз айларында халық ұлттық жиындарға жиналатын. Мұндай ірі жиындарда ерлер үшін жауынгерлік қоғамдар маңызды рөл атқарды. Бұл қоғамдарға мүше болу батыл әрекеттері мен ерліктеріне негізделген. Ниицитапи халқы ұзақ солтүстік қысында жылдың жартысына жуық орманды өзен аңғарындағы қыстақтарында тұрды. Олар бір күндік сапардай қашықтықта орналасқан, халық пен жылқыға азық-түлік немесе отын жетіспесе, қыстақтарын көшірмейтін. Отын мен аңға жеткілікті орын болса, кейбір топтар бірге тұрақтады. Жылдың осы кезеңінде бизон да орманды жерлерде қыстайтын, олар дауыл мен қардан қорғалатын. Олардың қозғалысы қиын болғандықтан, оларды аулау оңайырақ болды. Көктемде бизон жаңа өсімдіктерді іздеп, жайылымға шықты. Қара аяқтылар кейінгі қарлы борандардан қорқып, дереу соңынан ерген жоқ. Құрғақ азық-түлік немесе аңдар бітіп қалғанда, топтар бөлініп, бизонды аулай бастады. Жаздың ортасында, шоқжүзім піскенде, халық Окан (Күн биі) атты маңызды рәсімге қайта жиналды. Бұл төрт тайпаның жылына бір рет жиналатын жалғыз уақыты еді. Бұл жиын әртүрлі топтар арасындағы байланыстарды нығайтты және жеке адамдарды тайпалармен байланыстырды. Бірлескен бизон аулауы халыққа азық-түлік берді, сондай-ақ рәсімдер үшін бұқаның тілінен (дәмі жоғары тағам) құрбандықтар жасалды. Бұл рәсімдер халық үшін қасиетті. Оканнан кейін халық тағы да бөлініп, бизонды қуды. Олар бизон терісін баспаналары мен уақытша киіз үйлерін жасау үшін пайдаланды. Күзде халық біртіндеп қыстауға баратын жерлеріне көшіп баратын. Ерлер бизонды аулауға немесе айдап әкетуге арналған бизон секірулерін және ұрып-соғу орындарын дайындады. Бірнеше топ адамдар, мысалы, Head Smashed In Buffalo Jump сияқты жақсы орындарда бірігіп алатын. Бизон жаздың соңында ашық жазылымдардың біртіндеп құрғауына байланысты табиғи түрде осы аймаққа айдалатын, сондықтан қара аяқтылар бизонды үлкен көлемде өлтіретін. Әйелдер бизонды өңдеп, құрғақ ет дайындап, оны құрғақ жемістермен бірге қоректік және дәмді пеммиканға айналдыратын, бұл оларды қыста және аң аулау нашар болған кезде де жеткілікті ететін. Күздің соңында қара аяқтылар қыста лагерьлеріне көшіп кететін. Әйелдер бизон мен басқа да аң терілерін киімге, сондай-ақ үйлерін нығайтуға қолданды; басқа элементтер жылы жүн шапан, аяқ киім, арқан және басқа да қажетті бұйымдар жасауға пайдаланылды. Жануарлардың бұлшық еттері жебе ұштары мен найзаларды лақтыратын таяқтарға немесе аттар үшін еліктерге байлау үшін пайдаланылды. Ниицитапилер бизонға аң аулауға негізделген осы дәстүрлі өмір салтын сақтады, бірақ 1881 жылы бизонның жойылуы оларды еуропалық қоныстанушылар мен олардың ұрпақтарының енуіне жауап ретінде өмір салтын өзгертуге мәжбүр етті. АҚШ-та олар 1851 жылғы Форт-Ларами келісімінде берілген жермен шектелді. Шамамен үш онжылдықтан кейін оларға 1887 жылғы Свиттграсс-Хиллс келісімінде ерекше резервация берілді. 1877 жылы канадалық Ниицитапи 7-ші келісімге қол қойып, Оңтүстік Альбертадағы резервацияларға қоныстанды. Бұл үлкен күрестің және экономикалық қиындықтардың кезеңін бастады; Ниицитапилер толыққандай жаңа өмір салтына бейімделуге тырысуға мәжбүр болды. Олар Еуропалық ауруларға шалдыққанда жоғары өлім-жұмысы болды, оларға табиғи иммунитет болмады. Ақырында, олар фермерлік, мал шаруашылығы және жеңіл өнеркәсіпке негізделген тиімді экономика құрды. Олардың халқы бүгінде Канадада шамамен 16 000, АҚШ-та 15 000-ға жетті. Жаңа экономикалық тұрақтылықтарымен Ниицитапилер өздерінің мәдениетін және дәстүрлерін жаңа жағдайларға бейімдеуге, ежелгі тамырларымен байланысын жаңаруға мүмкіндік алды.

Ерте тарих

Ниццитапи, сондай-ақ қара аяқты немесе қара аяқты үндістер деп аталады, Монтананың Ұлы жазықтарында және Канаданың Альберта және Саскачеван провинцияларында қоныстанған. Бастапқыда Ниццитапи тайпаларының тек біреуі ғана қара аяқты немесе Сиксика деп аталды. Бұл атау олардың былғарыдан жасалған мокасиндерінің түсінен шыққан деседі. Олар мокасиндерінің табанын қара түске бояу немесе әсемдеу қалыпты болған. Бір аңыз бойынша, Сиксика тайпасы далалық өрттің күлінен өткендіктен, мокасиндерінің асты қара түске боялған. Тіл және мәдени ерекшеліктерге сүйене отырып, антропологтар Ниццитапи Солтүстік Американың орталық-батысындағы Ұлы жазықтарда пайда болмаған, керісінше елдің солтүстік-шығыс бөлігінен көшіп келгенін айтады. Олар қазіргі Америка Құрама Штаттарының солтүстік-шығысындағы орманды аймақтарда бір топқа біріккен. Көбінесе олар қазіргі Канада мен Мэн штатының шекарасы маңында орналасқан. 1200 жылға қарай Ниццитапи жаңа жерлер іздеп көшіп жүрген. Олар батысқа қарай жылжып, қазіргі Канададағы Ұлы көлдердің солтүстігіне біраз уақытқа қоныстанды, бірақ қолда бар ресурстар үшін басқа тайпалармен бәсекелесуге мәжбүр болды. Ұлы көлдер аймағынан шығып, одан әрі батысқа қарай жылжи бастады. Көшіп бара жатқанда, олар заттарын А пішіндес шанаға, травоиске жинап салатын. Травоис құрлықта жүк тасуға арналған. Қара аяқтылар травоисті тарту үшін иттерді пайдаланған, ал аттарды тек 18 ғасырда ғана қолдана бастады. Ұлы көлдер аймағынан батысқа жылжып, ақырында Ұлы жазықтарға қоныстанды. Жазықтардың ауданы шамамен 780 000 шаршы мильді (2,020,192 км²) құрады, солтүстігінде Саскачеван өзені, оңтүстігінде Рио-Гранде, шығысында Миссисипи және батысында Роки таулары орналасқан. Жылқыны пайдалануға көшкен Ниццитапи 18 ғасырдың соңында жазықтардағы ең күшті үнді тайпаларының біріне айналып, «Жазықтардың иелері» деген атаққа ие болды. Ниццитапи әңгімелерінде олардың жазықтардағы жерге иеленуі «заманнан бері» келе жатқаны айтылады.

Бизондардың маңызы мен қолданылуы

Ниццитапидің жазықтағы негізгі азық-түлік көзі – Солтүстік Америкадағы ең үлкен сүтқоректі – американдық бизон (буфло) болды, оның биіктігі шамамен 1,8 метрге жететін және салмағы 900 килограмға дейін болатын. Аттар пайда болғанға дейін Ниццитапи жануарларға жақындау үшін басқа жолдар іздеуге мәжбүр болды. Бұқа секіру – ең көп тараған әдістердің бірі еді. Аңшылар бизондарды V пішіндес қоршауларға жинап, оларды тік жардан құлататын (олар осылай шұбар мүйізді антилопаларды да аулаған). Содан кейін аңшылар төменге түсіп, лагерьге қайта алып кете алатындай етіп, мүмкіндігінше көп ет жинап алатын. Олар аң аулау кезінде жасыру үшін де мата қолданған. Жазықта ағаштардың болмауынан қыстар ұзақ, суық және қатал болғандықтан, адамдар жазда етке қойма жасаған. Дәстүр бойынша, аңшылар бизонды өлтіргеннен кейін бірнеше минут ішінде оның жүрегін жейтін. Әйелдер киіз үйлерді жабу үшін терілерді жұмсартатын және дайындаушы еді. Киіз үйлер ағаш қаңқадан жасалып, оның үстіне тері жабылатын. Киіз үй қыста жылы, жазда салқын болатын және желден қорғайтын керемет жай болатын. Әйелдер теріден киім, мысалы, сырт киім мен мокасиндер тігіп, майдан сабын да жасаған. Еркектер мен әйелдер де сүйектерден ыдыс-аяқ, инелер және құралдар жасап, байланыс үшін және бекіту үшін шеміршектерді пайдаланған. Асқазан мен сілекей безі тазартылып, сұйықтық сақтау үшін дайындалған. Кептірілген бизон тынысы отын ретінде қолданылды. Ниццитапи бұл жануарды қасиетті және өмірлерінің ажырамас бөлігі деп есептеген.

Жылқыларды табу және пайдалану

1730 жылға дейін қарааяқтылар жаяу жүріп, кейбір жүктерін тасымалдау үшін итттерді пайдаланған. Олар бұрынғы мекендерінде жылқыны көрмеген, бірақ жазықтарда басқа тайпалар, мысалы, шошондар, оларды қолдануды бастағаннан кейін олармен танысқан. Олар жылқының пайдасын көрді және оны қалауға ұмтылды. Қарааяқтылар жылқыны "понокамита" (можын итттері) деп атаған. Жылқылар итттерге қарағанда әлдеқайда көп салмақ көтере алатын және жоғары жылдамдықпен қозғалатын. Оларды аң аулау және саяхаттау үшін мініп жүруге болады. Жылқылар Ұлы жазықтардағы өмірді өзгертіп, көп ұзамай байлықтың өлшеміне айналды. Сайыстар басқа тайпалардан ең жақсы жылқыларын ұрлап әкелген. Жылқылар әдетте бартердің әмбебап стандарты ретінде қолданылған. Емшілерге емдеу және жазылу үшін жылқымен төленген. Қалқандар мен соғыс бас киімдерін жасағандарға да жылқымен ақы төленген. Адамдар жылқыларын сыйлық беруге тиіс болғандарға, сондай-ақ мұқтаждарға да берген. Адамның байлығы жинаған жылқысының санына байланысты өскен, бірақ ол оларды көптеп сақтамаған. Адамның беделі мен мәртебесі оның қанша жылқы сыйлай алатынына қарай бағаланған. Жазықтарда өмір сүретін үндістер үшін мүліктің басты құндылығы оны басқалармен бөлісу еді. Солтүстік-батыс жазықтарынан жауынгер шошондар мен арапахоларды қуғаннан кейін, ниицитапи 1800 жылы бұрынғы кри одақтастарымен тері саудасында ұзақ және қатысу бәсекелестікке кірісті, бұл көбінесе әскери қақтығыстарға әкелді. Сонымен қатар, екі топ та 1730 жылға қарай жылқыны пайдалануға бейімделген, сондықтан ғасырдың ортасына қарай жылқының жеткілікті қоры тіршілік үшін маңызды мәселеге айналды. Жылқы ұрлау бұл кезеңде тек батылдықтың көрсеткіші ғана емес, сонымен қатар көптеген этникалық топтар шөптегі аң аулау үшін жарысқандықтан, тіршілік үшін күрестің бір бөлігі болды. Крилер мен ассинибоиндер ниицитапидің одақтастары грос-вентреге (кри тілінде: Pawistiko Iyiniwak – "Рапидтер халқы") қарсы жылқы ұрлауды жалғастырды. Грос-вентрлерді "Ния Вати Инев", "Найваттаме" ("Олар тесіктерде өмір сүреді") деп те атады, өйткені олардың тайпалық жерлері Солтүстік және Оңтүстік Саскачеван өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Олар қарулы жаудың шабуылына қарсы тұруға мәжбүр болды. 1793 жылы Гудзон шығанағы компаниясының (HBC) жауларын қарумен қамтамасыз еткеніне жауап ретінде грос-вентрлер Оңтүстік Саскачеван өзеніндегі HBC-нің Оңтүстік тармағына шабуыл жасап, өртеп жіберді. Содан кейін тайпа Монтана штатындағы Сүт өзеніне көшіп, қарааяқтылармен одақтасты. Солтүстік Саскачеван өзені мен Батл өзені арасындағы аймақ (атауы осы екі тайпалық топ арасындағы соғыстан шыққан) қазіргі соғысып жатқан тайпалық одақтардың шегі болды.

Жаулар мен жауынгерлік мәдениет

Қара аяқтардың әскери топтары жүздеген шақырым жерді басып өтетін. Алғаш рет соғысқа қатысқан балаға әжуа немесе қорлайтын есім берілетін. Бірақ ол алғашқы атын ұрлап немесе жауды өлтіргеннен кейін, оны құрметтеу үшін жаңа есім алған. Жауынгерлер әлеуметтік дәрежесін көтеру үшін «coup санау» деп аталатын түрлі ерліктерге ұмтылатын. Ең маңызды coup-тар: тірі жаудан қару алып немесе тікелей тию; найза мен садақты тартып алу; жаудың бас терісін алу; жауды өлтіру; жаудың үйінің алдында байланған атты босату; соғыс жасағын басқару; соғыс жасағы үшін барлау жүргізу; бас киімдерін, қалқандарын, құрықтарын (қасиетті салтанатты құрықтарды) ұрлау; және ұрланған жылқы үйірін лагерьге қайтару. Ниццитапилер Ұлы жазықтарда Кроу, Шайен (kiihtsipimiitapi – ″Pinto People″), Сиу (Дакота, Лакота және Накота) (пинаписинаа – "Шығыс Кри") және олардың батысындағы таулы аймақта Шошоне, Плоскоголовый, Калиспель, Кутенай (котонаа'ва) және Нез Персе (комоноítapiikoan) тайпаларымен жауласқан. Олардың ең күшті және ең қауіпті жауы – саяси, әскери және сауда одағы, Темір конфедерациясы немесе Нехияу Пват (Plains Cree тілінде: Nehiyaw – 'кри' және Pwat немесе Pwat sak – 'Сиу, яғни Ассинибойн') болды. Бұл одақ Plains Cree (Асина деп аталады) және Ассинибойн (Ниицисина – "Түпнұсқа кри") тайпаларының үстемдігімен құрылған. Оған Стонни (Saahsáísso'kitaki немесе Sahsi sokitaki – ″Сарси кесуге тырысады″), Саултеу (немесе жазық Ожибве) және солтүстік, шығыс және оңтүстік-шығысқа қарай метистер де кірген. Нехияу Пваттың солтүстікке, батысқа және оңтүстік-батысқа қарай кеңеюімен олар ирокездер, чипевиандар, данезалар (Дуннеза – "нағыз (прототиптік) адамдар"), ктунаксалар, жалпақ бас және кейінірек Грос Вентре (атсиина – "Ішек адамдары" немесе "кри сияқты") тайпаларын өздерінің құрамына біріктірді. Нехияу Пватпен одақтас болғанымен, саяси жағынан тәуелсіз Ктунакса, Секвепемк және, әсіресе, Қара аяқтардың басты жауы Кроу, сондай-ақ Нез Персе және Флатхед сияқты үнді сауда серіктестері болды. Шошонелер Қара аяқтардан ертерек аттарды алғандықтан, қазіргі Альбертаның көп бөлігін, Монтананың көп бөлігін және Вайомингтің бір бөлігін басып алып, Қара аяқтарға жиі шабуыл жасаған. Пиган тайпасы өздерінің жылқылары мен қаруларын Cree және Ассинибойн тайпалары арқылы HBC-ден алғаннан кейін жағдай өзгерді. 1787 жылы Дэвид Томпсон Қара аяқтардың Шошоне аумағының көп бөлігін басып алғанын, Шошоне әйелдері мен балаларын тұтқындап, Қара аяқ қоғамына күштеп сіңіріп, Шошонеге қарағанда артықшылықтарын арттырғанын хабарлады. Томпсонның мәліметінше, 1787 жылы Қара аяқтардың аумағы солтүстікте Солтүстік Саскачеван өзенінен оңтүстікте Миссури өзеніне дейін, ал батыстағы Роки тауларынан шығысқа қарай 300 мильге (483 км) созылған. 1790-1850 жылдар аралығында Нехияу Пват өзінің билігінің шыңына жетті. Олар өз аумақтарын Сиу (Лакота, Накота және Дакота) және Ниццитапи конфедерациясына қарсы сәтті қорғады. Бұқа соғыстары (шамамен 1850-1870 жылдар) кезінде олар Ниццитапи конфедерациясының аумағына бұқаларды іздеу үшін еніп, Пьеганды Миссури өзені аймағында (Cree тілінде: Pikano Sipi – "Бұлақты өзен", "Бұлақты, бұрқыраған өзен") қозғалуға мәжбүр етті, Кайнай Боу және Белли өзендеріне шегінді, ал Сиксика ғана Қызыл Елік өзені бойындағы өздерінің тайпалық жерлерін сақтап қалды. 1870 жылдары Қара аяқ пен Грос Вентре арасындағы одақ бұзылып, соңғылары қорғаныс үшін бұрынғы жаулары – Оңтүстік Ассинибойнге (немесе жазық Ассинибойн) көшті.

Еуропалықтармен алғашқы байланыс және тері саудасы

1754 жылы Гудзон шығанағы компаниясының (HBC) қызметкері Энтони Хендей қазіргі Альберта жерінде үлкен қарааяқ тайпасымен кездесті. 1806 жылы Льюис пен Кларк экспедициясымен кездеспей тұрып, қарааяқтар Канада мен Англияның тері саудасымен айналысатын саудагерлермен байланыс орнатқан. Сондай-ақ, АҚШ басшылары басқа үнді тайпаларымен одақ құрған еді. Сол түні топ бірге демалды, ал таңертең қарааяқтардың америкалықтар ұйықтағанда қару-жарақ ұрлап, жылқыларымен қашып кетуге тырысқаны анықталды. Осыдан кейін болған қақтығыста бір жауынгер пышақпен қаза тауып, екіншісі Льюис атып өлтірілді деп есептеледі. Келесі жылдары американдық таушылар қарааяқтардың жерінде көбінесе жаушылыққа тап болды. Льюис пен Кларк экспедициясының мүшесі Джон Колтер, көп ұзамай қарааяқтардың жеріне оралғанда, өмірінен асыққандай қашып құтылды. 1809 жылы Колтер мен оның серігі Джефферсон өзенінде каноэмен жүргенде, өзеннің екі жағынан жүздеген атты қарааяқ жауынгерлері оларды қоршап алды. Колтердің серігі Джон Поттс қарсылық көрсетіп, қаза тапты. Колтер киімдерін шешіп, батыс тарихында "Колтердің қашқыны" деп белгілі болған, бастама берілгеннен кейін өмірін сақтап қалу үшін қашқанға мәжбүр болды. Бес шақырымдай қашықтықтағы өзенге жетіп, ағаш кемелдерінен жасалған аралдың немесе бобёр бөгетінің астына суға сүңгіп, түнге дейін жасырынды. Содан кейін ол 500 шақырымнан астам жол жүріп, бекініске жетті. Аттар мен қару-жарақтардың таралуына байланысты тайпалық саясат өзгерген кезеңде Ниицитапи бастапқыда Руперт жеріндегі HBC саудагерлерімен сауда-саттығын күшейтуге тырысты, сонымен қатар батысқа қарайғы көрші тайпалардың HBC-ге қол жеткізуіне кедергі келтірді. Бірақ HBC саудасы ақырында Британ Колумбиясының ішкі аймағына дейін жетті. 1820 жылдардың соңында Ниицитапикси, әсіресе Пиикани, олардың жері бобрға бай болғандықтан, осы жануарларды көптеп аулап, сауда тауарларын алу үшін мәдени тыйымдар мен экологиялық шектеулерді уақытша елемеді. HBC Ниицитапиді өз аумағының солтүстік шекарасында Солтүстік Саскачеван өзенінде бекеттер құру арқылы сауда жасауға ынталандырды. 1830 жылдары Рокки-Маунтин аймағы және Саскачеван округі HBC үшін ең табысты аймақтар болды, ал Рокки-Маунтин Хаусы HBC-нің ең жұмысты орны болды. Оны негізінен Пиикани тайпасы пайдаланды. Басқа Ниицитапи тайпалары бобрдан гөрі пемикан және бұқа терілерімен көбірек сауда жасады және Форт-Эдмонтон сияқты басқа бекеттерге барып тұрды. Осыдан кейін 1822 жылы америкалық тері компаниясы Ниицитапидің рұқсатынсыз оңтүстіктен Жоғарғы Миссури аймағына алғаш рет кірді. Бұл 1830 жылға дейін шиеленіс пен қақтығыстарға әкелді, содан кейін бейбіт сауда орнатылды. Одан кейін 1831 жылы Ниицитапи аумағындағы алғашқы американдық сауда бекеті ретінде Пиеган форты ашылды, ал 1833 жылы Маккензи форты қосылды. Америкалықтар HBC-ге қарағанда бұқа терісіне көбірек қызығушылық танытты, бұл оларға Ниицитапиден көбірек сауда әкелді. HBC 1832 жылы Боу өзенінде Боу фортын (Peigan Post) салып, жауап берді, бірақ ол сәтті болмады. 1833 жылы неміс саяхатшысы Вид-Ньювид князі Максимилиан мен швейцариялық суретші Карл Бодмер Ниицитапи тайпасымен бірнеше ай бойы олардың мәдениетін зерттеу үшін бірге болды. Бодмер олардың қоғамын суреттер мен салынған суреттерде бейнеледі. 1837 жылы бір жағдайда Америкалық тері компаниясының "Сент-Питер" кемесі Форт-Юнионға бағыт алғанда, бірнеше жолаушылар жол бойында шешекке шалдықты. Олар Ниицитапи тайпасының маңына азық-түлікпен толыққанды қамтылған кішігірім кемені жіберді. Ниицитапи шешекке шалдығып, ақырында 6000 адам қайтыс болды, бұл жазықтардағы тайпалар арасындағы олардың үстемдігінің аяқталуын білдірді. Гудзон шығанағы компаниясы өз қызметкерлеріне вакцина жасатуды талап етпеді немесе көмектеспеді; ағылшын дәрігері Эдвард Дженнер 41 жыл бұрын осы әдісті әзірлеген, бірақ оны қолдану әлі кеңінен таралмаған еді.

Үнді соғыстары

Басқа да көптеген Ұлы жазықтардың индей халықтары сияқты, Ниицитапидің ақ қоныс салушылармен жиі қастық қарым-қатынасы болды. Қақтығыстарға қарамастан, Қара аяқтар Ұлы жазықтықтағы үндістер соғыстарына көбінесе қатыспады, АҚШ армиясына қарсы күреспеді де, барлаушылық та жасамады. Дегенмен, олардың достық тобының бірі қателікпен шабуылға ұшырап, 1870 жылғы 23 қаңтарда АҚШ армиясы жасаған Мариас қырғынында жойылуға айналды. Бұл шабуыл қоныс салушыларға қарсы зорлық-зомбылықты басу мақсатымен жасалған. Солтүстік-Батыс атты полициясымен достық қарым-қатынас орнату және Мариас қырғынының қатыгездігі туралы білу Қара аяқтарды Канада мен АҚШ-қа қарсы соғыстарға қатысудан сақтап қалды. Лакоталар, шайендер мен арапахолармен бірге АҚШ армиясымен соғысып жатқанда, олар Қара аяқтар аймағына елшілерді жіберіп, оларды соғысқа қосылуға шақырды. Қара аяқтардың ең ықпалды басшыларының бірі – Кроуфут Лакота елшілерін кері қайтарды. Егер олар қайтадан Қара аяқтардың жеріне келсе, Солтүстік-Батыс атты полициясымен одақтасып, олармен күресемін деп уәде берді. Кроуфуттың адалдығы туралы хабар Оттаваға, одан Лондонға жетті. Виктория патшайымы Кроуфут пен Қара аяқтарды адалдықтары үшін мақтады. Оның қаулыларына қарамастан, Кроуфут кейіннен Отырған Бұқамен Канадаға қашқан Лакоталармен кездесті, олар Джордж Армстронг Кастерді және оның отрядын Жеңіл Қолтаңба шайқасында жеңгеннен кейін қашқан болатын. Кроуфут Лакоталарды босқындар деп санайды және олардың қиын жағдайына көңіл бөлді, бірақ соғысқа қарсы ұстанымын сақтап қалды. Отырған Бұқа мен Кроуфут екі халық арасындағы алауыздықты аяқтау үшін тамекі тарту рәсімін өткізді. Отырған Бұқа Кроуфутқа деген құрметін білдіріп, бір ұлына оның есімін берді. Қара аяқтар да атақты метис көшбасшысы Луи Риел бастаған Солтүстік-Батыс көтерілісіне қатыспады. Луи Риел мен оның адамдары олардың жанында орналасқаннан кейін Қара аяқтардың жағдайын нашарлатты. Олар үкіметке наразылық білдіріп, күшті одақтас табуға тырысты. Солтүстік-Батыс көтерілісі көбінесе метистерден, ассинибоиндерден (накота) және жазық крилерінен құралды, олардың барлығы еуропалықтардың басып кіруіне және бизон отарының жойылуына қарсы күресті. Жазық крилері Қара аяқтардың ең жек көретін жауларының бірі болды. Алайда екі халық та, Кроуфут Кридің ықпалды басшысы және үлкен татуластырушысы Паундмейкерді өзінің ұлы ретінде қабылдағанда татуласты. Ол соғысудан бас тартса да, Кроуфут көтеріліске қатысқандарға, әсіресе Паундмейкер, Үлкен Аю, Айналайын Рух және Файн Дей сияқты белгілі басшылар басқарған криге көңіл бөлді. Қара аяқтардың бейтараптығы туралы хабар Оттаваға жеткенде, генерал-губернатор лорд Лансдоун Лондонға оралғанда Королева атынан Кроуфутке тағы да алғысын білдірді. Джон А. Макдональдтың кабинеті (сол кездегі Канаданың премьер-министрі) Кроуфутке құрмет көрсетті. 1855 жылы Ниицитапи басшысы Лам Буль АҚШ үкіметімен бейбіт келісімге келді. Лам Буль келісімінде Ниицитапилерге резервацияға көшу үшін жыл сайын 20 000 доллар көлемінде тауарлар мен қызметтер беруге уәде берілді. 1860 жылы бизонның саны өте азайды, ал Ниицитапилер үкімет тарапынан берілетін азық-түлікке толық тәуелді болды. Көбінесе азық-түлік оларға жеткен кезде бұзылып кеткен немесе олар мүлдем келмеген. Аштық пен үмітсіздікке ұшыраған қара аяқтар ақсүйектердің қоныстарын азық-түлік пен заттарды іздеп шабуылдады, екі жақтағы заңсыздықтар да қиындықтар туғызды. Оқиғалар 1867 жылы американдық саудагер Малкольм Кларктан жылқы ұрлаған жас пиеган жауынгері Оул Чайлдтың әрекетімен басталды. Кларк Оул Чайлдты іздеп тауып, оның лагерінің алдында қатты ұрып, қорлады. Пиеганның ауызша тарихы бойынша, Кларк сонымен қатар Оул Чайлдтың әйеліне зорлық жасаған. Бірақ Кларк ұзақ уақыт бойы Оул Чайлдтың туысы болған Пьеган әйелі Кот Ко Конамен тұрмыста болды. Зорланған әйел зорлау нәтижесінде бала туды, оның өлі туған немесе топ ақсақалдары өлтіргенін ауызша тарих айтады. Ұрып-соғудан екі жыл өткен соң, 1869 жылы Оул Чайлд және оның серіктестері кешкі астан кейін Кларкты оның ранчосында өлтіріп, оның ұлы Хорасты ауыр жарақаттады. Бұл оқиға туралы хабардан болған қоғамдық наразылық генерал Филип Шериданды майор Юджин Бейкер бастаған ат әскерін жіберіп, Оул Чайлд пен оның лагерін тауып, жазалауға мәжбүр етті. 1870 жылы 23 қаңтарда армияның барлаушылары Пьеган үндістерінің лагерін байқады және жіберілген ат әскеріне хабарлады, бірақ ол жау тобы ретінде қате анықталды. К�...

Басшыны сайлау

Қараяғдай үндістері отбасын өте қадір тұтқан. Саяхаттау үшін олар 20–30 адамнан тұратын кіші топтарға бөлінетін, бірақ той-мерекелерде жиналатын. Олар басшылық қабілеттерін бағалап, елді мекендерін даналықпен басқаратын басшыларды таңдаған. Тыныш уақытта халық бейбіт басшыны сайлаған, яғни халықты басқарып, басқа тайпалармен қарым-қатынасты жақсарта алатын адамды. Соғыс басшысы лауазымын сайлау арқылы иеленуге болмаған, оны тірі жауға тию сияқты түрлі батырлық істерді табысты орындау арқылы қол жеткізу қажет болған. Қараяғдай тайпаларында көбінесе тағайындалған бас басшыдан өзге кіші басшылар да болған.

Қоғамдар

Блэкфут тайпасының ішінде адамдар әртүрлі қоғамдарға мүше болды, олардың әрқайсысының тайпа үшін атқаратын міндеттері болды. Жастар, танылған дәстүрлер мен рәсімдер арқылы өзін көрсеткеннен кейін, қоғамға шақырылатын. Мысалы, жас жігіттер көрініс іздеуге міндеттелді, ол тер дөңгелегінде рухани тазарумен басталатын. Олар төрт күн бойы ораза ұстап, дұға ету үшін лагерьтен тысқары шығатын. Олардың басты мақсаты – болашақтарын түсіндіретін көрініс табу еді. Көрініс алғаннан кейін, жас адам қоғамға қосылуға дайын күйде ауылға оралатын. Соғысшылар қоғамында ерлер шайқасқа дайын болуы керек еді. Тағы да, соғысшылар рухани тазару арқылы дайындалып, содан кейін символдық түрде боянатын; олар соғыс үшін жиі аттарын да бояп алатын. Соғысшылар қоғамының басшылары құс қауырсынымен, терімен және басқа да белгілермен безенілген сүңгі немесе найзаны (coup stick) алып жүретін. Олар «coup санау» арқылы беделге ие болды, яғни таяқпен жауға тиіп, қашып құтылу. Діни қоғамның мүшелері қасиетті Блэкфут заттарын қорғап, діни рәсімдерді өткізді. Олар шайқасқа барар алдында соғысшыларды баталап, құттықтады. Олардың ең маңызды рәсімі – Күн биі немесе Медициналық үй рәсімі еді. Күн биін орындау арқылы олардың дұғалары Жаратушыға жетіп, Ол оларды игілікке және бұқаның молшылығына ие ететін. Әйелдер қоғамының да тайпаның игілігі үшін маңызды міндеттері болды. Олар киім мен салтанатты қалқандарды әдемі қаламмен безендіріп, шайқасқа дайындалуға көмектесті, киім жасау үшін тері мен мата дайындады, балаларға күтім жасап, тайпалық жол-жоралғыларды үйретті, киім және басқа да мақсаттар үшін қолданылатын терілерді терілеп, күйдірді, жаңа және кептірілген тағамдар дайындады және аңшылардың сапарларына көмектесу үшін рәсімдер жасады.

Этноботаника

Сальвия мен тәтті шөпті Блэкфут және басқа да жазық тайпалары рәсімдік мақсаттарда қолданады және қасиетті өсімдіктер саналады. Сальвия мен тәтті шөпті пайдаланушы түтінмен дем алып, онымен жабынады, бұл процеске «түкіру» дейді. Сальвия денеден ашу-ыза сияқты жағымсыз сезімдерді кетіреді деседі. Тәтті шөп оң энергияны тартады деседі. Екеуі де тазалау үшін қолданылады. Жанып жатқан шөптің жағымды және табиғи иісі рухтарды тартады деседі. Тәтті шөпті рәсімге дайындау үшін сабақтарын өріп, содан кейін жағу алдында кептіреді. Тәтті шөп бұршақ және қызыл самырсынмен бірге құрылған темекі қоспаларында да жиі кездеседі және жағылады. Құрылған темекінің түтіні пайдаланушының дұғаларын Жаратушыға жеткізеді деп есептеледі. Дәрігерлер сальвия, тәтті шөп және басқа да маңызды өсімдіктерді алып жүру үшін әсем моншақтармен безендірілген үлкен дәрілік қаптарды қолданған. Блэкфуттар киімдеріне тәтті шөптің түтінін немесе тәтті шөптен жасалған кішкентай қалташаларды салған, бұл жәндіктерден тиімді қорғаған. Олар Asclepias viridiflora тамырының шайналған бөлігін ісіктерге, диареядан туындаған бөртпелерге, жалпы бөртпелерге, бала емізу кезінде тісі ауыратын аналарға және көз ауруларына жаққан. Сондай-ақ, олар тамақтанған кезде Asclepias viridiflora тамырын шайнап, сорпаға дәм беру үшін және тазы тамырын тағам ретінде пайдаланған. Viola adunca өсімдігін де пайдаланып, тамырлары мен жапырақтарынан жасалған тұндырманы ауырған және ісінген буындарға жаққан, астмамен ауыратын балаларға тұндырма берген және жебелерін бояу үшін қолданған. Қыста жылқы ұрлау кезінде аяқтарды қорғау үшін Carex-ті мокасиндерге салып қойған.

Неке

Блэкфут мәдениетінде ерлер некелік серіктестерді таңдауға жауапты болған, бірақ әйелдер оларды қабылдау не қабылдамау құқығына ие болған. Еркек әйелдің әкесіне аңшылық немесе жауынгерлік дағдыларын көрсетуі керек еді. Әке әсерлі қалса және некеге келісім берсе, еркек пен әйел аттар мен киімдерді алмастырып, осымен үйленген болып саналған. Жаңа үйленген жұбайлар өздеріне жеке киіз үй тігіп немесе күйеуінің отбасымен бірге тұратын. Ер адам бірнеше әйел алуға рұқсат болғанымен, көбінесе тек біреуін таңдайтын. Егер бірнеше әйел болса, еркек көбінесе әйелінің қарындасын таңдайтын, себебі қарындастар бірін-бірімен жақсы тіл табысып, жат адамдар сияқты дауласпайды деп сенетін.

Жауапкершіліктер мен киімдер

Қара аяқ тайпасының әдеттегі отбасында әкесі аң аулауға шығып, отбасына қажетті жабдықтарды әкелетін. Анасы әкесі жоқта үйде қалып, балаларды бағып-қағумен айналысатын. Балалар өскен сайын негізгі өмір тіршілігі дағдыларымен және мәдениетімен таныстырылатын. Әдетте, ұлдар да, қыздар да жылқыға ерте мінуге үйренетін. Ұлдар көбінесе аң аулауға үйренгенше ойыншық садақ-жебемен ойнайтын. Олар өскен сайын жауапкершіліктері арта түсетін. Ал қыздарға тамақ дайындау, теріні жұмсақ ету, жабайы өсімдіктер мен жидектер жинау үйретілетін. Ұлдар әкесімен бірге аң аулап, тамақ дайындауға жауапты болған. Киім көбінесе жұмсақ және күйдірілген антилопа мен бұғы терілерінен тігілетін. Әйелдер тайпаның барлық мүшелері үшін киім тігіп, оларды әшекейлейтін. Ерлер мокасин, тізеге дейін жететін ұзын шалбар, белбеу киетін. Кейде жейде кисе де, көбінесе иықтарына бұқа терісінен жасалған шапанды орайтын. Батырлық көрсеткен ерлер гризли аюының тырнақтарынан жасалған әшекей алқа тағар еді.

Күн мен Ай

Қара аяқтылардың ең танымал дәстүрлерінің бірі - күн мен ай туралы әңгіме. Бұл ер адам, әйел және екі ұлы бар отбасынан басталады, олар жеміс-жидек пен басқа да азық-түлікпен өмір сүреді, өйткені олардың садақтары мен жебелері немесе басқа да құралдары (егерде тас балтасы болса да) жоқ. Бір күні түні ол кісі армандайды. Түсінде оған үлкен бір жәндікті алып, жануарлар жүрген жолға қою керектігі айтылады. Сонда олар ұсталып қалады да, ол қолындағы тас балтамен оңай өлтіріледі. Ол бұны істеп, шындықты тапқан еді. Бір күні ол үйге жаңадан әкелінген ет алып келіп, әйелі иісмай жағуды байқады. Ол қыздың бұған дейін мұндайды жасамағаны үшін, оның басқа бір сүйіктісі болуы керек деп ойлады. Ол әйеліне ауды жылжытатынын айтып, оның сыртта қалған ет пен ағаштарды әкелуге рұқсат етуін сұрайды. Ол қарсы шығып, бір төбеден өтіп кеткен еді. Әйел үш рет артына бұрылып, күйеуінің өзі тастап кеткен жерде жатқанын көрді. Әкесі балаларына аналарымен бірге отын алуға бара ма деп сұрады, бірақ олар ешқашан отын іздеген жоқ. Алайда олар оның қай жерден алып келгенін білген. Ол жолға шығып, ағаштарды тауып алды, солардың ішінде бірін әйелі сүйген қыран жыландар мекендеген. Ол ағаштарды өртеп, жыландарды өлтірді. Ол осылай істегенінің әйеліне реніш туғызатынын білгендіктен, үйіне қайта оралды. Ол балаларына қашуды бұйырды да, егер аналары қуып келсе, қолданатындай таяқ, тас және балауыз берді. Ол үйде қалып, есігін тормен жауып қойды. Әйел кіруге тырысты, бірақ ол тығылып қалды, аяғы кесілді. Содан кейін ол оның басын салып, ол сондай-ақ кесіп. Тән күйеуінің соңынан өзенге қарай жүзіп бара жатқанда, бас балалардың соңынан ерді. Үлкен бала олардың артында тұрған басты көріп, таяқты лақтырып жіберді. Сол таяқ үлкен орманға айналды. Басы өтіп кетті, сондықтан кіші інісі ақсақалға тасты лақтыруға нұсқау берді. Сонда ол тас құлаған жерден үлкен тау пайда болды. Ол үлкен судан (океаннан) үлкен суға созылады және бас оны айналып өтпестен, онымен өтуі керек еді. Бастысы қошқарлар тобына кездесіп, оларға егер олар тау арқылы жол тапса, олардың басшысына үйленетінін айтты. Бас келісті және олар бут, олардың мүйіздері болды тозған төмен, бірақ бұл әлі де аяқталмаған. Содан кейін ол құмырсқалардан тауды солай қазып алуға бола ма деп сұрады, олар келісті және олар оны қалған жолға жеткізді. Балалар алда жүрді, бірақ ақырында олардың артында айналып жатқан бас көрді. Балалар балды ылғалдандырып, оны өздерімен бірге сыпырып алды. Олар сол кезде су кеңістігімен қоршалған басқа жерде болды ("жаңа жер" әдетте Ресей деп түсіндіріледі, су кеңістігі Беринг бұғазы болып табылады). Басы суға құлап, суға батып кетті. Балалар қайықты жасап, қайтып келуге шешім қабылдады. Алайда, олар өз елдеріне оралғаннан кейін, оның енді Crow және Snake халықтарымен тұрғанын анықтады, сондықтан олар бөлінуді шешті. Бір бауырлас қарапайым адам еді, солтүстікке барып, адамдарды не істей алатынын біліп, оны жасауға тырысты. Екіншісі ақылды, ақ адамдарды жасауға оңтүстікке кетті. Ол оларға озық қару жасауды үйретті. Қара аяқтардың айтуынша, ақ адамдар осылайша технологиялық жағынан озық болды. Қарапайым бауырлас Қара аяқ ұлтын құрды, бірақ оларға ештеңе үйрету мүмкін болмады. Ол сол қол ретінде танымал болды, ал кейіннен қара аяқтылар оны Қарт адам (немесе Напиу, Жаратушы) деп атады. Әйел әлі де еркекті қуып жүр: ол ай, ал ол күн, егер ол оны ұстаса, ол әрқашан түн болады.

Қара аяқты құру тарихы

Жаратылыс туралы аңыз – Блэкфут тайпасының ауызша тарихының бір бөлігі. Бастапқыда Напио төрт жануармен бірге ағаш кемесінде суда жүзіп жүрді дегенді айтады. Бұл жануарлар: Мамео (балық), Матцекупс (бақа), Манискео (кескел) және Сопео (тасбақа). Напио оларды бірінен соң бірін терең суға жіберді. Бірінші үш жануар түбіне барып, ештеңе таба алмады. Тасбақа түбіне батып, сазды алып, Напиоға берді. Ол сазды алып, қолында домалатып, жерді жаратты. Ол жерді қолынан жіберді, және уақыт өте келе ол бүгінгідей үлкейді. Жерді жаратқаннан кейін, ол әйелдерді бірінші жаратты, содан кейін еркектерді. Ол оларды бір-бірінен бөлек өмір сүруге бұйырды. Ерлер ұялшақ және қорқып еді, бірақ Напио оларға қорқудың қажеті жоқ екенін және біреуін әйел ретінде алуға айтты. Олар оның сөзін орындады, ал Напио халыққа аң аулау үшін бұқаларды, садақ пен жебелерді жасауды жалғастырды.

Этникалық бөліну

Конфедерациядағы ең ірі этникалық топ – Пиган, сонымен қатар Пеган немесе Пикуни деп те жазылады. Олардың аты қара аяқтардың Piikáni терминінен шыққан. Олар қазіргі Альбертадағы Пиикани ұлтына (Aapátohsipikáni («жоғарыдағы серік») немесе жай ғана Пиикани) және Монтанадағы Оңтүстік Пейган немесе Пейган қара аяқты (Aamsskáápipikani) болып бөлінеді. Күнінде Пиганның ірі әрі күшті бөлімдерінің бірі – Монтананың оңтүстік-батысындағы Инук’сик («адамдар») еді. Бүгінде олар тек Оңтүстік Пейганның руы немесе тобы ретінде сақталған. Қазіргі Кайнай ұлты қара аяқ тіліндегі Káínaa терминінен аталған, ол «Көп басшылар халқы» дегенді білдіреді. Бұл тайпа тарихи түрде «Қан» деп те аталды, себебі жазық кри тіліндегі Кайнайға арналған атауы – Мико Эв, яғни «қанға боялған» (демек, «қанқұмар, қатыгез»). Ағылшын тілінде бұл тайпаны Blood немесе Blood tribe деп атайды. Сиксика ұлтының аты Siksikáwa сөзінен шыққан, ол «бірдейлер» дегенді білдіреді. Сиксикалар өздерін Sao kitapiiksi деп атайды, яғни «Жазық халқы». Сарсилер өздерін Tsu T'ina деп атайды, яғни «көптеген адамдар». Соғыстың алғашқы жылдары қара аяқтылар оларды өз тілінде Saahsi немесе Sarsi («жарқындылар») деп атаған. Сарсилер мүлдем басқа тілдер отбасына жатады; олар атабаска немесе денэ тілдер отбасының бір бөлігі, олардың көпшілігі Канаданың солтүстік Субарктикасында орналасқан. Нақтырақ айтқанда, Сарсилер – XVIII ғасырдың басында оңтүстікке жазықтарға көшіп келген Бобер (Danezaa) халқының бір тармағы. Кейіннен олар Конфедерацияға қосылып, іс жүзінде Пикунимен («Бұрын болғандармен») бірікті. Грос-Вентр халқы өздерін Haaninin («ақ саз халқы») деп атайды, сонымен қатар А’анин деп те жазылады. Француздар оларды Gros Ventres («ірі қарны барлар») деп атады, су тасқынының физикалық белгісін дұрыс түсінбегендіктен; ал ағылшындар оларды таулардағы су тасқындарымен байланысты Fall Indians («құлаған үндістер») деп атады. Қара аяқтылар оларды Piik siik sii naa («жыландар») немесе Atsina («кри сияқты») деп атады, себебі олармен ұзақ жылдар бойы жаулық қарым-қатынаста болды. Ертедегі ғалымдар А’анинді Миссури жазығында тұратын және батысқа Колорадо мен Вайомингке көшіп барған арапахо ұлтымен байланысты деп ойлаған. Олар шамамен 1793 жылдан 1861 жылға дейін Конфедерациямен одақтас болды, бірақ келіспеушіліктер туындап, одан кейін оның жауы болды.

Басқа БАҚ-та бейнелеу

Гержедің "Америкадағы Тинтин" (1932) комиксінде қара аяқ тайпасы бейнеленген. "Jimmy P" (2013) – француз-американдық фильм, ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі ардагерлер ауруханасында француз этнологы және психоаналитік Джордж Деверьоның қара аяқ тайпасының өкілі Джимми Пикарды психоанализ етуін зерттейді. Сценарий оның 1951 жылы жарық көрген осы процесс туралы кітабынан бейімделген.