Кіріспе

Ұлы жазықтың жергілікті халқы

Пауни – Орталық жазықтың үнді тайпасы, тарихи түрде Небраска және солтүстік Канзаста өмір сүрген, бірақ қазір Оклахома штатында қоныстанған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Пауни Лоп, Республика және Оңтүстік Плат өзендерінің жанындағы топырақ үйлерде тұрған. Пауни тайпасының жыл бойғы экономикалық қызметі егін шаруашылығы мен бизон аулаудың арасында ауысып отырды. 18 ғасырдың басында Пауни халқының саны 60 000-нан асып түсті. Олар ғасырлар бойы Лоуп (икариʾ) және Плат (кикатуус) өзендері бойында өмір сүрді. Алайда, Ұлы көлдерден келген бірнеше тайпалар Ұлы жазыққа көшіп келіп, Пауни жеріне еніп кірді, олардың ішінде Дакота, Лакота (páhriksukat / paahíksukat) ("мойын кесуші / мойын кесетін"), және Шайен (sáhe / sáhi) тайпалары болды. Арапахо (sáriʾitihka) ("ит жегіш") тайпасы да Пауни жеріне көшіп келді. Пауни осы тайпаларды қауымдық түрде cárarat ("жау тайпасы") немесе cahriksuupiíruʾ ("жау") деп атады. Пауни кейде оңтүстікте Команчи (raaríhtaʾ) және Киова (káʾiwa) тайпаларымен соғысқан. Олар еуропалықтар әкелген жұқпалы аурулардан көп шығынға ұшырады. 1860 жылға қарай Пауни халқының саны 4000-қа дейін азайды. Ауру, егіншілік дағдарысы, соғыс және үкіметтік рацион саясаты салдарынан 1873 жылға қарай шамамен 2400-ге дейін төмендеді, содан кейін Паунилер кейін Оклахома болған Үндістан аумағына көшіруге мәжбүр болды. Көптеген Пауни жауынгерлері АҚШ армиясында үнді скауттары ретінде қызмет етіп, Ұлы жазықтағы Лакота, Дакота және Шайен тайпаларымен күресуге шақырылды.

Мәдениет

Паунилер екі үлкен топқа бөлінді: солтүстікте тұратын Скиди / Скири Федерациясы және бірнеше ауылға бөлінген Оңтүстік топтар. Скиди / Скири Федерациясы Паунилердің ең көп халқы бар тобы болғанымен, Оңтүстік топтардың Кави / Чауи тобы көбінесе саяси жетекшілік етті, бірақ әр топ дербес болды. Көптеген американдық үнді тайпаларындағыдай, әр топ өз мүддесін қорғады. Испан, француз және американдықтардың, сондай-ақ көрші тайпалардың қысымына жауап ретінде Паунилер бірігіп, жақындаса бастады.

Ауыл шаруашылығы

Пауни әйелдері егіншілік және аспаздық өнерде шебер, он түрлі жүгері, жеті түрлі қабақ және сегіз түрлі бұршақ өсіріп, оларды өңдейді.

Аң аулау

Аттарды алғаннан кейін, пауни тайпасы мәдениетін бейімдеп, бұқа аулау маусымын ұзартты. Жылқының көмегімен олардың аумағы кеңейіп, халық жаз және қыс айларында батысқа қарай Ұлы жазықтарға бұқа аулауға аттанатын. Олар көбінесе маусым ішінде бір немесе одан да көп сапар жасады. Жазда сапар таңертең немесе күн шығар алдында басталып, көбінесе күні бойы созылмады. Бұқа табылар болса, рудың дін қызметкерлері уақыт келгенін белгілі салғанша аң аулау басталмайтын. Аң аулау ерлердің бұқаларға қарай сырттай жақындауымен басталатын, бірақ тайпаның жауынгерлері сигнал бергенше ешкім бұқаларды атқылай алмады, себебі аңшылар шабуылға дайындалар алдында жануарларды қорқытуға болмады. Қатардан шыққандар қатаң жазаға тартылуы мүмкін еді. Қуып жететін кезінде аңшылар аттарын тізелерімен басқарып, садақ-жебелерін қолданды. Олар бір жебемен бұқаның қабырғасы мен жамбасы арасына тигізіп, жаралы қылып, құлатып жіберетін. Жануар тез арада қанға батып, өлген немесе аңшылар оны толық өлтіретін. Бір аңшы осылайша бес бұқаға дейін атып, содан кейін кері оралып, оларды аяқтап жіберетін. Олар ересек бұқалардың еті дәмсіз болғандықтан, сиырлар мен жас бұқаларды аулауды ұнатты. Сәтті аулаудан кейін әйелдер бұқаның етін, терісін және сүйектерін түрлі мақсаттар үшін өңдейтін: етін жіңішке тілімдерге кесіп, баяу отта кептіріп, сақтап қоятын. Осылай дайындалған ет бірнеше ай бойы қолданылуы мүмкін еді. Пауни тайпасы бұқаны артық көретінмен, еті мен терісі үшін басқа жануарларды да аулаған, олардың ішінде елік, аю, пантера және скунс та болды. Терілер киім-кешек, әшекейлер, сақтау қаптары, аяқ киімдері, арқандар мен байланыстар жасау үшін пайдаланылды. Халық жүгері піскен кезде жаздың соңында немесе көктемде шөп жасылданғанда егін жинау үшін ауылға оралатын. Жазғы аң аулау маусымы маусымның соңынан қыркүйектің бірінші күндеріне дейін созылды, бірақ аң аулау сәтті болса ертерек аяқталуы мүмкін еді. Кейде аң аулау қазіргі Небрасканың батыс бөлігімен шектелді. Қысқы аң аулау қазан айының соңынан сәуір айының басына дейін жалғасты және көбінесе қазіргі Канзастың батысына қарай оңтүстік-батысқа бағытталды.

Дін

Басқа көптеген американдық тайпалар сияқты, паунилердің де космологиясы болған, онда табиғаттың барлық элементтері бейнеленген. Олар көптеген рәсімдерді дүние төрт бағытының негізінде құрған. Пауни дін қызметкерлері қасиетті бумалар негізінде рәсімдер өткізген, оларға қасиетті жүгерінің қабығы сияқты түрлі материалдар кірген, бұл материалдардың символдық мәні зор болған. Бұл заттар табиғаттың тепе-теңдігін сақтау және паунилердің құдайлар мен рухтармен байланысын күшейту үшін көптеген діни рәсімдерде қолданылған. 1890 жылдары, Оклахомада бола тұрып, халық "Жүлік биі" қозғалысына қатысқан. Паунилер таңғы және кешкі жұлдыздардың бірінші пауни әйелін дүниеге әкелгеніне сенген. Алғашқы пауни еркегі – Ай мен Күннің одағынан туған. Өздерін жұлдыздардың ұрпағы санайтындықтан, космология күнделікті және рухани өмірде орталық рөл атқарған. Олар жұлдыздардың орналасуына қарай егін егіп, осы арқылы егін салуға қолайлы уақытты анықтаған. Көптеген тайпалар сияқты, олар да жүгері және басқа да дақылдарды жұлдыздарға құрбандық еткен.

Таң жұлдызының ырымы

Тау арғы ауылдағы Скиди паунилері "Таң жұлдызының ырымы" кезінде адам құрбандығын, әсіресе тұтқынға алынған қыздарды шалып келді. Олар бұл амалды 1810 жылдарға дейін, және мүмкін 1838 жылдан кейін де – соңғы тіркелген құрбандыққа дейін жалғастырды. Олар бұл ежелгі рәсімнің топырақтың құнарлылығын, егін шаруашылығының сәттілігін, көктемде өмірдің жаңаруын және шайқастағы жеңістерді қамтамасыз ететініне сенді. Қызыл түсті гүл немесе белгіні көргенде, дін қызметкері құрбандық уақыты келгенін білді. Ол ерлерге рәсімнің қалған бөлігін орындауды тапсырды, соның ішінде ауылдың сыртында платформа салуды. Ол түрлі жануарлардың қасиетті ағаштары мен терілерінен жасалды, олардың әрқайсысы маңызды символизмге ие болды. Платформа төрт тарапқа сәйкес келетін элементтері бар шұңқырдың үстіне орнатылды. Рәсімнің барлық элементтері символдық мағына мен сеніммен байланысты болды және өмірді жаңарту үшін қажетті еді. Дайындықтар төрт күнге созылды. Бірте-бірте, ескі рәсімге қарсы шығатын скиди фракциясы пайда болды. Скидилердің екі басшысы, Наж шефі және оның жас туысы Петалешаро реформалық қозғалысты бастады. Наж шефі құрбандыққа шалу алдында кем дегенде екі тұтқынды босатып алды. 1817 жылы Петалешаро команч тұтқынын платформадан түсіріп алып, қауіпсіз жерге жеткізді. Үнді агенті Джон Догерти және бірнеше ықпалды паунилер 1827 жылдың 11 сәуірінде тұтқынға алынған шайен қызының өмірін сақтауға тырысты, бірақ амалдары кетті.

Металл немесе жылқылар алдында

Паунилердің ата-бабалары каддоан тілдерінде сөйлеген, Ұлы жазықтағы өзен аңғарларында жартылай көшпенді неолиттік өмір салтын дамытқан ел болды. Ұлы жазықтың басқа тайпаларынан өзгеше, олар дін қызметкерлері мен мұрагерлік басшылары бар қабатталған қоғамға ие болды. Діндеріне адам жеу және адамдық құрбандық шалу кірді. Алғашқы кезде олар қазіргі Оклахома және Канзас аймақтарында кеңінен таралған, ал 1750 жылға қарай қазіргі Небраскаға жеткен. (Басқа каддоан тілінде сөйлейтіндер оңтүстікке қарай, қазіргі Техас штатында, Ұлы жазықтың шығыс жиегі бойындағы туыс тайпалардың белдеуін құрады.) Олардың қамалсыз, шашыраңқы орналасқан шөптен және жерден жасалған үйлері үлкен шабуылдар ескертусіз келмейді деген сенімді білдірді; олардың тұрғындары жаудың көп тобына қарсы қорғанысты жылдам ұйымдастыра алмады. Коронадо 25 күн бойы кивиралықтардың арасында болып, көкжиектің арғы жағындағы бай мемлекеттер туралы білуге тырысты. Ол екі жүзге жуық сабанмен жабылған үйлерден және жүгері, бұршақ және қабақ егілген егістіктерден басқа ештеңе таппады. Ол байлықтың жалғыз белгісі ретінде мыс медальон тапты. Кивиралықтар, әрине, каддоандар болды және олар 1898 жылға дейін тек Уичита тайпасы ғана салған шөптен жасалған үйлер салды. 17 ғасырдың ортасында паунилер француздерден металл қару-жарақ алған шығыс тайпаларынан қатыгез шабуылдарға ұшырады, бұл оларға ағаш, тас және сүйектен жасалған қару-жарағы бар үндістерге қарағанда үлкен артықшылық берді. Шайқастар кезінде олар көптеген паунилерді құлдыққа әкетті, сондықтан Жоғарғы Миссисипи өзенінің шығысында "Пани" деген сөздің жаңа мағынасы пайда болды: құл. Француздар осы мағынаны қабылдады, ал қай тайпадан алынғанына қарамастан, үнді құлдары "Пани" деп аталды. Осы кезеңде, 17 ғасырдың ортасынан кейін, бұл атау Жаңа Мексикаға атты апаштар тобы арқылы "Панана" түрінде енгізілді, олар испандықтар мен пуэбло үндістеріне сауда үшін көптеген пауни құлдарын әкелді. Джордж Хайд, "Пауни үндістері" кітабында, тарихшы Марсель Трудель 1833 жылы колонияда құлдық жойылғанға дейін Канадада 2000-ға жуық "пани" құлы өмір сүргенін жазды. Вильясур, тағы 45 испан және 11 пуэблолықтар қаза тапты, ал аман қалғандары қашып кетті. Паунилер шамамен 1830 жылы бүкіл Шайен тайпасын жеңген қызыл қанды қорғаныс шайқасында жеңіске жетті. Питахавирата паунилері Шайен тайпасының ең қасиетті бундеттерінің бірі - қасиетті жебелерді тартып алды, ал Скиди басшысы Үлкен Бүркіт оларды тез арада қолға түсірді. Бас көк халат ауылындағы паунилер 1843 жылдың 27 маусымында ауыр жеңіліске ұшырады. Лакота тайпасының шабуыл тобы ауылға шабуыл жасап, 65-тен астам тұрғынын өлтірді және 20 жер үйін өртеп жіберді. 1852 жылы Шайендер мен шақырылған Киова және Киова Апачтарының біріккен күштері жазғы аңшылық кезінде Канзастағы Пауни лагеріне шабуыл жасады. Бұл Шайеннің өлтірілуі Шайендерге соншалықты әсер етті, олар келесі жазда Пауниге қарсы қасиетті жебелерін алып, толыққанды соғысқа шықты. 19 ғасырдың екінші жартысында Пауни скауттары АҚШ армиясына қатысты. Басқа да үнді скауттары сияқты, Пауни сарбаздары да Солтүстік және Оңтүстік жазықтардағы жаулық тайпаларға қарсы түрлі қақтығыстарда күресу үшін көптеп жалданады. Паунилер Сиу, Шайен, Арапахо, Команчи және Киова тайпаларының ескі жауы болғандықтан, олар 1864-1877 жылдар аралығында 14 жыл бойы әскерде қызмет етті, әсіресе іздеу және барлау саласында жақсы даярланған бірлік ретінде беделге ие болды. Пауни скауттары Лакота, Шайен және Арапахоға қарсы Powder River экспедициясы (1865) кезінде Тунг өзенінің шайқасына және Саммит Спрингс шайқасына ерекше көзге түсті. Олар сондай-ақ 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысында АҚШ армиясымен бірге шайқасты. Оңтүстік жазықта олар ежелгі жаулары - Команчи және Киова тайпаларына қарсы Команчи науқанында соғысты.

Көшіру және резервтеу

Жоғарыда айтылғандай, пауни тайпасына лакота тайпасы солтүстік және батыс жақтан үнемі шабуылдар жасап келді. Мұндай бір шабуылда, 1873 жылдың 5 тамызында, сиу тайпасының 1000-нан астам әскері 350 ер адам, әйел және баладан тұратын пауни аңшылар тобына шабуыл жасады. Пауни тайпасы резервациядан шығып, бизонға аң аулауға рұқсат алған еді. Осы шабуылда қазіргі Гитчкок округіндегі каньонда 70-ке жуық пауни қаза тапты. Бұл жер "Қырғын каньоны" деп аталады. Сиу тайпасымен үздірілмей жатқан қақтығыстар мен оңтүстік және шығыс жақтан американдық қоныс аударушылардың енуіне байланысты пауни тайпасы 1870 жылдары Небраскадағы резервациясын тастап, қазіргі Оклахома штатында орналасқан Үндістан территориясындағы жаңа резервацияға қоныстанды. 1874 жылы пауни тайпасы Үндістан территориясына (Оклахома) көшіруді сұрады, бірақ көшудің қиындығы, аурулар және резервациядағы жағдайлар олардың санын одан да азайтты. Осы кезеңде заңсыз саудагерлер пауни тайпасына жиі виски контрабандалық жолмен әкелді. Кішкентай шалбар және Кэтл Энни атты жасөспірім қыз-заңсыз саудагерлер осы қылмыс үшін түрмеге жабылды. 1875 жылы тайпаның көп бөлігі Миссисипи өзенінен және басқа да жерлерден көшірілген тайпаларды қабылдау үшін арналған Үндістан территориясына көшіп келді. Әскерлер өз бостандықтары мен мәдениеттерін жоғалтуға қарсылық көрсетті, бірақ бірте-бірте резервацияға бейімделді. 1892 жылдың 23 қарашасында Оклахомадағы пауни тайпасы АҚШ федералды үкіметінің талабымен Чероки комиссиясымен келісімге қол қойып, ортақ жерлерін бөліп, жеке жер участаларын алуға келісті. 1900 жылы АҚШ халық санағы бойынша пауни тайпасының саны 633 адамды құрады. Содан бері тайпаның саны қайта өсуде. 1975 жылғы "Үнділердің өзін-өзі анықтау және білім беруге көмектесу туралы" заң пауни тайпасына өзін-өзі басқару құқығын қайтаруға мүмкіндік берді. Пауни тайпасы мәдени дәстүрлерін сақтап келеді, жылына екі рет вичита тайпасымен бірлескен жиналыстар өткізеді. Олар шілде айында төрт күндік пауни ардагерлерінің мерекесін өткізеді. Көптеген пауни тайпасы туыстарын көру және жоспарланған пау-вуға қатысу үшін дәстүрлі жерлеріне оралады.