Кіріспе

Американың түпкілікті тайпасы Арапахо (/ə/'r/æ/p/ə/h/oʊ/; , Gens de Vache) – тарихи тұрғыдан Колорадо және Вайоминг жазықтарында өмір сүрген Американың түпкілікті халқы. Олар шайен тайпасымен тығыз одақтас болды және лакоталар мен дакоталармен белгілі бір байланыста болды. 1850 жылдары арапахо тайпалары екіге бөлініп, Солтүстік арапахо және Оңтүстік арапахо тайпаларын құрды. 1878 жылдан бері Солтүстік арапахо Вайоминг штатындағы Винд-Ривер резервациясында Шығыс Шошон тайпасымен бірге тұрып келеді және федералды түрде Винд-Ривер резервациясының Арапахо тайпасы ретінде мойындалған. Оңтүстік арапахо Оклахома штатындағы Оңтүстік шайен тайпасымен бірге өмір сүреді. Олардың барлық мүшелері федералды түрде мойындалған Шайен және Арапахо тайпаларының құрамына енген.

Аттар

Арапахо сөзінің қайдан шыққаны белгісіз. Еуропалықтар оны "саудагер" дегенді білдіретін ирирараапуху деген пауни сөзінен алған болуы мүмкін, немесе ол "татуировка" дегенді білдіретін крау сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін, alapúuxaache. Арапахолардың өз атауы – Хинноно’эино немесе Инуна ("біздің халқымыз" немесе "біздің өз тайпамыз"). Олар өз тайпасын Хинноно’итин (Арапахо ұлты) деп атайды. Шейендер оларды Хитанво’ив немесе Хетанвоэо/Хетанвоэо’о ("Аспан халқы" немесе "Бұлт халқы") деп атаса, дакоталар – Mahpíyato ("Көк бұлт адамдары"), ал лакота және ассинибоин тайпалары – Maȟpíya thó ("Көк аспан халқы") деп атады. Каддо тайпасы (Toniibeenenno' немесе Toniibeeneseino' – "мұрны тесілген адамдар") оларды Detseka'yaa деп, вичита тайпасы (Hinosouno') – Nia'rhari's kûrikiwa'ahûski, ал команч тайпасы – Saria Tʉhka / Säretika (Sata Teichas) деп атады, бұл есімдердің бәрі "ит жеушілерді" білдіреді. Пауни, юта және басқа тайпалар да оларды "ит жеушілер" деген мағына беретін есімдермен атады. Солтүстік арапахолар өздерін Нанк’хансейненнан немесе Ноохосейненно ("ақ шалфей адамдары") деп атаса, оңтүстік арапахолар оларды Баантклинненнан немесе Бооциинненно ("қызыл тал адамдары") деп атады, ал соңғыларын солтүстік туыстары Наватинеха немесе Ноууненно ("оңтүстіктер") деп атады. Солтүстік арапахолар BSakuune'na' (Bee'eekuunnenno') ("қан сорпасы адамдары") деп те белгілі болды. Шейендер арапахо терминдерін бейімдеп, Солтүстік арапахоны Ванохетан немесе Ванохетанео / Váno'étaneo'o ("Шалфей (Бұта) халқы") деп, ал Оңтүстік арапахоны Номсен'нат немесе Номсен'ео ("Оңтүстік халқы") деп атады.

Тіл

Арапахо тілі қазіргі уақытта екі түрлі диалектте қолданылады және ол алгонкиан тілдер отбасының мүшесі саналады. Солтүстік арапахо тілінде еркін сөйлейтіндердің саны 250-ге дейін азайды, олардың көпшілігі Вайоминг штатындағы Уинд-Ривер резервациясында тұрады, ал Оңтүстік арапахо тілінде сөйлейтіндердің саны одан да сирек, оны сөйлейтіндердің барлығы да егде жастағы адамдар. Коуэлл мен Мосс жүргізген 2008 жылғы арапахо тілі зерттеуіне сәйкес, Солтүстік арапахо халқы Тіл және мәдениет комиссиясын құру арқылы тілді сақтауға үлкен күш жұмсады. Олар аудио және бейне материалдарды жасау арқылы жас ұрпақтарға тіл үйренуге мүмкіндік берді. Бұл бағытты мектепке дейінгі білім беру бағдарламасымен және барлық сыныптардағы оқумен толықтырды. Дегенмен, бұл пәнді оқитын студенттердің саны өзгеріп отырады және үйренгендер көбінесе жатталған сөздердің ғана жиынтығын есте сақтайды. Солтүстік арапахо халқы арапахо тілін сақтап қалуға қызығушылық танытады және мектептерде, балалары мен жастарының арасында тілді үйренуді жалғастыруға үміткер. Алайда, бұл көзқарас көбінесе тілді шынайы үйренуге және еркін сөйлеуге деген ниеттің жетіспеуімен, оның терең тамырларын және мақсатын түсінбеумен қатар келеді. Оңтүстік арапахо халқы үшін бұл тіл Уинд-Ривер резервациясындағыдай құнды емес. Көптеген адамдар оны үйренуге немесе сақтап қалуға қызығушылық танытпады, және соңғы уақытқа дейін олардың диалектін сақтауға көбінесе ешқандай күш жұмсалмады. Бірақ, жақында оларды тіл үйренуге қайта баулу мақсатымен бейнеконференция арқылы онлайн-курстар ашылды және соңғы жылдары олардың танымалдылығы артты.