Шайенн тайпалары: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Шеендер (/ʃ/aɪ/'/æ/n/ shyAN) – Ұлы жазықтардың түпкілікті халықтарының бірі. Олардың шайен тілі алгонкиан тілдер отбасына жатады. Бүгінде шайен халқы екі федералды мойындалған ұлтқа бөлінген: Оклахома штатындағы шайен және арапахо тайпаларына жататын Оңтүстік шайендер және Монтана штатындағы Солтүстік шайендер үнді резервациясының Солтүстік шайендер тайпасына жататын Солтүстік шайендер. Шейендер екі түпкілікті американдық тайпадан тұрады: Сотаэоо немесе Сотаэтанео (көбінесе Сухтай немесе Сутайо деп жазылады) және Цецехестаезе (Тсицистас деп те жазылады). Бұл тайпалар 19 ғасырдың басында біріккен. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде шайендер қазіргі Миннесота аймағында өмір сүрген. Олар арапахо тайпасымен тығыз одақтас болды және лакота тайпасымен белгілі бір деңгейде байланыста болды. 18 ғасырдың басында олар Миссури өзенінен арғы жағындағы басқа тайпалардың қысымымен батысқа қарай, Солтүстік және Оңтүстік Дакотаға көшірілді.

Native American Indian tribe from the Great Plains
the Native American people

The Cheyenne (/ʃ//aɪ/'/æ//n/ shyAN) are an Indigenous people of the Great Plains. Their Cheyenne language belongs to the Algonquian language family. Today, the Cheyenne people are split into two federally recognized nations: the Southern Cheyenne, who are enrolled in the Cheyenne and Arapaho Tribes in Oklahoma, and the Northern Cheyenne, who are enrolled in the Northern Cheyenne Tribe of the Northern Cheyenne Indian Reservation in Montana. The Cheyenne comprise two Native American tribes, the Só'taeo'o or Só'taétaneo'o (more commonly spelled as Suhtai or Sutaio) and the Tsétsêhéstâhese (also spelled Tsitsistas, ). The tribes merged in the early 19th century. At the time of their first European contact, the Cheyenne lived in what is now Minnesota. They were close allies of the Arapaho and loosely aligned with the Lakota. By the early 18th century, they were forced west by other tribes across the Missouri River and into North and South Dakota,

The main group of Cheyenne, the Tsêhéstáno, was once composed of ten bands that spread across the Great Plains from southern Colorado to the Black Hills in South Dakota. They fought their historic enemies, the Crow and later (1856–79) the United States Army. In the mid 19th century, the bands began to split, with some bands choosing to remain near the Black Hills, while others chose to remain near the Platte Rivers of central Colorado. The Northern Cheyenne, known in Cheyenne either as Notameohmésêhese, meaning "Northern Eaters" or simply as Ohmésêhese meaning "Eaters", live in southeastern Montana on the Northern Cheyenne Indian Reservation. Tribal enrollment figures, as of late 2014, indicate that there are approximately 10,840 members, of which about 4,939 reside on the reservation. Approximately 91% of the population are Native Americans (full or part race), with 72.8% identifying themselves as Cheyenne. Slightly more than one quarter of the population five years or older spoke a language other than English. The Southern Cheyenne, known in Cheyenne as Heévâhetaneo'o meaning "Roped People", together with the Southern Arapaho, form the Cheyenne and Arapaho Tribes, in western Oklahoma. Their combined population is 12,130, as of 2008. The Suhtai had slightly different speech and customs from the Tsétsêhéstâhese. The name "Cheyenne" derives from the Lakota Sioux exonym Šahíyena meaning "little Šahíya". The identity of the Šahíya is not known, but many Great Plains tribes assume that it means Cree or another people who spoke an Algonquian language related to Cree and Cheyenne. The Cheyenne name for Ojibwe is Sáhea'eo'o, a word that sounds similar to the Lakota word Šahíya. Another of the common etymologies for Cheyenne is "a bit like the [people of an] alien speech" (literally, "red talker"). According to George Bird Grinnell, the Lakota had referred to themselves and fellow Siouan language bands as "white talkers", and those of other language families, such as the Algonquian Cheyenne, as "red talkers" (Šahíyena). The term for the Cheyenne homeland is Tsiihistano.

Шейендердің негізгі тобы, Цехестано, бір кезде оңтүстік Колорадодан Оңтүстік Дакотадағы Блэк Хиллзға дейін Ұлы жазықтарға тараған он топтан құралған. Олар тарихи қарсыластары – крау тайпасымен және кейіннен (1856–1879) АҚШ армиясымен күресті. 19 ғасырдың ортасында топтар бөліне бастады, кейбіреулері Блэк Хиллз маңында, ал басқалары Колорадоның орталық бөлігіндегі Платт өзендері маңында қалуды жөн көрді. Солтүстік шайендер, шайен тілінде "Солтүстік жегіштер" деген мағына беретін Notameohmésêhese немесе жай ғана "Жегіштер" деген мағына беретін Ohmésêhese деп белгілі, Монтана штатының оңтүстік-шығысындағы Солтүстік шайендер үнді резервациясында тұрады. 2014 жылдың соңындағы деректерге сәйкес, тайпа мүшелерінің саны шамамен 10 840 адамды құрайды, оның ішінде резервацияда 4 939 адам тұрады. Халықтың шамамен 91% түпкілікті американдықтар (толық немесе аралас нәсіл), ал 72,8% өзін шайен деп жариялайды. Бес жастан асқан халықтың шамамен төрттен бірі ағылшын тілінен басқа тілде сөйлейді. Оңтүстік шайендер, шайен тілінде "Жылбырлы адамдар" деген мағына беретін Heévâhetaneo'o, оңтүстік арапахо тайпасымен бірге батыс Оклахомадағы шайен және арапахо тайпаларын құрайды. 2008 жылғы деректер бойынша олардың жалпы саны 12 130 адамды құрайды. Сухтай тайпасының сөйлеу тілі мен әдет-ғұрыптары Цецехестаезе тайпасынан сәл өзгеше болған. "Шейен" атауы лакота сиу тіліндегі Šahíyena сөзінен шыққан, ол "кішкентай Šahíya" дегенді білдіреді. Šahíya кім екені белгісіз, бірақ Ұлы жазықтардың көптеген тайпалары оның кри тайпасы немесе кри тайпасымен байланысты алгонкиан тілінде сөйлейтін басқа халық екенін болжайды. Шайендерде оджибве тайпасының аты Sáhea'eo'o деп аталады, бұл сөз лакота тіліндегі Šahíya сөзіне ұқсас. Шейендер үшін таралған тағы бір этимология – "жат тілде сөйлейтін халыққа ұқсас" (сөзбе-сөз "қызыл тілді"). Джордж Бёрд Гриннеллдің сөзіне сәйкес, лакота тайпасы өздерін және басқа сиуан тілдерін қолданатын тайпаларды "ақ тілділер" деп, ал алгонкиан тілінде сөйлейтін шайендер сияқты басқа тілдер отбасын "қызыл тілділер" (Šahíyena) деп атаған. Шайендердің отаны Tsiihistano деп аталады.

Тіл

Монтана және Оклахома штаттарындағы шайендер Tsêhésenêstsestôtse (көбінесе қолданылатын жазуы: Tsisinstsistots) деп аталатын шайен тілінде сөйлейді. Оклахома штатында шамамен 800 адам шайен тілінде сөйлейді. Тайпа тарихына сәйкес, 17 ғасырда шайендер Ассинибоиндер (Hóheeheo'o) тарапынан Ұлы көлдер аймағынан қазіргі Миннесота және Солтүстік Дакотаға ығыстырылып, онда ауылдар құрған. Ежелгі шайен ауылдарының ең танымалдарының бірі – Шейен өзенінің жанындағы Солтүстік Дакотаның шығысында орналасқан Бистерфельдт ауылы. Олар алғаш рет 1676 жылы Миссури өзеніне жеткен. Ертедегі жазбаларды жақында талдау, кем дегенде, шайендердің бір бөлігі 1765 жылға дейін Миннесотаның Милле Лак аймағында қалғанын көрсетсе, онда Оджибвелер атыс қаруын қолданып Лакоталарды жеңіп, шайендерді Миннесота өзеніне итеріп жіберді, олар туралы 1766 жылы хабарланды. Миссури өзенінде шайендер көршілес мандандармен, хидацалармен (Tsé heše'émâheónese, "топырақты үйлері бар халық") және арикаралармен (Ónoneo'o) байланысқа келіп, олардың көптеген мәдени ерекшеліктерін қабылдады. Олар Қара жоталар мен Powder River аймағына көшіп келген кейінгі жазық тайпаларының алғашқылары болды. Шамамен 1730 жылы олар жылқыны Лакота тайпаларына (Ho'óhomo'eo'o) таныстырды. Лакота және Оджибве халықтарымен болған қақтығыстар шайендерді батысқа қарай жылжуға мәжбүр етті, ал олар өз кезегінде Киоваларды оңтүстікке ығыстырды. 1776 жылға қарай Лакоталар шайендерді жеңіп, Қара жоталар маңындағы олардың көптеген жерлерін басып алды. 1804 жылы Льюис пен Кларк қазіргі Солтүстік Дакотадағы шайендер ауылына сапар жасады. Еуропалық саяхатшылар шайендердің көптеген атауларын білген, бірақ олардың әртүрлі топтары қалай бірігіп, біртұтас тайпа құрағанын түсінбеді. Олар оны тайпалық соғыстарда қолданатын және маахэомеде (Arrow Lodge немесе Arrow Tepee) сақталатын қаруларын алып жүрді. Ол шайен қоғамының құрылымын, көрнекті жауынгерлер басқаратын әскери немесе соғыс бірлестіктерін, олардың заңдық әділет жүйесін және Қырық төрт бейбітшілік басшысынан тұратын Кеңесті ұйымдастырды. Соңғысы он негізгі манахоның (топтардың) төрт вехуо'о (басшылар) және күн тойына (Sun Dance) орталықтанған тұрақты тайпалық жиындарда кеңесу үшін қосымша төрт "Қарлылар" кеңесінен құрылды.

The Cheyenne of Montana and Oklahoma speak the Cheyenne language, known as Tsêhésenêstsestôtse (common spelling: Tsisinstsistots). Approximately 800 people speak Cheyenne in Oklahoma. According to tribal history, during the 17th century, the Cheyenne were driven by the Assiniboine (Hóheeheo'o) from the Great Lakes region to present day Minnesota and North Dakota, where they established villages. The most prominent of the ancient Cheyenne villages is Biesterfeldt Village, in eastern North Dakota along the Sheyenne River. They first reached the Missouri River in 1676. A more recent analysis of early records posits that at least some of the Cheyenne remained in the Mille Lac region of Minnesota until about 1765, when the Ojibwe defeated the Lakota with firearms — pushing the Cheyenne, in turn, to the Minnesota River, where they were reported in 1766. On the Missouri River, the Cheyenne came into contact with the neighboring Mandan, Hidatsa (Tsé heše'émâheónese, "people who have soil houses"), and Arikara people (Ónoneo'o), adopting many of their cultural characteristics. They were first of the later Plains tribes to move into the Black Hills and Powder River Country. About 1730, they introduced the horse to Lakota bands (Ho'óhomo'eo'o). Conflict with migrating Lakota and Ojibwe people forced the Cheyenne further west, and they, in turn, pushed the Kiowa to the south. By 1776, the Lakota had overwhelmed the Cheyenne and taken over much of their territory near the Black Hills. In 1804, Lewis and Clark visited a surviving Cheyenne village in what is now North Dakota. Such European explorers learned many different names for the Cheyenne and did not realize how the different sections were forming a unified tribe. which they carried when they waged tribal level war and were kept in the maahéome (Arrow Lodge or Arrow Tepee). He organized the structure of Cheyenne society, their military or war societies led by prominent warriors, their system of legal justice, and the Council of Forty four peace chiefs. The latter was formed from four véhoo'o (chiefs or leaders) of the ten principal manaho (bands) and an additional four ″Old Man″ meetings to deliberate at regular tribal gatherings, centered around the Sun Dance.

Жаулар мен жауынгерлік мәдениет

Шайендер, басқа да көптеген жазықтардағы үнді халықтары сияқты, ат пен жауынгерлік өнерге бейімделген халық еді. Олар шебер және күшті атты жауынгерлер ретінде дамыды. Халық жауынгерді соғыс тудырушы емес, қорғаушы, қараушы және жетекші ретінде қарастырды. Шайендерде жауынгерлер шайқаста көрсеткен батырлық әрекеттері – «coup» арқылы қоғамда мәртебеге ие болатын. Соғыс басшысы атағын кез келген жауынгер, соғыс басшысы болуға қажетті «coup»-тарды жеткілікті мөлшерде орындаса, ала алатын еді. Шайендерде, басқа жазық халықтары сияқты, арнайы жауынгерлік қоғамдар құрылды. Әр қоғам өз ішінде лайықты деп есептегендерін қабылдау үшін басшыларын сайлап алатын. Көбінесе қоғамдар арасында ұсақ бәсекелестіктер болар еді, бірақ жауға қарсы күрескенде бірігіп жұмыс істейтін. Әскери қоғамдар Шайен үкіметінде маңызды рөл атқарды. Қоғам басшылары аң ауру мен шабуылдарды ұйымдастырумен қатар, ұлт ішінде тәртіпті сақтауға және заңдарды орындауға жауапты болды. Шайеннің алты түрлі жауынгерлік қоғамы кезекпен ұлттың басшылығын жүзеге асырып тұратын. Шайеннің төрт түпкілікті әскери қоғамы – Жылдам түлкі қоғамы, Елік мүйізді сыпырушы немесе қисайған найза қоғамы, Қалқан қоғамы және Қанатқа байлаушылар қоғамы. Бесінші қоғам – Қаңқу Дауыт қоғамы мен әйгілі Ит солдаттары арасында бөліскен. Алтыншы қоғам – Қарсы жауынгерлер қоғамы, олардың ең танымал ерекшелігі – батылдықтың белгісі ретінде шайқасқа кері бағытта шабуылдауы. Бүгінгі күні Оңтүстік және Солтүстік Шайен халықтарының арасында осы алты қоғам мен олардың түрлі тармақтары әлі де бар. Жауынгерлер дәстүрлі қару-жарақтарды – түрлі соғыс таяқтарын, томагоктарды, садақ-жебелерді, найзаларды, сондай-ақ револьверлер, мылтықтар және сапқыштар сияқты, шабуылдар мен сауда арқылы алынған дәстүрлі емес қару-жарақтарды қолданды. Шайендердің жауларына Кроу (Óoetaneo'o – "қарағалы (құс) халқы"), Шошоне (Sósone'eo'o), Блэкфут (Mo'ôhtávêhahtátaneo'o, сөзбе-сөз мағынасы бірдей), Флэтхед (Kȧhkoestséataneo'o – "жазық басты адамдар"), Нез Перс (Otaesétaneo'o – "тесілген мұрын адамдар"), Арикара, Грос Вентер (Hestóetaneo'o – "ет тілеушілер", "паразиттіктер" немесе Môhónooneo'o – "барлық жерді шарлаушылар"), Ассинибойн және Плейнс Кри (Vóhkoohétaneo'o – "қоян адамдар") Шайен территориясының солтүстігінде және батысында жатқан. 1820 жылы Шайен тайпасы «Дәрілік жебелердің» (Махуттар) көмегімен Кроу лагерін талқандады. Шайен территориясының шығысында олар Сиу, Пауни (Ho'néhetaneo'o – "құс адамдар", мүмкін Скири/Скиди Пауни немесе Жүнді Пауниден алынған), Понка (Onéhao'o), Кау (Oo'kóhtâxétaneo'o – "шашылған шашты адамдар"), Айова, Хо Чанк және Омаха (Onéhao'o) халықтарымен соғысты. Шайендер 1830 жылдары Паунилердің аң аулау лагеріне шабуыл жасаған кезде «Дәрілік жебелерді» жоғалтты. Шайен территориясының оңтүстігінде олар Киовамен (Vétapâhaetó'eo'o – "майлы ағаш адамдар"), Команч (Šé'šenovotsétaneo'o – "жылан адамдар"), Ют (Mo'htávėhetaneo'o – "қара (терілі) адамдар"), Жазық Апачи (Mhtséheonetaneo'o – "басып алған. comp people"), Осаж (Oo'kóhtâxétaneo'o – "шашылған шашты адамдар"), Вичита халқы, әртүрлі Апачи тайпалары және Навахо (Hotamó'keeho – "Батыстан келген үндістер"; Оңтүстік-Батыс және Ұлы Алап тайпаларының ұжымдық атауы) соғысты. Шайендер соғысқан жауларының көпшілігі тек қана қашықтықтан рейд немесе аң ауру кезінде ғана кездесетін. Олардың кейбір жаулары, әсіресе Пауни және Осаж сияқты шығыс жазықтарының үнді халықтары, АҚШ армиясының үнді скауттары ретінде қызмет етіп, американдық сарбаздарға Шайендердің әдеттері мен күресу стратегиялары туралы құнды ақпарат берді. Кейбір жаулары, мысалы Лакота, кейінірек олардың тарихында олардың берік одақтастарына айналып, Қызыл бұлт соғысы мен 1876 жылғы Ұлы Сиу соғысы кезінде Шайендерге АҚШ армиясына қарсы күресуге көмектесті. Команчи, Киова және Жазық Апачи оңтүстік жазықтардағы үнді соғыстарының соңында Шайендердің одақтастары болды, олар Қызыл өзен соғысы сияқты қақтығыстар кезінде бірге шайқасты.

Like many other plains Indian nations, the Cheyenne were a horse and warrior people who developed as skilled and powerful mounted warriors. A warrior was viewed by the people not as a maker of war but as a protector, provider, and leader. Warriors gained rank in Cheyenne society by performing and accumulating various acts of bravery in battle known as coups. The title of war chief could be earned by any warrior who performs enough of the specific coups required to become a war chief. Specific warrior societies developed among the Cheyenne as with other plains nations. Each society had selected leaders who would invite those that they saw worthy enough to their society lodge for initiation into the society. Often, societies would have minor rivalries; however, they might work together as a unit when warring with an enemy. Military societies played an important role in Cheyenne government. Society leaders were often in charge of organizing hunts and raids as well as ensuring proper discipline and the enforcement of laws within the nation. Each of the six distinct warrior societies of the Cheyenne would take turns assuming the leadership role within the nation. The four original military societies of the Cheyenne were the Swift Fox Society, Elk Horn Scrapper or Crooked Lance Society, Shield Society, and the Bowstring Men Society. The fifth society is split between the Crazy Dog Society and the famous Dog Soldiers. The sixth society is the Contrary Warrior Society, most notable for riding backwards into battle as a sign of bravery. All six societies and their various branches exist among the Southern and Northern Cheyenne Nations in present times. Warriors used a combination of traditional weapons such as various types of war clubs, tomahawks, bows and arrows, and lances as well as non traditional weapons such as revolvers, rifles, and shotguns acquired through raid and trade. The enemies of the Cheyenne included the Crow (Óoetaneo'o – "crow (bird) people"), Shoshone (Sósone'eo'o), Blackfeet (Mo'ôhtávêhahtátaneo'o, same literal meaning), Flathead (Kȧhkoestséataneo'o – "flat headed people"), Nez Perce (Otaesétaneo'o – "pierced nose people"), Arikara, Gros Ventre (Hestóetaneo'o – "beggars for meat", "spongers" or Môhónooneo'o – lit. "scouting all over ones"), Assiniboine, and Plains Cree (Vóhkoohétaneo'o – "rabbit people") to the north and west of Cheyenne territory. By the help of the Medicine Arrows (the Mahuts), the Cheyenne tribe massacred a Crow camp in 1820. To the east of Cheyenne Territory they fought with the Sioux, Pawnee (Ho'néhetaneo'o – "wolf people", possibly an adaptive from the Skiri/Skidi Pawnee or Wolf Pawnee), Ponca (Onéhao'o), Kaw (Oo'kóhtâxétaneo'o – "cut hair people"), Iowa, Ho Chunk and Omaha (Onéhao'o). The Cheyenne lost the Medicine Arrows during an attack on a hunting camp of Pawnees around 1830. South of Cheyenne territory they fought with the Kiowa (Vétapâhaetó'eo'o – "greasy wood ones"), Comanche (Šé'šenovotsétaneo'o – "snake people"), Ute (Mo'ȯhtávėhetaneo'o – "black (skinned) people"), Plains Apache (Mȯhtséheonetaneo'o – "occupied. comp people"), Osage (Oo'kóhtâxétaneo'o – "cut hair people"), Wichita people, various Apache tribes and Navajo (Hotamó'keeho – "Indians from out west"; collective name for tribes of the Southswest and Great Basin). Many of the enemies the Cheyenne fought were only encountered occasionally, such as on a long distance raid or hunt. Some of their enemies, particularly the Indian peoples of the eastern great plains such as the Pawnee and Osage would act as Indian Scouts for the US Army, providing valuable tracking skills and information regarding Cheyenne habits and fighting strategies to US soldiers. Some of their enemies such as the Lakota would later in their history become their strong allies, helping the Cheyenne fight against the United States Army during Red Cloud's War and the Great Sioux War of 1876. The Comanche, Kiowa and Plains Apache became allies of the Cheyenne towards the end of the Indian wars on the southern plains, fighting together during conflicts such as the Red River War.

1825 жылғы келісім

1825 жылдың жазында тайпа Миссури өзенінің жоғарғы ағысында генерал Генри Аткинсон мен үнді агенті Бенджамин О'Фаллоннан құралған АҚШ шарт жасасу комиссиясын қабылдады. Комиссиямен бірге 476 сарбаздан тұратын әскери күзет те келді. Генерал Аткинсон және оның серігі 1825 жылдың 16 мамырында Форт-Аткинсоннан жолға шықты. Миссури өзенімен жоғары қарай сапар шегіп, Арикара, Шайен, Кроу, Мандан, Понка және Сиукстің бірнеше руы сияқты Миссуридің жоғарғы ағысындағы тайпалармен достық және сауда туралы шарттар жасасты. Сол кезде АҚШ Миссуридің жоғарғы ағысында Канададан оңтүстікке қарай келген британдық саудагерлермен бәсекелестікке тап болды. Шарттарда тайпалардың АҚШ территориясында өмір сүретіні мойындалды, АҚШ пен тайпалар арасындағы мәңгілік достыққа уәде берілді. Сондай-ақ, АҚШ-тың сауданы реттеу құқығы мойындалып, тайпалар тек лицензиясы бар саудагерлермен ғана сауда жасауға міндеттелді. Тайпалар жеке өш алудан бас тартуға және ұрланған жылқыны немесе мүлікті қайтаруға немесе иесіне өтемақы төлеуге келісті. Комиссияның Қара аяқ және Ассинибойн тайпаларымен байланыс орнату әрекеттері сәтсіз аяқталды. Комиссия Небраска штатындағы Консилд-Блаффтағы Форт-Аткинсонға қайтып келген кезде Ота, Пауни және Омаха тайпаларымен сәтті келіссөздер жүргізді.

Эмигранттар жолын жалғастыру

1840-шы жылдардың басында Орегон, Мормон және Калифорния жолдары арқылы эмигранттардың қозғалысы артуы құрғақ аймақтардағы су және аң сияқты шектеулі ресурстар үшін үндістермен бәсекелестікті күшейтті. Жолдар бойындағы ресурстардың азаюы шайендердің Солтүстік шайендер мен Оңтүстік шайендерге бөлінуіне әкелді, осылайша олар өмір сүруге жеткілікті аумаққа ие бола алды. Калифорниядағы алтын асыру кезінде эмигранттар холера әкелді. Ауру нашар санитарлық жағдайға байланысты кеншілер лагерьлері мен су арналарында тарады. Холера көшіп-қонушылардың өлімінің басты себебіне айналды, олардың шамамен оннан бірі жол жүрісінде қайтыс болды. 1849 жылы холера эпидемиясы, мүмкін саудагерлер арқылы, жазықтардағы үндістерге жетті, нәтижесінде сол жылдың жазында көптеген адам қаза тапты. Тарихшылардың бағалауынша, шамамен 2000 шайен қаза тапты, бұл олардың халқының жартысынан екі үшін бір бөлігін құрады. Басқа тайпалардың арасында да ауыр шығындар болды, бұл олардың әлеуметтік құрылымын әлсіретті. 1849 жылғы маусымда сауданың күрт азаюына байланысты Бент форты тасталып, өртелді.

1851 жылғы Форт-Ларами келісім-шарты

1846 жылы Томас Фицпатрик Арканзас және Платте өзендерінің жоғарғы ағысында АҚШ-тың үнді агенті болып тағайындалды. Оның Солтүстік Шайен, Арапахо және басқа тайпалармен келіссөздер жүргізудегі күш-жігері 1851 жылы Форт-Ларамиде үлкен кеңеске әкелді. Келісімдерді Фитцпатрик пен Дэвид Доусон Митчеллден тұратын комиссия, АҚШ-тың үнді істері жөніндегі бастығы, солтүстік жазықтардың үндістерімен жүргізді. Жазықтардағы тайпалар арасындағы соғысты азайту мақсатында үкімет өкілдері әр тайпаға жер "бөлді" және оларды өзара бейбіт болуға міндеттеді. Сонымен қатар, үкімет еуропалық америкалық саяхатшылар мен саудагерлерге жазықтардағы үнділер жері арқылы жолдар салуға және күтіп ұстауға рұқсат алды, мысалы, эмигранттар жолы және Санта-Фе жолы, сондай-ақ оларды күзету үшін бекіністерді сақтауға мүмкіндік берді. Тайпалар өз территорияларына тигізілген бұл қолсұғыс үшін ақшалай және заттай сыйлықтармен өтемақы алды. 1851 жылғы Форт-Ларами келісімшарты Шайен және Арапахо тайпаларының территориясын Ұлы жазықтарда, Солтүстік Плат өзені мен Арканзас өзені арасында бекітті. Бұл территорияға қазіргі Колорадо штатының, Скалисті таулардың Фронт-Рейджінің шығысы мен Арканзас өзенінің солтүстігіндегі бөлігі; Вайоминг пен Небраска штаттарының Солтүстік Платт өзенінің оңтүстігіндегі бөлігі; және Канзас штатының батыс бөлігі кірді.

1857 жылғы АҚШ-тың жазалау экспедициясы

1856 жылдың сәуір айында Платте өзеніндегі көпірде (қазіргі Вайоминг штатындағы Каспер қаласының жанында) болған оқиғада шайен тайпасының әскерінен бір жауынгер жараланды. Ол жазыққа шайендерге оралды. 1856 жылдың жазында индейлер Форт-Керни маңындағы Көшпенділер жолындағы саяхатшыларға шабуыл жасады. Жауап ретінде АҚШ атқыштар әскері Небраскадағы Гранд-Айлендте шайендердің лагеріне шабуыл жасады. Олар шайендердің он әскерін өлтіріп, сегізін немесе одан да көп жаралады. Шайендер Республикалық өзенге қайтқанға дейін кем дегенде үш көшпенділер тобына шабуыл жасады. Форт-Ларамидегі үнді агенті шайендермен қарым-қатынасты азайту үшін келіссөздер жүргізді, бірақ Соғыс министрі 1855 жылғы 1-ші атқыштар полкіне полковник Эдвин В. Самнер басшылығымен жазалау экспедициясын жүргізуге бұйрық берді. Ол 1857 жылдың көктемінде шайендерге қарсы жорыққа шықты. Майор Джон Седжвик экспедицияның бір бөлігін Арканзас өзені бойымен және Фонтейн Крик арқылы Оңтүстік Платт өзеніне жетектеді. Самнердің жасағы Солтүстік Платт өзені бойымен батысқа қарай Форт-Ларамиге, содан кейін Фронт-Рейндж бойымен Оңтүстік Платт өзеніне қарай жол тартты. 400 сарбаздан тұратын күш шайендерді іздеу үшін жазықтар арқылы шығысқа қарай жылжыды. Ақ Бұқа (мұз деп те атайды) және Сұр Сақал (Қара деп те атайды) сиқыршыларының ықпалымен шайендер күшті рухани күштің әскерлердің қаруларын атпауға сендіріп, шайқасқа кірісті. Оларға жақын жердегі бұлақтан су алып, қолдарын көтерсе, әскердің оқтарынан қорғалатындары айтылды. Қолдарын көтеріп, шайендер Соломон өзеніне жақындаған әскерді қоршап алды. Самнер атқыштарға шабуыл жасауға бұйрық берді, әскерлер семсерлерін тартып, шабуыл жасады; шайендер қашқа бас салды. Ұзақ жорыстан кейін шаршаған аттарымен атқыштар көптеген шайендерге қарсы тұра алмады, өйткені олардың аттары сергек болды. Бұл шайендердің АҚШ армиясына қарсы өткізген алғашқы шайқасы болды. Екі тараптан да шығын аз болды; сол кездегі жас лейтенант Дж. Е. Б. Стюарт семсермен шайен жауынгеріне шабуыл жасағанда кеудесіне оқ тиді. Әскерлер жорығын жалғастырды және екі күннен кейін асығыс тастап кетілген шайен лагерін өртеп жіберді; олар киіз үйлерді және қысқы бұқа етін жойды. Самнер Бент фортына қарай жол тартты. Шайендерді жазалау үшін ол олардың жылдық сыйлықтарын арапахо тайпасына үлестірді. Ол одан әрі жазалау шараларын жоспарлады, бірақ армия мормондармен туған дауға байланысты оны Ютаға жіберді (бұл Юта соғысы деп танылатын болады). Шайендер Арканзас өзенінен төмен Киова және Команч тайпаларының жеріне көшіп кетті. Күзде Солтүстік шайендер Платт өзенінің солтүстігіндегі өздерінің жерлеріне оралды.

In April 1856, an incident at the Platte River Bridge (near present day Casper, Wyoming), resulted in the wounding of a Cheyenne warrior. He returned to the Cheyenne on the plains. During the summer of 1856, Indians attacked travelers along the Emigrant Trail near Fort Kearny. In retaliation, the US Cavalry attacked a Cheyenne camp on Grand Island in Nebraska. They killed ten Cheyenne warriors and wounded eight or more. Cheyenne parties attacked at least three emigrant settler parties before returning to the Republican River. The Indian agent at Fort Laramie negotiated with the Cheyenne to reduce hostilities, but the Secretary of War ordered the 1st Cavalry Regiment (1855) to carry out a punitive expedition under the command of Colonel Edwin V. Sumner. He went against the Cheyenne in the spring of 1857. Major John Sedgwick led part of the expedition up the Arkansas River, and via Fountain Creek to the South Platte River. Sumner's command went west along the North Platte to Fort Laramie, then down along the Front Range to the South Platte. The combined force of 400 troops went east through the plains searching for Cheyenne. Under the influence of the medicine man White Bull (also called Ice) and Grey Beard (also called Dark), the Cheyenne went into battle believing that strong spiritual medicine would prevent the soldiers' guns from firing. They were told that if they dipped their hands in a nearby spring, they had only to raise their hands to repel army bullets. Hands raised, the Cheyenne surrounded the advancing troops as they advanced near the Solomon River. Sumner ordered a cavalry charge and the troops charged with drawn sabers; the Cheyenne fled. With tired horses after long marches, the cavalry could not engage more than a few Cheyenne, as their horses were fresh. This was the first battle that the Cheyenne fought against the US Army. Casualties were few on each side; J. E. B. Stuart, then a young lieutenant, was shot in the breast while attacking a Cheyenne warrior with a sabre. The troops continued on and two days later burned a hastily abandoned Cheyenne camp; they destroyed lodges and the winter supply of buffalo meat. Sumner continued to Bent's Fort. To punish the Cheyenne, he distributed their annuities to the Arapaho. He intended further punitive actions, but the Army ordered him to Utah because of an outbreak of trouble with the Mormons (this would be known as the Utah War). The Cheyenne moved below the Arkansas into Kiowa and Comanche country. In the fall, the Northern Cheyenne returned to their country north of the Platte.

Пайктың алтынға деген құштарлығы

1859 жылы Колорадодағы алтын асығудан бастап, еуропалық америкалық қоныс аударушылар шайендер және басқа да жазықтық индейлеріне бөлінген жерлерге көшіп келді. Саяхаттар Оңтүстік Плат өзені бойындағы Көшпенділер жолы арқылы күрт өсті, ал кейбір көшпенділер Калифорнияға барар алдында тоқтады. Бірнеше жыл бойы қоныс аударушылар мен индейлер арасында бейбітшілік сақталды. Қақтығыстар тек шайендер мен арапахолардың жазықтықтағы және юта тайпаларының таулардағы эндемикалық соғыстарымен байланысты болды. АҚШ-тың Блэк Кетл және басқа шайендермен бейбітшілікке қол жеткізуі Форт Уайз шартына әкелді: ол 1851 жылғы Форт Ларами шартында келісілген аумақтарға алмасу шартымен, шайендерге Оңтүстік-Шығыс Колорадода шағын резервация құрды. Көптеген шайендер шартқа қол қоймады және Арканзас пен Оңтүстік Плат арасындағы Смоки Хилл және Республикалық бассейндердегі, мүйізді малдың көп болған дәстүрлі жерлерінде өмір сүруді және аң аулауды жалғастырды. Кеңірек бейбітшілік орнатуға күш-жігер жалғасты, бірақ 1864 жылдың көктемінде Колорадоның губернаторы Джон Эванс және Колорадо еріктілерінің командирі Джон Чивингтон жазықта лагерь құрған немесе аң аулаған индейлерге шабуылдар жасауды бастады. Олар кез келген индейді көріп өлтіріп, Колорадо соғысын бастарды. Толыққанды соғыс басталды және индейлер Оңтүстік Платте бойындағы жолға көптеген шабуылдар жасады, ал Денвер осы жол арқылы жабдықтауды жүзеге асырды. Әскер 1864 жылдың 15 тамызынан 24 қыркүйегіне дейін жолды жапты. 1865 жылдың қаңтар айында олар Жюльсбургтегі бекет және фортқа шамамен 1000 жауынгермен қарсы шабуыл жасады. Индейлер Оңтүстік Платте бойында, Жюльсбургтің шығысында да, батысында да көптеген шабуылдар жасады және ақпан айының басында фортқа тағы шабуыл жасады. Олар көптеген олжаны тартып алып, көптеген еуропалық америкалықтарды өлтірді. Көптеген индейлер солтүстікке, Небраскаға қарай, Black Hills және Паудер Риверге жол тартты.

Вашита өзенінің шайқасы

Төрт жыл өткен соң, 1868 жылдың 27 қарашасында Джордж Армстронг Кастер және оның әскерлері Вашита өзені шайқасында Блэк Кеттлдің тобына шабуыл жасады. Оның тобы белгілі бір резервацияда орналасып, үкіметтің бұйрықтарына бағынып жүргенімен, оның кейбір мүшелері Үнді аумағынан шыққан топтар жасаған Канзасқа шабуылдармен байланысты болды. Кастер 103 шайен "жауынгерін" және белгісіз саны бар әйелдер мен балаларды өлтірді деп мәлімдеді, ал түрлі шайен деректері 11 мен 18 аралығында ер адам (көбінесе 10 шайен, 2 арапахо, 1 мексикалық саудагер) және 17 мен 25 аралығында әйел мен баланы өлтіргенін көрсетті. Топтың жауынгерлік немесе бейбітшіл болғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Тарихшылар топтың басшысы, бас батыр Қара Кетлдің шайендер ұлымының соғыс емес, бейбітшілік тобының мүшесі болғанын айтады. Алайда, ол тобының мүшелеріне толық билікке ие болған жоқ және еуропалық американдықтар мұны түсінбеді. Топтың жас мүшелері шабуылдарға қатысқанда, еуропалық американдықтар барлық топты оқиғалар мен салдарға кінәлады.

Кіші Бигхорн шайқасы

Солтүстік Шайендер 1876 жылғы 25 маусымда болған Кіші Бигхорн шайқасына қатысты. Шайендер, Лакота, басқа Сиу жауынгерлері және Арапахо тайпасының шағын тобы бірлесіп генерал Джордж Армстронг Кастерді және оның 7-ші атқыштар полкінің көп бөлігін қаза қылды. Тарихшылардың бағалауынша, Кіші Бигхорн өзені бойындағы Шайен, Лакота және Арапахо лагерінде шамамен 10 000 адам болған, бұл Солтүстік Америкадағы резервациялар құрылғанға дейінгі кезеңдегі ірі тайпалық жиынның біріне айналдырды. Оқиға туралы жаңалық АҚШ-тың барлық айманына таралып, ел өзінің жүз жылдығын тойлап жатқан кезде Вашингтон қаласына жетті. Бұл жайтқа халықтың реакциясы Шайендерге деген ашу-ыза тудырды.

Солтүстік шайендер көшiруi

Кіші Бигхорн шайқасынан кейін АҚШ армиясы шайендерді қолға түсіру әрекеттерін күшейтті. 1879 жылы, Дулл-Найф шайқасынан соң, Крези-Хорс Робинсон фортында бас иген кезде, бірнеше шайен басшылары мен олардың жандары да бас иді. Олар – Таңғы Жұлдыз (сонымен қатар Дулл-Найф), Standing Elk және Wild Hog, олармен бірге шамамен 130 шайен болды. Сол жылы Екі Ай 300 шайенмен бірге Форт-Кёг фортында бас берді. Шайендер 1868 жылғы 29 сәуірдегі Форт-Ларами шартына сәйкес, Сиу тайпасымен бірге резервацияда өмір сүруді қалаған және күткен, оған Дулл-Найф пен Кішкентай Қасқыр қол қойған. Кіші Бигхорн шайқасынан кейін АҚШ әскерін күшейту аясында армия полковник Рональд С. Маккензиді және оның Төртінші кавалериясын Платт департаментіне қайта тағайындады. Бастапқыда Робинсон лагерінде орналасқан олар, Powder River экспедициясының ядросын құрады. Олар 1876 жылғы қазан айында солтүстік шайендердің ауылдарын табу үшін аттанды. 1876 жылғы 25 қарашада оның жасағы Вайоминг территориясында Дулл-Найф шайқасында солтүстік шайендердің ауылын анықтап, жеңді. Солдаттар шатырларды, азық-түлікті жойды және жылқыларды тартып алғаннан кейін, солтүстік шайендер тез арада бас иді. Олар солтүстікте Сиу тайпасымен бірге қалуды үміттенеді, бірақ АҚШ оларды Үндістан территориясындағы резервацияда оңтүстік шайендермен бірге орналасуға мәжбүрледі. Ұзақ кеңестен кейін солтүстік шайендер оңтүстікке кетуге келісті. Солтүстік шайендер Үндістан территориясына келгенде жағдай қиын болды: рацион жеткіліксіз болды, резервация маңында бизон болған жоқ, және бірнеше деректерге сәйкес, халық арасында безгек тарады. 1878 жылғы 9 қыркүйекте Кішкентай Қасқыр мен Дулл-Найф басшылығымен солтүстік шайендердің бір бөлігі солтүстікке қайта сапарға шықты. Түркия Спрингс және Қазаланған әйелдің бұрышындағы АҚШ армиясымен шайқасқаннан кейін, олар солтүстік аймаққа жетіп, екі топқа бөлінді. Дулл-Найф басқарған топ (көбінесе әйелдер, балалар және қарттар) бас иді және Форт Робинсонға жеткізілді, содан кейін болған оқиғалар Форт Робинсон трагедиясы ретінде танылды. Оларға бір аптадан кейін Үндістан территориясына қайта оралуға бұйрық берілді. Олар бас тартқаннан кейін, төрт күн бойы тамақ, су және жылыну үшін отынсыз ағаштан жасалған казармада қамалды. Көптеген адамдар қаңтардың 9-ы күні шамамен -40 градус температурада қашып құтылды, бірақ барлығы қайта қолға түсірілді немесе қаза болды.

Following the Battle of the Little Bighorn, the US Army increased attempts to capture the Cheyenne. In 1879, after the Dull Knife Fight, when Crazy Horse surrendered at Fort Robinson, a few Cheyenne chiefs and their people surrendered as well. They were Morning Star (aka Dull Knife), Standing Elk and Wild Hog with around 130 Cheyenne. Later that year Two Moons surrendered at Fort Keogh, with 300 Cheyenne. The Cheyenne wanted and expected to live on the reservation with the Sioux in accordance to an April 29, 1868 treaty of Fort Laramie, which both Dull Knife and Little Wolf had signed. As part of a US increase in troops following the Battle of the Little Bighorn, the Army reassigned Colonel Ranald S. Mackenzie and his Fourth Cavalry to the Department of the Platte. Stationed initially at Camp Robinson, they formed the core of the Powder River Expedition. It departed in October 1876 to locate the northern Cheyenne villages. On November 25, 1876, his column discovered and defeated a village of Northern Cheyenne in the Dull Knife Fight in Wyoming Territory. After the soldiers destroyed the lodges and supplies and confiscated the horses, the Northern Cheyenne soon surrendered. They hoped to remain with the Sioux in the north but the US pressured them to locate with the Southern Cheyenne on their reservation in Indian Territory. After a difficult council, the Northern Cheyenne eventually agreed to go South. When the Northern Cheyenne arrived at Indian Territory, conditions were very difficult: rations were inadequate, there were no buffalo near the reservation and, according to several sources, there was malaria among the people. On 9 September 1878, a portion of the Northern Cheyenne, led by Little Wolf and Dull Knife started their trek back to the north. After fighting battles with the U. S. army at Turkey Springs and Punished Woman's Fork and reaching the northern area, they split into two bands. That led by Dull Knife (mostly women, children and elders) surrendered and were taken to Fort Robinson, where subsequent events became known as the Fort Robinson tragedy. Dull Knife's group was first offered food and firewood and then, after a week and a half, they were told to go back to Indian territory. When they said no, they were then locked in the wooden barracks with no food, water or firewood for heat for four days. Most escaped in an estimated forty degrees below zero on January 9, 1879, but all were recaptured or killed.

Солтүстік Шайенн үнді резервациясы

Форт-Кёггеге (қазіргі Майлс-Сити, Монтана) саяхат жасаған шайендер, оның ішінде Кішкентай Вулф, форт маңында қоныстанды. АҚШ президенті Честер А. Артурдың 1884 жылғы 16 қарашадағы жарлығымен Тунг өзені үнді резерваты құрылды, қазір ол Солтүстік Шайенн үнді резерваты деп аталады. Бұл резерватқа Тунг өзенінің шығысында жер телімдерін алған шайендер кірмеді. Батыс шекарасы – Кроу үнді резерваты. 1900 жылғы 19 наурызда президент Уильям Маккинли резервацияны Тунг өзенінің батыс жағалауына дейін кеңейтті. Тунг өзенінің шығысында қоныстанғандар өзеннің батыс жағына көшірілді. Әйелдер теріні илеп, киім, тұрақ және басқа да қажетті заттар жасады. Олар сондай-ақ тамырларды, жидектерді және басқа да пайдалы өсімдіктерді жинады. Аң аулау және жинау арқылы алынған өнімдерден әйелдер шатырлар, киім және басқа да жабдықтар жасады. Олардың өмірі белсенді және дене еңбегіне толы болды. Шайендер Блэк-Хиллз және оның төңірегіндегі жерлерді басып алды, бірақ кейіннен Дакотадан Арканзас өзеніне дейінгі барлық Үлкен жазықтарды мекендеді.

Үлгілер

Шейен әйелінің мәртебесі жоғары болады, егер ол атақты ата-бабалары бар, кеңейтілген отбасының мүшесі болса. Сонымен қатар, ол әйел туыстарымен жақсы қарым-қатынаста болса және отбасында алкоголизмге немесе жаман әдеттерге бой алған адамдар болмаса, оның мәртебесі артады. Барлық Шейен әйелдерінен еңбекқор болу, ұяттылықты сақтау, қарапайым мінезді болу, дәстүрлі қолөнерде шебер болу, Шейен мәдениеті мен тарихын жақсы білу және Шейен тілінде еркін сөйлей алу күтіледі. Тайпалық тойларда (powwow) шақырылатын әйелдерден де осы қасиеттер күтіледі.

Этноботаника

Таңсырау мен әлсіздікке қарсы, ұнтақталған жапырақтары мен гүлдерінен жасалған тұнба қолданылады. Аттарға несеп жолдарының аурулары мен ауыздың қабынуына емдеу үшін Sagittaria cuneata құрғақ жапырақтары беріледі.

Халықтың тарихы

1856 жылы "Үндістер ісі" бойынша үнді агенті Томас С. Твисс шайендердің 2000 жауынгерге (демек, шамамен 10 000 адамға) және 1000 шатырға жететінін бағалады. 1875 жылы "Үндістер ісі" оларды 4228 адам деп хабарлады. 1900 жылы "Үндістер ісі" 3446 адамды санады (Оклахомадағы 2037 Оңтүстік шайен және Монтана мен Оңтүстік Дакотадағы 1409 Солтүстік шайен). 1910 жылғы халық санағы бойынша олардың саны 3055 адамды құрады. 1921 жылы олардың саны 3281 болды. Шайен халқының саны 20 және 21 ғасырларда артып келеді. 2020 жылғы АҚШ халық санағы 22 979 адамды көрсетті.