Кіріспе

Пиган (Blackfoot) – Солтүстік Американың Ұлы жазығында тұратын алгонкин тілінде сөйлейтін халық. Олар Blackfoot конфедерациясын құрайтын үш Blackfoot тілдес тобының ең ірісі; Сиксика және Кайнай – қалғандары. Пиган тайпасы XIX ғасырда Солтүстік Ұлы жазықтың көп бөлігін бақылаған. Канада мен Америка Құрама Штаттары олардың жерлерін бөлісіп, араларына шекара салғаннан кейін, Пиган халқы осы екі елдің бірімен шарт жасасуға, шекараның сол немесе оң жағындағы резервацияларда қоныстануға және Солтүстік Америка мемлекеттері құрған екі үкіметтік органның біріне тіркелуге мәжбүр болды. Бұл екі ұрпақ – АҚШ-тың Монтана штатының солтүстік-батысындағы федералдық деңгейде танылған Blackfeet тайпасы және Канаданың Альберта провинциясындағы танылған "топ" – Пиикани тайпасы. Бүгінде көптеген Пиган халқы Монтана штатының Браунинг қаласындағы Blackfeet тайпасымен бірге тұрады. 1990 жылғы АҚШ халық санағында 32 234 Blackfeet тіркелді. 2010 жылғы АҚШ халық санағында 105 304 адам өзін Blackfeet тайпасынан (жеке немесе бір немесе бірнеше нәсілдермен және/немесе тайпалармен байланысты) деп атады. Дәстүр бойынша, жазық халықтары "топтарға" бөлінген: бірге аң аулау және қорғану үшін көшіп-қонып жүретін отбасылардың бірлестіктері. Гриннеллдің мәліметінше, Пиган тайпасының топтары: Ахапитапе, Ахкайкокакиник, Кии, Сикутсипмайк, Сикопоксимайк, Цинкисистсойк, Кутаймик, Ипоксимайк, Силкокицимик, Нитавик, Апикаивик, Миавахпицик, Нитакокиципипик, Нитицскик, Инуксик, Миавкинайик, Эскинайтупик, Инкиакускопвайк, Кахмитаик, Кутаисоциман, Нитицкисистаник, Моцвайкина, Мокум, Мотахосик. Хейден сондай-ақ Суксойктерді де атап көрсетеді.

1870-жылдарға дейін

2014 жылы зерттеушілер 12 500 жылдан астамдық бала сүйегінің ДНК-сының тізбегін анықтап, оның бірнеше Кловис мәдениетінің артефактілерімен тығыз байланыста табылғанын хабарлады. Ол қазіргі барлық американдық халықтармен күшті байланыс көрсетті. Монтананың солтүстік-орталық бөлігінде 5000 жылға дейін сонатын адам қонысының алдын ала дәлелдері бар. 300 жылдан бастап бизон секірулерін пайдаланғандығына куәліктер бар. Пиган халқы бұл аймаққа салыстырмалы түрде жақында келген болуы мүмкін, себебі 1730 жылдан бастап олардың алгонкин тілді ата-бабалары қазіргі Саскачеваннан оңтүстік-батысқа көшіп кеткеніне сенімді дәлелдер бар. Осыған дейін олар шығысқа қарай тұрған болуы мүмкін, өйткені көптеген алгонкин тілді халықтар тарихи түрде Атлант мұхитының жағалауында және басқалары Ұлы көлдер маңында өмір сүрген. Алгонкин тілдері отбасының басқа тілдерімен салыстырғанда, блэкфут тілінің лингвистикалық зерттеулері блэкфут халқының Ұлы көлдердің батысындағы аймақта ұзақ жылдар бойы өмір сүргенін көрсетеді. Бұл тілдер отбасының басқа тілдері сияқты, блэкфут тілі де агглютинативті. Халықтың бір бөлігі егіншілікпен айналысып, бір бөлігі көшпелі өмір салған. Олар жылқы мен қару қолданғаннан кейін батысқа қарай жылжи бастады, бұл оларға бизон аулау үшін кеңірек мүмкіндік берді. Олар 19 ғасырдың басында жазықтықтардағы үндістер мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Тайпалық ауызша тарихтарға сәйкес, еуропалықтар келгенге дейін мыңдаған жылдар бойы адамдар Таулы аймақтың алдындағы жерлерде өмір сүрген. Блэкфут жаратылыс мифі Glacier Ұлттық паркінің жанындағы, қазіргі Badger Two Medicine деп аталатын аймақта орын алған. Жылқының пайда болуы шамамен 1730 жылға келіп, шошони тайпасының шабуылдарынан кейін пиган тайпасы күтенай, салиш және нез персе тайпаларынан жылқы алуға мәжбүр болды. Еуропалық текті адамдармен алғашқы байланыс туралы мәліметтер 18 ғасырдың соңына қарай жарияланды. Тері саудагері Джеймс Гэдди және Гудзон шығанағы компаниясының зерттеушісі Дэвид Томпсон, Боу өзенін көрген алғашқы еуропалықтар, 1787–1788 жылдары қыста пиган тайпасымен бірге кемпінг құрды. 1858 жылы АҚШ-та пиган тайпасының саны 3700-ге жетеді деп есептелді. Үш жылдан кейін Хейден халықтың саны 2520 деп бағалады. Жұқпалы аурулар эпидемияларынан кейін блэкфут халқының саны кейде күрт төмендеді. Олардың еуразиялық ауруларға табиғи иммунитеті болмады, ал 1837 жылғы жазықтықтардағы шешек эпидемиясы 6000 блэкфутты, сондай-ақ басқа тайпалардағы мыңдаған адамдарды өлтірді. Блэкфуттар азық-түлікпен қамтамасыз етудің бұзылуы мен соғыс салдарынан аштықтан да зардап шекті. 1882 жылы соңғы бизон аулау сәтсіз аяқталғаннан кейін, сол жыл аштық жылы деп аталды. 1900 жылы шамамен 20 000 блэкфут болды. 1906 жылы Монтана штатындағы Блэкфут агенттігінің қарауында 2072 адам, ал Канаданың Альберта штатындағы Пиеган тайпасының қарауында 493 адам болды. 21 ғасырдың басында олардың саны 35 000-нан асты. 2010 жылғы АҚШ халық санауында 105 304 адам өзін пиган блэкфут тайпасының мүшесі деп атады, олардың 27 279-ы толыққанды блэкфуттар, ал қалғандары бірнеше нәсілге жататын немесе кейбір жағдайларда бірнеше тайпадан шыққан деп мәлімдеді, бірақ олар негізінен блэкфут тайпасының мүшелері екенін айтты. Бұл адамдар көптеген ер адамдардың әлеуметтік рөлдерін атқарды. Бұл жалғыз ән айтуға дайындық, бұл әдетте "әдепсіз" деп есептеледі, және ер адамдардың ән салған стилін пайдалануды қамтиды.