Кіріспе

Жарысты родео командалық спорты. Топтық арқан тарту, сондай-ақ бағыттау және тікұшақпен жүру деп те аталады, бұл родео жарысы, онда өгіз (әдетте Corriente) және екі атты шабандоз қатысады. Бірінші арқан тартқыш "басты" деп аталады, ол өгіздің алдыңғы бөлігін, әдетте мүйіздерін арқанмен байлайды, бірақ арқанның мойынға немесе бір мүйіз бен мұрынға оралуы да заңды, оны "жартылай бас" деп атайды. Өгіз үш рұқсат етілген тәсілдің бірімен ұсталғаннан кейін, "басты" арқанды резеңке жабынталған ат құйрығына орап, атын өгізді солға бұру үшін пайдалануы керек. Екінші арқан тартқыш – "аяқты" – "басты" өгізді бұрғаннан кейін оның артқы аяқтарын арқанмен байлайды. Егер бір ғана аяқ ұсталса, соңғы уақытқа бес секундтық айып қосылады. Топтық арқан тарту – ерлер мен әйелдердің кәсіби деңгейде санкцияланған жарыста, бір жынысты немесе аралас жынысты командаларда тең бәсекелесетін жалғыз родео түрі.

Шығу тегі

Каубойлар бұл әдісті бастапқыда жұмыс істейтін ранчоларда қолданды, бір адамның күшіне бағынбайтын, ірі жануарды ұстап, бағындыру қажет болғанда. Жылдар өте келе, спорт дамыған сайын, әр арқан тартушының жеке дағдысын бағалау үшін нөмірлеу жүйесі енгізілді. Нөмірлер бас арқан тартушылар үшін біртен онға дейін (1-10) және аяқ арқан тартушылар үшін біртен онға дейін (1-10) болады. Осы нөмірлерді пайдаланып, бәсекелестікті теңестіру үшін үстеме жүйе (уақытты қысқарту) құрылды. Бүгінде ондаған мың әуесқой арқан тартушылар миллиондаған долларлық жүлде қоры үшін жарысады.

Қазіргі оқиға

Арқанмен жүгіруге арналған бұқалар, ұстау алаңынан арқанмен жүгіру аренасына апаратын тар жолдар арқылы жылжытылады. Жолдар бұқаларды бір қатарға тізуге мүмкіндік береді. Содан кейін, бірінен кейін бірі, бұқа арқанмен жүгіруге арналған құлаққа (chute) енгізіледі, құлақтың алдында серіппелі есіктер, ал арт жағында берік қақпа болады, осылайша бір уақытта тек бір ғана жануар босатылады. Құлақтың екі жағында ат пен шабандозға сыйымды болатын "қорап" деп аталатын алаң орналасқан. Басты (header) бір жақта тұрады (әдетте оң қолды басты үшін сол жақта), оның міндеті – бұқаны мүйіздерінен арқанмен байлап, одан кейін бұқаны бұрып, артқы аяқтарын "аяқ байлаушының" (heeler) байлауына мүмкіндік беру. Аяқ байлаушы құлақтың екінші жағындағы қораптан басталады. Басты баудың алдындағы "кедергі" (barrier) деп аталатын тартымды арқан, белгілі бір ұзындықтағы бұқаның мойнына оңай босатылатын арқанмен бекітіледі, бұл бұқаға бастап кетуге мүмкіндік беру үшін жасалады. Кейде кедергі арқанының орнына, уақытты өлшеу құрылғысына қосылған электрлік сенсордан тұратын электрондық кедергі қолданылады. Басты дайын болғанда, ол бұқаны шақырады, ал көмекші тұтқаны тартып, құлақ есіктерін ашады. Босатылған бұқа қашқаннан кейін, бұқа арқанның соңына жеткенде кедергі босатылады. Басты бұқаны үш қағида бойынша байлауы керек: екі мүйізді таза байлау, мойыннан байлау немесе мойынның жартысы мен бір мүйізден байлау. Содан кейін басты арқанды ердің мүйізіне екі рет орайды – "далли" (dally) жасайды. Осы жарыста кейбір арқан тартқандар саусақтарын жоғалтқан. Басты атпен жүгіргеннен кейін, әдетте сол жаққа бұрады, ал бұқа да одан әрі қашқаннан кейін, аяқ байлаушы бастың бұқаны бұрғанша күтеді. Ол мүмкіндігі болғанда, жүгіріп келе жатқан бұқаның артқы аяқтарының астына арқанды лақтырып, оларды байлайды. Аяқ байлаушы да арқанды тығыздағаннан кейін, басты атын тура бұрып, бұқа мен аяқ байлаушыға қаратады. Екі ат та сәл артқа шегініп, бұқаның артқы аяқтарын созып, оны қозғалмай қалдырады. Бұқа созылғанда, төреші туды көтеріп, уақытты тіркеп алады. Бұқа босатылып, шалқалай жөнеледі. Тек бір артқы аяқты байлағаны үшін 5 секундтік айып салынады, ал кедергіні бұзғаны үшін 10 секундтік айып салынады. Егер екеуі де бір рет болса, айыптар қосылып, жалпы сомасы 15 секундқа жетеді. Кәсіби деңгейдегі команда бұқаны созуға, аренаның ұзындығына байланысты 4-тен 8 секундқа дейін уақыт жұмсайды. Төменгі деңгейдегі командалар көбірек уақыт жұмсайды, әсіресе егер аяқ байлаушы алғашқы лақтыруды өткіріп алса және қайтадан талпынуы керек болса. Жоғары деңгейдегі командаларда басты мен аяқ байлаушыға бір реттен ғана лақтыруға рұқсат беріледі, егер біреуі өткіріп алса, команда ұпай алмайды. Кейбір турнирлерде басты мен аяқ байлаушыға уақытты есептеудің орнына, әр байлау үшін ұпай беріледі. Бұл жылдамдыққа емес, тұрақтылыққа баса назар аударады. Бұл типтегі жарыстар көбінесе жаңа арқан тартқандарға тартымды, себебі олар жылдамдыққа емес, байлауға назар аудара алады.

Арқандар

Қазіргі заманғы арқан көбінесе нейлон мен полифибра қоспасынан жасалады, бірақ кейбір классикалық үлгілер әлі де шикі теріден жасалады. Көптеген синтетикалық арқандар сатып алғанда әдетте қатты болады, бірақ олар түрлі сапада келеді. Жаңа бастағандар үшін, бастаушылар аса жұмсақ (xs) немесе ерекше жұмсақ (xxs) арқанмен бастайды. Аяқпен ұстаушылар көбінесе қатты арқанмен бастайды. Арқандардың қаттылығы әртүрлі болады. Ең жұмсақтан ең қаттысына дейін: ерекше жұмсақ (xxs), аса жұмсақ (xs), жұмсақ (s), орташа жұмсақ (ms), орташа (m), орташа қатты (hm) және орташадан қатты (mh).

Техника

Бас арқандаушылар арқанды жоғарыда тегіс, жазық қозғалыспен айналдырып, малдың басының арт жағына бағыттап, арқанды босатады. Арқанды босату кезінде қолды ашық, жазық және алақаны төмен қаратып, арқан тасталған жерде тоқтату керек. Аяқ арқандаушылар басқа тәсіл қолданады, оң қолды аяқ арқандаушы арқанды аттың денесінің сол жағында айналдырады, арқан ұшын әрқашан сол жақта ұстайды, сонда арқан тасталғанда малдың астынан өтеді. Аяқ арқандау – бұл уақытты дұрыс бағдарлау; малдың аяқтары алға жылжып келе жатқанда арқан ұшы ең төменгі нүктеде болуы керек. Арқанның жағдайы да өте маңызды; ол малдың аяқтарына қарсы тұрып, төменгі арқан жерге тиеу керек, сонда мал оған секіріп түседі.