Кіріспе

Ғылымның шындыққа жетудің ең жақсы немесе жалғыз құралы деген қағида. Сацинизм – ғылым мен ғылыми әдіс әлем және шындық туралы шындықты табудың ең жақсы немесе жалғыз жолы деген көзқарас. Бұл термин бастапқыда "табиғат зерттеушілеріне тән немесе оларға жатқызылатын әдістер мен ұстанымдар" деп анықталған. Алайда, кейбір ғалымдар, сондай-ақ саяси және діни лидерлер оны "табиғат ғылымының әдістерін философия, әлеуметтік ғылымдар және гуманитарлық ғылымдар сияқты барлық зерттеу салаларына қолданудың тиімділігіне сенудің артық күштілігі" деген мағынада сынға алатын термин ретінде қабылдады.

Шолу

Франсис Бэконды кейбір ғалымдар ғылымдықтың алғашқы жақтаушысы деп есептейді, бірақ бұл қазіргі заманғы пікір, себебі Бэкон шын ниетті англикан болған және «Эсселерінде» былай деп жазған: «Аз философия адам санасын дінсіздікке жетелейді, ал философияның тереңдігі адам санасын дінге қайтарады». Ғылым философиясы тұрғысынан, «ғылымдықтық» термині логикалық позитивизмнің ең шектен шыққан көріністерін сынауды білдіреді және Фридрих Хайек, Карл Поппер сияқты ғылым философтары, сондай-ақ Мэри Мидгли, кейін Хилари Путнам және Цветан Тодоров (мысалы) ғылыми әдістерді догмалық түрде қолдау және барлық білімді тек өлшенген немесе расталған нәрсеге дейін кемсітуді сипаттау үшін қолданды. Жалпы алғанда, ғылымдықтық көбінесе «шексіз» қолданылатын ғылым ретінде түсіндіріледі. «Ғылымдықтық» терминін қолданудың екі мағынасы бар: ғылымды дұрыс емес пайдалану немесе ғылыми талаптар. Бұл қолдану ғылым қолданылмайтын жағдайларда да қолданылады, мысалы, тақырып ғылыми зерттеулердің шегінен тыс деп есептелгенде, және ғылыми қорытындыны негіздеу үшін жеткілікті эмпирикалық дәлелдер болмағанда. Бұл ғылымға құрмет көрсетушілердің ғылыми пікірлерді тым жоғары бағалауы немесе ғылыми деп аталатын кез келген нәтижелерді сынсыз қабылдауға құштарлық танытуын білдіреді. Бұл ғылыми билікке жүгінуге қарсы аргумент болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол Фридрих Хайек «Ғылымның қарсы революциясы» (1952) еңбегінде мүмкін емес деп сипаттаған әлеуметтік ғылымдарға табиғи ғылым әдістерін және нақтылық талаптарын қолдану әрекеттерін қарастыра алады, өйткені бұл әдістер «адам факторын» жоюға тырысады, ал әлеуметтік ғылымдар (оның экономика тақырыбын қоса) негізінен адамның іс-қимылын зерттеумен айналысады. «Табиғат ғылымының әдістері немесе табиғат ғылымында танылған категориялар мен нысаналар кез келген философиялық немесе басқа зерттеулерде жалғыз дұрыс элементтерді құрайды» деген сенім немесе «ғылым және тек ғылым әлемді өзінің болмысында, перспективадан тәуелсіз сипаттайды» - Том Сорелл осылай анықтайды: «Ғылымдықтық – бұл білімнің басқа салаларымен салыстырғанда табиғат ғылымына тым жоғары баға беру мәселесі». Александр Розенберг сияқты философтар да ғылым білімнің жалғыз сенімді көзі деген пікірді «ғылымдықтық» деп атады. Ол кейде ғылыми әдістің әмбебап қолданылуын сипаттау үшін де қолданылады, және эмпирикалық ғылым ең беделді дүниетанымын немесе адам білімінің ең құнды бөлігін құрайды деген пікір, кейде тарихи, философиялық, экономикалық немесе мәдени пікірлерді толық жою үшін қолданылады. Бұл «табиғи ғылымдарға тән индукциялық әдістер ғана шынайы фактілік білімнің көзі болып табылады және олар ғана адам мен қоғам туралы нақты білім бере алады» деген көзқарас. «Ғылымдықтық» терминін тарихшылар, философтар және мәдени сыншылар адам білімінің барлық салаларына қатысты шамадан тыс редукционизмге ұшыраудың ықтимал қауіптерін көрсету үшін қолданады. Макс Вебердің дәстүрін ұстанатын әлеуметтік теоретиктер үшін, мысалы Юрген Хабермас және Макс Хоркхаймер, ғылымдықтық ұғымы позитивизм философиясына, сондай-ақ қазіргі батыс өркениетінің мәдени рационализациясына да байланысты. Физик және эссеші Эрнесто Сабато өзінің 1951 жылғы «Адамдар мен тісті дөңгелектер» («Hombres y engranajes») эссесінде «ғылымның ырым-жырымдары» туралы барлық ырым-жырымдардың ең қайшылығы ретінде жазды, өйткені бұл «біреу ырым-жырымдарға сенбеу керек деген ырым-жырым» болар еді. Ол былай деп жазды: «Ғылым жаңа сиқырға айналды, ал көшедегі адам оған көбірек сенген сайын, оны аз түсінген сайын». Бұл бір (ғылыми) саланың теориялары мен әдістері басқа (ғылыми немесе ғылыми емес) салаға және оның саласына орынсыз қолданылған бұзушылықтарды көрсету үшін қолданылады. Бұл екінші қолданыстың мысалы – ғылымды адам құндылықтарының жалғыз немесе негізгі көзі (әдебиеттің дәстүрлі саласы) немесе мағына мен мақсаттың көзі (діннің дәстүрлі саласы және оған байланысты дүниетанымы) ретінде мәлімдеудің кез келген әрекеті. «Ғылымдықтық» терминін 1942 жылы Ф. А. Хайек «Ғылымның әдісі мен тілін құлшаңдықпен еліктеу» деп анықтады. Математик Александр Гротендик 1971 жылы «Жаңа әмбебап шіркеу» атты эссесінде ғылымдықтықты ғылыми редукционизмді, ғылыми авторитаризмді, саяси технократияны және технологиялық құтқарылуды жақтайтын, ал махаббат, эмоция, сұлулық және қанағаттандыру сияқты сезімдер мен тәжірибелердің эпистемологиялық жарамдылығын жоққа шығаратын дін тәрізді идеология ретінде сипаттады. Э. Ф. Шумахер өзінің 1977 жылғы «Жыңғырланғандарға арналған нұсқаулық» («A Guide for the Perplexed») еңбегінде ғылымдықтықты тек саналған, өлшенген және таралған нәрсеге ғана шектелген кедей дүниетанымы ретінде сынады. «Қазіргі заманғы дүниетанымының архитекторлары, әсіресе Галилей және Декарт, саналған, өлшенген және есептелген нәрселер саналмаған нәрселерден гөрі шындыққа жақын деп есептеді. Егер оны санау мүмкін болмаса, онда ол есепке алынбады». 1979 жылы Карл Поппер ғылымдықтықты «ғылымның әдісі деп қате түсінілген нәрсенің соқыр еліктеуі» деп анықтады. 2003 жылы Микаэль Стенмарк «ғылыми экспансионизм» терминін ғылымдықтықтың синонимі ретінде ұсынды. «Ғылым және дін энциклопедиясында» ол ғылымдықтыққа жатқызылатын доктриналардың көптеген түрлері мен әртүрлі мақсаттары бар екенін, бірақ олардың ортақ нәрсесі – ғылымның шекараларын (әдетте табиғи ғылымдар) кеңейтуге болатыны және кеңейту керек екендігі, сондай-ақ бұрын ғылымға қатысты емес деп есептелген нәрсені ғылымның бір бөлігі ретінде түсінуге болатыны (әдетте ғылым осы саланың немесе өлшемнің жалғыз немесе басты арбитрі болып табылады) екенін жазды. Тарихшы-интеллектуал Т. Дж. Джексон Лирс 2013 жылы «толыққанды 'ғылым' барлық маңызды адам өмірінің шындықтарын ашқан (немесе ашуға жақын) XIX ғасырлық позитивистік сенімге» жаңадан оянғанын айтты. Ол Гарвард психологі Стивен Пинкердің жұмысын осы санатқа жатқызып көрсетті. Философтар Джон Н. Грей және Томас Нагель моральдық психолог Джонатан Хайдт, атеист автор Сэм Харрис және жазушы Малькольм Гладвеллдің танымал еңбектеріне ұқсас сын айтты.

Қуатты және әлсіз ғалымдық

Ғылыми саясаттылықтың түрлерін жіктеудің әртүрлі жолдары бар. Кейбір авторлар мықты және әлсіз ғылыми саясаттылықты былайша ажыратады:

Мықты ғылыми саясаттылық: "Бізде бар барлық білімнің ішінде ғылыми білім – жалғыз «нағыз білім»" (Моти Мизрахи), немесе "бір тұжырым немесе теорияны дұрыс деп санайды және/немесе егер ол ғылыми тұжырым немесе теория болса ғана сену рационалды" (Дж. П. Морланд), немесе "ғылым ғана эпистемологиялық тұрғыдан сенімді деректер береді" (Майкл У. Остин).

Әлсіз ғылыми саясаттылық: "Бізде бар барлық білімнің ішінде ғылыми білім – ең жақсы білім". Теолог Джон Хаут философ Дэниел Деннет және басқа да жаңа атеистер ғылыми натурализмнің сенім жүйесіне қосылады, оның ішінде "табиғат, оның ішінде адамдар мен біздің жаратылыстарымыз ғана шын: Құдай жоқ; және ғылым ғана шындық туралы толық және сенімді білім бере алады" деген догма қамтылған. Хаут бұл сенім жүйесі өзін-өзі жоққа шығарады деп мәлімдеді, өйткені ол өзінің жақтастарынан білімге қатысты өздерінің мәлімдеген талаптарын бұзатын сенімдерге келісуді талап етеді. Христиан философы Питер Уильямс 2013 жылы ғылымды ғылыми саясаттылықпен араластырғаннан кейін ғана жаңа атеистер «метафизикалық мәселелер туралы сөз сөйлеуге» лайықты сезінеді деп мәлімдеді. Дэниел Деннет 2006 жылы шыққан «Брекинг джэлл: Религия – табиғи құбылыс» атты кітабының дінге қатысты сын-пікірлеріне жауап ретінде былай деді: «Ғылыми саясаттылыққа қатысты айыптаулар – «барлық мақсатты, аңшыл картаны лақтырып тастау». Бірақ фактілер мен фактілерді түсіндіруге келгенде, ғылым – қаладағы жалғыз ойын». Діни емес ғалымдар жаңа атеистік ойды да ғылыми саясаттылықпен және/немесе позитивизммен байланыстырады. Атеист философ Томас Нагель философ Сэм Харрис барлық эмпирикалық білімді ғылыми біліммен біріктірді деп мәлімдеді. Марксистік әдеби сыншы Терри Иглтон Кристофер Хитченстің «әлеуметтік дәлел ретінде есептелетін нәрсе туралы ескі ғылыми түсінікке» ие екенін, ол білімді ғылыми процедурамен дәлелденуге болатын және болмайтын нәрсеге дейін азайтатынын айтты. Агностикалық философ Энтони Кенни жаңа атеистік философ Александр Розенбергтің «Атеисттің шындыққа жол көрсетуі» кітабын логикалық позитивизмнің өзін-өзі жоққа шығаратын эпистемологиясын қайта тірілтіп, ғалам туралы барлық білімді физиканың пәніне дейін азайту үшін сынға алды. Майкл Шермер, скептиктер қоғамының негізін қалаушы, кейбір ғалымдар арасында қалыптасқан жеке тұлғаға табынушылықты көрсете отырып, ғылыми саясаттылық пен дәстүрлі діндер арасындағы ұқсастықтарды талқылады. Ол ғылыми саясаттылықты табиғи түсіндірмелерді қамтитын, табиғаттан тыс және паранормальды болжамдардан бас тартатын, эмпиризм мен ақыл-ойды қабылдайтын дүниетанымы деп анықтады. Ирандық ғалым Сейед Хосейн Наср батыс әлемінде көптеген адамдар заманауи ғылымның идеологиясын «жөнөкөй қарапайым ғылым» ретінде емес, діннің орнын басатын ретінде қабылдайды деп мәлімдеді. Грегори Питерсон «көптеген теологтар мен философтар үшін ғылыми саясаттылық – ақыл-ойдың ең үлкен күнәларының бірі» деп жазды. Генетикалық биолог Остин Л. Хьюз «Жаңа Атлантис» атты консервативті журналда, ғылыми саясаттылық ырымға көп ұқсастығы бар екенін жазды: «Біреудің еш дәлелсіз күші бар екеніне деген өрескелдік». Логикалық позитивизм мен верификационизмді жиі сынға алған философ Кит Уордтың айтуынша, ғылыми саясаттылық философиялық тұрғыдан сәйкессіз немесе тіпті өзін-өзі жоққа шығарады, өйткені екі мәлімдеменің ақиқаттылығы «әдеттегі мәлімдемелер ғылыми (немесе логикалық) дәлелденбесе, олар дұрыс емес» және «әдеттегі мәлімдемелер шындық болып табылмайды, егер олар эмпирикалық түрде дәлелденбесе» өздерін ғылыми, логикалық немесе эмпирикалық дәлелденбесе.

Ғылымға қарсылық

Жастық шағында ғылымды ынтамен қолдаған философ Пол Фейерабенд кейіннен ғылымды "өзегінде анархиялық іс-әрекет" деп сипаттап, ғылымның "біліммен айналысу" монополиясына ие емес екенін және ғалымдар ешқашан нақты және тар шеңберлі өзін-өзі анықтаған дәстүрде жұмыс істемегенін батыл түрде айтты. "Методқа қарсы" атты мақаласында ол заманауи ғылыми білім беру процесін ғылым тарихын "жадаңдау, қарапайымдау, біркелкілендіру, "объективті" ету және қатаң, өзгермейтін ережелермен қарастыруға оңайлату" мақсатымен жүзеге асырылатын жұмсақ индоктринация түрі ретінде бейнеледі.

Ғылымшылдық

Физик және философ Марио Бунге көптеген онжылдықтар бойы жарық көрген көптеген кітаптарында және "Реализм мен ғылымды қорғау" және "Ғылымды қорғау" сияқты мақалаларында ғылымдылық терминін жағымды, емес, жамандықпен байланысты емес мағынада қолданды. Бунге ғылымдылықты орынсыз редукционизммен теңестірудің қажеті жоқ екенін айтты. 2018 жылы философтар Мартен Будри және Массимо Пиглиуччи "Ғылым шексіз бе? Ғылымдылықтың қиындықтары" атты кітапты бірлесіп өңдеді, онда философтар мен ғалымдардың бірнеше тараулары ғылымдылықты қорғады. "Ғылымдылыққа екі қол соғу" деген тарауында Танер Эдис былай деп жазды:
Білімнің ғылыми, философиялық және гуманитарлық түрлерінің үздіксіз екенін және табиғат ғылымдарына ортақтасқан әлемнің кең ауқымды натуралистік сипаттамасының дұрыс екенін айтуға болады. Кемінде, мұндай көзқарастар заңды – олар қате болуы мүмкін, бірақ элементарлық қателік, ғылым мен идеологияны шатастыру немесе гуманитарлық ғылымдарды елемеу себебінен емес. Біз осындай көзқараспен келісетіндер ғылымның амбициялық түсінігіне екі рет қол соғуға құқылымыз; егер бұл ғылымдылық болса, онда солай болсын.

Ұтымдылық және заманауилық

Діни әлеуметтану туралы жинақталған еңбектерінің кіріспесінде Макс Вебер неге "ғылыми, көркемдік, саяси немесе экономикалық даму [басқа жерлерде] Батысқа тән рационализация жолына түспеді?" деп сұрады. Неміс әлеуметтік теоретигі Юрген Хабермастың айтуынша, "Вебер үшін қазіргі заман мен оның "Батыс рационализмі" деп атаған арасындағы ішкі (яғни жай ғана мүмкіншілік емес) қарым-қатынас әлі де анық болды". Вебер қазіргі заманауи зайырлы қоғамдар мен капитализмге әкелген рационализация, ажырау және "діндік дүниетанымының ыдырауы" процесін сипаттады. "Жаңару" термині техникалық термин ретінде тек 1950 жылдары енгізілді. Бұл Вебердің мәселесін қабылдап, бірақ оны әлеуметтік ғылыми функционализмнің құралдарымен кеңейтетін теориялық тәсілдің белгісі. Жаңару теориясы Вебердің "заманауилық" ұғымына екі абстракция жасайды. Ол "заманауилықты" оның қазіргі еуропалық бастауынан ажыратып, оны жалпы әлеуметтік даму процестерінің кеңістік-уақыттық бейтарап моделіне айналдырады. Сонымен қатар, ол заманауилық пен Батыс рационализмінің тарихи контексті арасындағы ішкі байланыстарды бұзады, сондықтан жаңару процестері енді заманауилықтың аяқталуы туралы идеямен салмақтамайды, яғни "постмодерндік" даму басталуы керек болатын мақсатты күйге жеткеннен кейін. Шындығында, дәл осы жаңару зерттеулері тіпті әлеуметтік ғалымдар арасында да "постмодерн" сөзінің қолданылуына үлкен үлес қосты.

Хабермас таза құралдық рационалдылықты сынға алады, "Субъективті тәжірибенің әлеуметтік өмір-дүниесі" әдеби өрнекке жақсырақ сәйкес келеді деп, ал ғылымдар формальді тілде жалпылана алатын "интерсубъективті қол жетімді тәжірибелермен" айналысады, ал әдеби өнер "әрбір нақты жағдайда өзара түсіністіктің интерсубъективтілігін тудыруы керек". Хабермас әдебиет пен ғылымның осы екі жақтылығын растау үшін жазушы Алдос Хакслидің сөздерін келтірді: text=Әдебиет айналысатын әлем - бұл адамдар туып, өмір сүріп, соңында өлетін әлем; олар сүйетін және жек көретін, жеңіске жететін және қорлыққа ұшырайтын, үміт пен үмітсіздік сезінетін әлем; азап пен қуаныш, ақымақтық пен салауаттылық, ақымақтық, айлакерлік және даналық әлемі; әлеуметтік қысымдар мен жеке күштер әлемі, құмарлыққа қарсы ақыл-ойы, инстинкттер мен конвенциялар, ортақ тіл және бөлісе алмайтын сезімдер мен сезінулер әлемі.