Кіріспе
Орыс мистикасы және авторы (1831–1891) Хелена Петровна Блаватская (; 12 тамыз 1831 [Е.С. 31 шілде 1831] – 8 мамыр 1891), көбінесе мадам Блаватская деп аталатын, 1875 жылы Теософиялық қоғамды бірге құрған орыс және американдық мистикасы және авторы. Ол Теософияның жетекші теоретигі ретінде халықаралық деңгейде танымал болды. Екатеринославта (қазіргі Украинадағы Днепр), сол кездегі Ресей империясында ақсүйек отбасында дүниеге келген Блаватская бала кезінде империяның көптеген аймақтарын аралап көрді. Көбінесе өзіндік білім алған ол, жасөспірім шағында батыс эзотерикасына қызығушылық танытты. Кейінірек айтуынша, 1849 жылы ол Еуропа, Америка және Үндістанға сапар шегіп, әлемді аралап шықты. Сондай-ақ, ол осы кезеңде "Ежелгі Даналықтың Иелері" деп аталатын рухани білгіштер тобымен кездесіпті, олар оны Шигацзеге (Тибет) жіберген, онда олар оны дін, философия және ғылым синтезі туралы терең түсініктерге ие болуға баулыған. Замандас сыншылар да, кейінгі өмірбаян жазушылар да осы шетелдік сапарлардың кейбіреулері немесе барлығының шындықтан алыс екенін, ол осы кезеңді Еуропада өткізгенін дәлелдеді. 1870-ші жылдардың басында Блаватская спиритизм қозғалысына қатысты; спиритизм құбылыстарының нақты болуын қорғаса да, ол спиритизмнің бағытталған идеясына қарсы болды. 1873 жылы Америка Құрама Штаттарына көшіп келген ол Генри Стил Олкоттпен достық қарым-қатынас орнатып, спиритизм медиумы ретінде көпшіліктің назарына ілікті, соның ішінде алдау туралы айыптаулар да болды. 1875 жылы Нью-Йоркте Блаватская Олкотт пен Уильям Куан Джаджпен бірлесіп Теософиялық қоғамды құрды. 1877 жылы ол өзінің Теософиялық көзқарасын баяндайтын "Асыл Изида" атты кітабын жариялады. Оны герметизм мен неоплатонизмнің эзотерикалық ілімдерімен тығыз байланыстыра отырып, Блаватская Теософияны "ғылым, дін және философияның синтезі" деп сипаттап, ол барлық әлемдік діндердің негізінде жатқан "Ежелгі Даналықты" қайта жандандыратынын мәлімдеді. 1880 жылы ол Олкоттпен бірге Үндістанға көшіп барды, онда Қоғам индуистік реформалық қозғалыс Ария Самаджбен одақтасты. Сол жылы, Цейлонға барғанда, ол және Олкотт АҚШ-тан шыққан алғашқы адамдар болып Буддизмді ресми қабылдады. Ол Манхэттеннің төменгі шығыс бөлігіндегі Мэдисон көшесіндегі әйелдер тұрғын үй кооперативіне көшіп, тігіншілік және жарнамалық карточкалар жасау арқылы табыс тапты. Ол осы жерде назар аударып, Нью-Йорк газеті "The Sun" тілшісі Анна Баллардпен сұхбаттасты; бұл сұхбат Блаватскаяның Тибетте болғанын алғаш рет мәлімдеген жазбаша дереккөз болды. Шындығында, Нью-Йоркте болған кезде Блаватскаяның өмірі туралы "толық жазбалар" тарихшыларға қайта қолжетімді болды. Одан кейін Блаватская әкесінің қайтыс болғаны туралы хабар алды, осылайша ол үлкен мүлікті мұраға алып, сәнді қонақ үйге көшуге мүмкіндік алды. 1874 жылдың желтоқсанында Блаватская грузин Михаил Бетанелимен танысты. Ол оған ғашық болып, бірнеше рет үйленуге өтініш білдірді, ол ақырында мойынсұнды; бірақ бұл бірінші күйеуі әлі тірі болғандықтан, бигамия болып саналды. Алайда, ол некеге тұруға келіспегендіктен, Бетанели ажырасуға талап етіп, Грузияға оралды.
Helena Petrovna Blavatsky (; 12 August 1831 [O. S. 31 July 1831] – 8 May 1891), often known as Madame Blavatsky, was a Russian and American mystic and author who co founded the Theosophical Society in 1875. She gained an international following as the leading theoretician of Theosophy. Born into an aristocratic family in Yekaterinoslav, then in the Russian Empire (now Dnipro in Ukraine), Blavatsky traveled widely around the empire as a child. Largely self educated, she developed an interest in Western esotericism during her teenage years. According to her later claims, in 1849 she embarked on a series of world travels, visiting Europe, the Americas, and India. She also claimed that during this period she encountered a group of spiritual adepts, the "Masters of the Ancient Wisdom", who sent her to Shigatse, Tibet, where they trained her to develop a deeper understanding of the synthesis of religion, philosophy, and science. Both contemporary critics and later biographers have argued that some or all of these foreign visits were fictitious, and that she spent this period in Europe. By the early 1870s, Blavatsky was involved in the Spiritualist movement; although defending the genuine existence of Spiritualist phenomena, she argued against the mainstream Spiritualist idea that the entities contacted were the spirits of the dead. Relocating to the United States in 1873, she befriended Henry Steel Olcott and rose to public attention as a spirit medium, attention that included public accusations of fraudulence. In 1875, New York City, Blavatsky co founded the Theosophical Society with Olcott and William Quan Judge. In 1877, she published Isis Unveiled, a book outlining her Theosophical world view. Associating it closely with the esoteric doctrines of Hermeticism and Neoplatonism, Blavatsky described Theosophy as "the synthesis of science, religion and philosophy", proclaiming that it was reviving an "Ancient Wisdom" which underlay all the world's religions. In 1880, she and Olcott moved to India, where the Society was allied to the Arya Samaj, a Hindu reform movement. That same year, while in Ceylon, she and Olcott became the first people from the United States to formally convert to Buddhism. There, she moved into a women's housing cooperative on Madison Street in Manhattan's Lower East Side, earning a wage through piece work sewing and designing advertising cards. It was here that she attracted attention, and was interviewed by the journalist Anna Ballard of the New York newspaper The Sun; this interview was the earliest textual source in which Blavatsky claimed to have spent time in Tibet. Indeed, it was while in New York that "detailed records" of Blavatsky's life again become available to historians. Soon after, Blavatsky received news of her father's death, thus inheriting a considerable fortune, allowing her to move into a lavish hotel. In December 1874, Blavatsky met the Georgian Mikheil Betaneli. Infatuated with her, he repeatedly requested that they marry, to which she ultimately relented; this constituted bigamy, as her first husband was still alive. However, as she refused to consummate the marriage, Betaneli sued for divorce and returned to Georgia.
Генри Стил Олькоттпен және Теософиялық қоғамның негізін қалаумен кездесу
Блаватская Уильям және Хорацио Эдди туралы жаңалықтан қызығушылық танытты, олар Читтенденде, Вермонт штатында тұратын ағайындылар еді және левитация жасай алады, сондай-ақ рухани құбылыстарды тудыра алады деп айтылды. 1874 жылдың қазан айында ол Читтенденге сапар шегіп, Daily Graphic газеті үшін ағайындылардың мәлімдемелерін зерттеген тілші Генри Стил Олкоттпен кездесті. Олкотт Блаватскаяның өзінің рухани құбылыстарды тудыру қабілетімен әсер еткенін айтты және оның туралы газет мақаласын жазды. Олар тез арада жақын дос болып, бір-біріне «Мэлони» (Олкотт) және «Джек» (Блаватская) деген лақап есімдер қойды. Ол Блаватскаяның мәлімдемелеріне көбірек назар аударуға көмектесті, Daily Graphics редакторынан онымен сұхбат жариялауды ұсынды және оны 1875 жылғы «Руханизм туралы, басқа әлемнен келген адамдар» атты кітабында талқылады, орыс тілшісі Александр Аксаков оны орыс тіліне аударуға шақырды. Ол Олкотты өзінің оккульттік сенімдерімен таныстыра бастады, оның ынталандыруымен ол бойдақ болып, алкогольден бас тартып, вегетариандыққа көшті, бірақ өзі соңғысына толығымен берілмеді. 1875 жылдың қаңтар айында олар Филадельфиядағы спиритуалист медиумдар Нельсон және Дженни Оуэнге барды. Оуэнс Олкотты олардың құбылыстары алаяқтық емес екенін дәлелдеу үшін оларды сынап көруін сұрады. Олкотт оларға сенгенімен, Блаватская кейбір құбылыстардың шынайы құбылыстар болмаған кезде жасалған қиял екенін айтты. Олардың идеяларына қызығушылықты арттыру үшін Блаватская мен Олкотт Элдридж Джерри Браунның Бостон негізделген спиритуалистік басылымында, «Рухани ғалымда» айналмалы хат жариялады. Олар өздерін «Луксор бауырластығы» деп атады, бұл атау бұрыннан бар болған Луксор герметикалық бауырластығынан шабыттанған болуы мүмкін. Олар Нью-Йорктегі жалға алынған пәтерлерде бірге тұра бастады, оларды таксидермиялық жануарлармен және рухани тұлғалардың суреттерімен безендірді. Олардың өмірі көбінесе Олкоттың заңгер ретіндегі жұмысынан түскен табыспен қаржыландырылды. Олардың соңғы пәтері Ламасери деп аталды. Шеберлердің ынталандыруымен Блаватская мен Олкотт «Ғажайыптар клубын» құрды, олар арқылы Нью-Йоркте эзотерикалық тақырыптар бойынша лекциялар өткізді. Осы топ арқылы олар ирланд спиритуалисі Уильям Куан Джаджпен танысты, ол олардың көптеген қызығушылықтарын бөлісті. 1875 жылдың 7 қыркүйегінде «Ғажайыптар клубының» отырысында Блаватская, Олкотт және Джадж эзотерикалық ұйым құруға келісті, ал Чарльз Сотеран оны Теософиялық қоғам деп атауды ұсынды. Теософия термині грекше «теоc» («құдайлар») және «софия» («даналық») сөздерінен алынған, яғни «құдайлық даналық» немесе «иләһи даналық» дегенді білдіреді. Бұл термин жаңа емес, бірақ бұрын Филалеттиктер және христиан мистигі Якоб Бёме оны әртүрлі контексттерде қолданған. Теософистер Теософияны қалай анықтау керектігі туралы жиі дауласады, ал Джадж бұл міндетті орындау мүмкін емес деп мәлімдеді. Блаватская болса Теософияның өзі дін емес екенін қатысты түрде айтты. Лахман бұл қозғалысты «өте кең шатыр ретінде сипаттады, оның астында көптеген нәрселер орын таба алады». Қоғам құрылған кезде Олкотт төраға, Джадж хатшы, ал Блаватская хатшы болып тағайындалды, бірақ ол топтың негізгі теоретиктері мен жетекші тұлғасы болып қала берді. Алғашқы көрнекті мүшелерінің ішінде Эмма Хардинге Бриттен, Синьор Бруззези, К. К. Масси және Уильям Л. Алден болды. Олардың көпшілігі құрылтайдың көрнекті және табысты мүшелері болды, бірақ барлығы ұзақ уақытқа мүше болып қалмады.
Изис-тың бетін ашу
1875 жылы Блаватская өзінің теософиялық көзқарасын баяндайтын кітап жазуға кірісті. Оның көп бөлігі Корнелл университетінің ағылшын әдебиеті профессоры Хирам Корсонның Итакадағы үйінде жазылды. Ол кітапты «Изис пердесі» деп атауды жоспарлағанмен, «Изис ашылды» деген атпен жарияланды. Оны жазу барысында Блаватская денесінде екінші сана бар екенін айтты, оны «менде тұратын адам» деп сипаттап, осы екінші сана жазу процесіне үлкен үлес қосыпты деді. «Изис ашылды» кітабында Блаватская көптеген эзотерикалық және діни мәтіндерден кеңінен цитата келтірді, бірақ оның замандасы және әріптесі Олкотт оның қол жеткізе алмаған кітаптардан цитата келтіргенін тұрақты түрде айтты. Блаватскаяның өлімінен бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Лакман егер осылай болса, оның керемет есте сақтау қабілеті болғанын болжады, яғни ол бұрынғы көздерге сүйенгенмен, кітапта бұрын біріктірілмеген идеяларды байланыстыратын жаңа синтез ұсынылған. Кітап Блаватскаяның барлық әлемдік діндердің бір «Ежелгі Даналықтан» шыққан деген идеясы төңірегінде құрылған, ол оны ежелгі герметизм мен неоплатонизмнің батыс эзотерикасымен байланыстырды. Сонымен қатар, кітапта спиритизм туралы оның ойлары жазылған және Дарвиннің эволюциялық теориясын сынап, ол тек физикалық әлеммен ғана айналысып, рухани әлемдерді назарға алмайды деді. Кітапты философия профессоры Александр Уайлдер өңдеді және 1877 жылы Дж. В. Бутон баспасы екі томдық түрінде жариялады. Кітапқа қатысты негізгі баспасөзден теріс пікірлер көп болғанымен, оның ішінде 100-ге жуық кітаптан кеңінен цитата келтіргендер де болды, бұл коммерциялық жағынан сәтті болды. Алғашқы 1000 данасы бір апта ішінде сатылып кетті, сондықтан баспагер жалғасын шығаруды сұрады, бірақ Блаватская осы ұсыныстан бас тартты. «Изис ашылды» сәтті болғанымен, Қоғам 1876 жылдың күзінде белсенсіздікке түсіп, көбінесе осы күйде қалды. Бұл, АҚШ және Лондонда ұйымның жаңа ложалары құрылғанына және Томас Эдисон мен Абнер Даблдей сияқты белгілі тұлғалардың мүшелікке қабылданғанына қарамастан болды. 1878 жылдың шілдесінде Блаватская АҚШ азаматтығын алды.
Үндістан: 1879-1885 жылдар
Теософиялық қоғам үнділік индуистік реформа қозғалысы – Свами Даянанда Сарасвати құрған Ария Самаджмен байланыс орнатты; Блаватская мен Олькотт екі ұйымның ортақ рухани көзқарасы бар деп сенді. АҚШ-тағы өмірден наразы болған Блаватская Үндістанға көшуге шешім қабылдады, Олькотт оған қосылуға келісіп, елде АҚШ сауда өкілі ретінде жұмыс тапты. Желтоқсан айында Эдисон оларға Үндістанға алып кететін фонографты сыйлады. Олар Нью-Йорк қаласынан «Канада» кемесімен, ал одан Лондонға аттанды. Астанада жақсы тілек білдіргендермен кездескен соң, Ливерпульге сапар шегіп, онда «Спейк Холл» кемесіне отырып, 1879 жылдың ақпан айында Бомбейге келді. Қалада олар Бомбейдің туған ауданының бір бөлігі – Гиргаум жолындағы үйді алу алдында Ария Самадж мүшесі Хуричунд Чинтамон ұйымдастырған тойлармен қарсы алынды. Блаватская көбінесе үндістермен байланысып, британдық элитадан аулақ болды, сондай-ақ он бес жасар гужарати жігіті Валла «Бабула» Булланы жеке қызметшісі етіп алды. Көптеген білімді үндістер теософистердің үнді діндерін қолдауына таң қалды, бұл «Британ империясының құндылықтары мен сенімдеріне қарсы [Үндістанның] өзін-өзі нығайту кезеңінде» болды. Оның қаладағы қызметін британдық барлау қызметі бақылап отырды, олар оның Ресей үшін жұмыс істеп жатқанына күдік білдірді. Сәуір айында Блаватская Олькотты, Бабуланы және олардың досы Мулжи Такерсиді Карла үңгірлеріне алып барды, ол жерде құпия жолдар бар екенін және олар Мастерлер жиналатын жерге апаратынын мәлімдеді. Содан кейін Мастерлердің оны Пәнджабтағы Раджпутанаға баруға телепатиялық түрде бұйрық беріп отырғанын айтып, Олькоттпен бірге солтүстікке бет алды. Ямуна өзенінде олар 52 жыл бойы лотос күйінде отырған санньясин Бабу Сурдаспен кездесті, Аграда Тадж-Махалға барып көрді. Сахаранпурда олар Бомбейге қайту алдында Даянандамен және оның Ария Самадж мүшелерімен кездесті. 1879 жылдың шілде айында Блаватская мен Олькотт ай сайын шығатын «Теософист» журналында жұмыс істей бастады, оның алғашқы саны қазан айында жарық көрді. Журнал көп ұзамай көп оқырмандар жинады, оның басқаруын Дамодар К. Маваланкар, Теософист, ұстаздарды махатмалар деп атау идеясын енгізді. Желтоқсан айында Блаватская мен Олькотт Аллахабадқа сапар шегіп, «Пионер» журналының редакторы және ынталы спиритуалист Альфред Перси Синнеттке барды. А. О. Юм Синнетттер үйінде қонақ болып, Блаватскаяны олардың көз алдында паранормальды құбылыстарды көрсетуге шақырды. Сол жерден олар Бенареске барып, Визианаграм махаражасының сарайында тұрып қалады. Содан кейін Блаватская мен Олькотты буддалық монахтар Цейлонға шақырды. Сол жерде олар Буддизмге ресми түрде көшті – Америка Құрама Штаттарынан алғаш рет осылай істеді. 1880 жылдың мамыр айында Рамаяна Никаянадағы рәсімде Бес өсиетті қабылдады. Аралды аралап жүргенде, олар христиан дінін таратудың орнына буддизмді қабылдаған бұл ерекше батыстықтарға қызығушылық танытқан көпшілікпен кездесті. Олардың хабары сингал ұлтының өзін-өзі бағалауына ықпал етті, сондықтан оларды Кандидегі Будданың тісін көруге шақырды. Ескі жолдасы Эмма Куломб (Каттинг) күйеуімен Цейлонда кедейлікке ұшырағанын білгенде, Блаватская оларды Бомбейгегі үйіне көшіп келуді ұсынды. Алайда Куломбтар Роза Бейтс пен Эдвард Винбриджді, Блаватскаямен бірге тұратын екі американдық теософты ренжітті; Блаватская Куломбтардың жағына шыққанда, Бейтс пен Винбридж АҚШ-қа оралды. Содан кейін Блаватская Синнеттпен көбірек уақыт өткізу үшін Симлаға шақырылды, онда ол басқа қонақтарды таң қалдырған бірқатар материализациялар жасады; бір жағдайда ол пикник кезінде топырақ астында тостаған мен табақты материализациялады. Синнетт Мастерлермен өзі байланысуға құштар болды, Блаватскаяны осы қарым-қатынасты жеңілдетуге сендірді, нәтижесінде Кют Хуми мен Мория жазған деп есептелетін 1400 беттен астам беттер шығарылды, олар Махатма хаттары деп аталды. Синнетт бұл хаттардағы ілімдерді өзінің «Эзотерикалық буддизм» (1883) кітабында жинақтады, бірақ буддизмнің Макс Мюллер сияқты ғалымдары мазмұнының буддистік емес екенін ашық атап өтті, ал Блаватскаяның өзі адастыратын атауды ұнатпады. Кітап жарық көргеннен бері хаттардың шынайылығына қатысты көптеген пікірталастар болды. Кейбіреулер оларды Блаватскаяның өзі жазғанын, ал басқалары оларды жеке адамдар жазғанын айтады. Мидтің айтуынша, «Еленаның олардың авторы болғанына еш күмән жоқ». Теософия христиан миссионерлері мен британдық отаршылдық әкімшілігінің арасында танымал емес еді, Үндістанның ағылшын тіліндегі баспасөзі...
Еуропадағы соңғы жылдары: 18851891
Денсаулығының нашарлауы Блаватскаяны Еуропаның қоңыржай климатына оралуды ойлауға итермеледі. Қоғамның хатшысы лауазымынан қанағаттанбай, 1885 жылдың наурыз айында ол Үндістаннан кетті. 1885 жылға қарай Теософиялық қоғам қарқынды өсімді бастан өткерді, әлем бойынша 121 ложа тіркелді, олардың 106-сы Үндістан, Бірма және Цейлон жерінде орналасқан. Бастапқыда әр ложа Адьяр штаб-пәтерінен тікелей бекітілді, ал мүшелер дауыс беру арқылы демократиялық шешімдер қабылдады. Бірақ, келесі жылдары ложалар ұлттық бөлімдерге біріктіріліп, өз басқару кеңестерін құрды, бұл әртүрлі басқару деңгейлері арасында шиеленіске әкелді. 1885 жылдың сәуір айында Италияның Неаполь қаласына қоныстанған ол Қоғамның шағын зейнетақысымен күнкөріс жасап, келесі кітабы – «Құпия ілім» еңбегін жазуын жалғастырды. Содан кейін ол Бавария Корольдігінің Вюрцбург қаласына көшті, онда швед теософісі, графня Констанция Вахтмейстер оны зиярат етті, ол оның өмірінің соңына дейін серігі болды. 1885 жылдың желтоқсанында SPR Ричард Ходжсонның авторлық құралымен жазылған Блаватская және оның айтылатын құбылыстары туралы есебін жариялады. Ходжсон есебінде Блаватскаяны ресейлік үкіметтің тыңшысы деп айыптады, сондай-ақ Куломбтың мәлімдемелеріне сүйене отырып, оның паранормальды құбылыстарды жалғандап жасағанын айыптады. Бұл есеп Қоғам ішінде үлкен шиеленіс тудырды, Бабаджи және Субба Роу сияқты Блаватскаяның көптеген жақтастары оны айыптады және оның негізінде ұйымнан кетіп қалды. Олкотт бұл жағдай Қоғамға зиян келтіретініне сенгендіктен, сотқа шақыруға қарсы кеңес берді. Жеке хаттарында Блаватская сынның өзіне бағытталғанына және Ұстаздардың кімдігі жарияланбағанына ризашылық білдірді. Он жылдар бойы теософтар Ходжсонның әдістемесін сынап, оның Блаватскаяның талаптары мен қабілеттерін бейтарап түрде талдаудың орнына жоққа шығаруға және шабуылға салуға ниеттенгенін дәлелдеді. 1986 жылы SPR бұл фактіні мойындады және есептің қорытындыларын қайтарып алды. Алайда, Джонсон: «Теософтар мұны толық ақталу деп қате түсіндірді, шын мәнінде Ходжсон көтерген көптеген сұрақтар жауапсыз қалды», - деп түсіндірді. 1886 жылы, ол мүгедектер коляскасында отырғанда, Блаватская Бельгияның Остенд қаласына көшті, онда Еуропаның түкпір-түкпірінен теософтар оны зиярат етті. Олардың арасында дәрігер Уильям Эштон Эллис болды, ол 1887 жылдың наурыз айында оны өлімге жақын аурудан құтқарып, өмірін сақтап қалды. Зейнетақысын толықтыру үшін ол шағын сия өндіру бизнесін құрды. Ол Синнеттің басқаруына наразы болған Лондон ложасының мүшелерінен хат алды; олар оның жоғары сыныптық қолдауға назар аударғанын, қоғамда Теософияны насихаттауға ынталандырмағанын айтты, бұл сынға Блаватская келісті. 1887 жылдың мамыр айында ол Лондонға келді, бастапқыда теософ Мейбл Коллинстің Үстіңгі Норвуд үйінде тұрды. Қыркүйек айында ол Холланд паркіндегі теософтар Бертрам Кийтли және оның жүрегі туысы Арчибальд Кийтлидің үйіне көшті. Лондонға келген соң, ол Синнеттің ложасына қарсы Блаватская ложасын құрды, оның көптеген мүшелерін тартып алды. Ложа отырыстары Кийтлдердің үйінде бейсенбі күндері кешке өтті, сондай-ақ Блаватская көптеген қонақтарды қарсы алды, олардың арасында оккультист және ақын У. Б. Йейтс болды. 1889 жылдың қараша айында оны Үндістандық заңгер Мохандас Ганди зиярат етті, ол Кийтлдермен бірге Бхагавад-гитаны зерттеді. 1891 жылдың наурыз айында ол Блаватская ложасының қосымша мүшесі болды және өмірі бойы Теософия мен индуизмнің тығыз байланысын атап өтті. 1888 жылы Блаватская Теософиялық қоғамның Эзотерикалық бөлімін құрды, бұл топ оның толық бақылауында болды және кіру үшін белгілі бір сынақтардан өту қажет болды. Ол оны «нағыз теософтар» үшін, паранормальды құбылыстармен тәжірибе жасаудың орнына жүйенің философиясына назар аударатын орын ретінде анықтады.
Баспа ісі
Лондонда Блаватский «Люцифер» деп аталатын журналды құрды; осы теософиялық басылымда ол паранормальды құбылыстарға қатысты талаптарды мүлдем елемеуге тырысып, философиялық идеяларды талқылауға назар аударды. Блаватский сонымен қатар Кийтлдер редакциялаған «Сырлы ілім» атты еңбегін аяқтады. Шамамен 1500 беттік еңбекті жариялауға дайын коммерциялық баспагер табылмай, Блаватский Теософиялық баспа компаниясын құрды, ол еңбекті 1888 жылғы қазан айында және 1889 жылғы қаңтар айында екі томдық түрінде жарыққа шығарды. Блаватский бұл кітапты Тибетте оқыған кезде Сензар тілінде жазылған діни мәтін – Дзян кітабына жазған түсіндірмесі деп мәлімдеді. Буддолог Дэвид Рейгл Киу те кітаптарының ішінде Блаватскийдің Дзян кітабын алғашқы том ретінде, Тибет буддистік канонының Тантра бөлігі деп анықтағанын айтты. Дегенмен, «Сырлы ілімді» зерттеген буддизм ғалымдарының көпшілігі Дзян кітабы деген мәтін болмағанын, оның орнына ол Блаватскийдің ойдан шығарған туындысы екеніне келді. Кітапта Блаватский ғалам, планеталар және адамзаттың қалай пайда болғаны туралы космогониялық идеяларын баяндады. Ол сондай-ақ адам мен оның жаны туралы көзқарастарын талқылады, осылайша өлімнен кейінгі өмірге қатысты мәселелерді қарастырды.
Энни Бесант
Екі томдық кітапты әлеуметтік реформатор Энни Безант «Палл Молл Газеті» үшін қарастырды; оған әсер еткен Безант Блаватскиймен кездесіп, теософистер қатарына қосылды. 1890 жылдың тамызында Блаватский Сент-Джонс Вудтағы 19 Авеню көшесіндегі Безанттың үлкен үйіне көшіп келді. Ол Блаватская ложасының жаңа басшысы етіп Безантты тағайындады, ал 1890 жылдың шілдесінде Безанттың үйінде Теософиялық қоғамның жаңа еуропалық штаб-пәтерін ашты. Сол жерде ол сұрақтар мен оларға жауаптар жинағынан тұратын «Теософия кілті» атты кітап жазды. Одан кейін ол «Тыныштықтың дауысы» атты қысқа рухани мәтін шығарды, ол «Алтын ережелер кітабы» деп аталатын Сензар мәтініне негізделгенін мәлімдеді. «Құпия ілім» кітабы сияқты, буддизмді зерттейтін ғалымдардың көпшілігі осы соңғы мәтіннің нағыз тибет буддистік құжат екендігіне күмән келтірді. Ол әлі де алаяқтыққа қатысты айыптауларға тап болды; АҚШ газеті «The Sun» 1890 жылдың шілдесінде Қоғамның бұрынғы мүшесі Эллиотт Куес ұсынған ақпарат негізінде мақала жариялады. Блаватский газетті жала жабу үшін сотқа берді, және олар 1892 жылдың қыркүйегінде өз айыптауларын ресми түрде қайтарып алды.
Өлім
Сол қыста Ұлыбритания тұмау эпидемиясына ұшырады (1889–1890 жылдардағы жаһандық тұмау пандемиясы), нәтижесінде Блаватская вирусты жұқтырды. Ол 1891 жылғы 8 мамыр күні Бесанттың үйінде түстен кейін қайтыс болды. Осы күннен бастап теософтар оны Ақ Лотос күні ретінде еске алады. Оның денесі 11 мамырда Уокинг крематорийінде өртеліп, көмілді.
Жеке өмір
Биограф Питер Вашингтон Блаватскаяны "бойы аласа, денелі, күшті әйел, мықты қолдары, бірнеше жағы, қалың шашы, бекем ерні және үлкен, нұрлы, сәл дөңгелек көздері бар" деп сипаттады. Оның көздері ашық көк түсті болған, және өмірі бойы артық салмақпен күрескен. Биограф Марион Мидтің сөзіне қарағанда, Блаватскаяның "жалпы келбеті ерекше шалақы болған". Өмірінің соңғы жылдарында ол кең киімдер киіп, саусақтарына көп сақина таққан. Ол өмір бойы темекі шеккен, кейде хашиш шегетіні де белгілі болған. Ол қарапайым өмір сүрген, ал оның ізбасарлары оның ілімдерін тарату үшін ақша талап етпегенін сенген. Блаватская өзін "HPB" деп атауды ұнатқан, бұл атты оның көптеген достары қолданған, алғаш рет Олкотт енгізген. Ол әлеуметтік шаралардан қашып, әлеуметтік міндеттерді жек көретін. Ол орыс, грузин, ағылшын, француз, итальян, араб және санскрит тілдерін білген. Мид оны "өзінің ғана қағидаларын ұстанатын, викториялық мораль кодексіне мүлдем мән бермейтін" эксцентриктік тұлға деп сипаттаған. Мид Блаватскаяның өзін теософияны тарату арқылы әлемді құтқаруды мақсат тұтқан мессиялық фигура ретінде қабылдағанын айтқан. Лахман Блаватскаяда "орыс ерекшеліктері" бар екенін атап өткен – рухани шындыққа деген терең берілгендік, және осымен қатар қайшылыққа толы мінез. Вашингтон оның "әңгіме айту шебері, адамдарды өз сөзімен баурап алатын күші" бар екенін айтқан, бірақ ол сонымен қатар "өзіне бейілді және мақтанқор" екенін де атап өткен. Мид Блаватскаяның "көркем қиялы" мен "өтірік айтуға бейімділігі" болғанын мәлімдеген. Годвин Блаватскаяның "қатты мінезді" екенін айтқан. Діни зерттеулер жөніндегі ғалым Брюс Ф. Кэмпбелл оның "күшті, тәуелсіз бала" болғанын, ал балалық шағындағы қиын жағдай оның "ашуын бақылауда ұстау қиындығына" және "қарғыс айтуға бейімділігіне" себеп болғанын атап өткен. Оның пікірінше, ол "харизматикалық көшбасшының архетипін" білдірген. Антрополог Лео Клейн Блаватскаяның еңбекқорлығы мен энергиясының таң қалдыратынын мәлімдеген. Индолог Александр Сенкевич Блаватскаяның харизмасы Чарльз Масси мен Стейтон Мозеске әсер еткенін айтқан. Блаватскаяның сексуалдылығы даулы мәселе болған; көптеген биографтар оның өмірі бойы бойдақ қалғанына сенген, ал Вашингтон оның "өз түрінің сексін құмарлықпен жек көретініне" сендірген. Өмірінің соңында ол өзінің бойдақ екенін айтқан, бірақ өмірінде екі рет тұрмысқа шыққан. Теософиялық қоғам алғашқы жылдары некеде тұрса да, бойдақ болуды насихаттаған. Кейбіреулер оның еркек киімдерімен саяхаттаған ертедегі жазбаларына байланысты оның лесбиянка немесе трансвестит болуы мүмкін деген болжамдар жасаған. Мид Блаватскаяның көптеген жағдайларда басқа әйелдерді "жек көретінін" ойлаған, бұл жалпы қоғамдық әйелдерге деген жеккөрушіліктің салдары болуы мүмкін, немесе Блаватскаяның басқа әйелден көңілі сынып қалғанын көрсететін.
Әлеуметтік-саяси көзқарастар
Годвин Блаватскаяның өмірлік еңбегін "ғана емес рухани, сонымен қатар әлеуметтік идеалистік және күшті саяси" деп атады. Ол оның "эмоционалдық күшінің" бір бөлігі "құйрықтап басуды жек көру" екенін айтты, Годвиннің пікірінше, бұл христиан дінінің зияткерлік үстемдігі немесе Үндістандағы британдық отаршылдық үстемдігі арқылы болған. Керісінше, Мид Блаватскаяны "негізінен саяси емес адам" деп есептейді. Блаватскаяның әлеуметтік және саяси нанымдары, оның өміріндегі көптеген нәрселер сияқты, әрдайым тұрақты болмаса да, оның үлкен бір көріністі ашуға болатынын сезінуін көрсетеді. Бұл, ең бастысы, түбіртек нәсілдердің кезекпен алмасуы туралы көрініс болды. Бұл нәсілдер икемді санаттар, мәдени де, физиологиялық та, және тарих барысында нәсілдер жиі бірігіп кетеді. Сонымен қатар, эволюция бойынша соңғы уақыттағы қызу пікірталасқа шабыттанған олар да динамикалық, жаңадан пайда болатын күштер. Гари Лахман былай деп жазды: "Көптеген тарихшылар оны атап көрсетпесе де, "Изис ашылды" (1877) еңбегінде Блаватская эволюцияға алғашқы маңызды интеллектуалдық – діни емес – сынды ұсынды". Блаватская Дарвинизмнің адамның физикалық эволюциясын түсіндіретінін, ал руханилықтың басқа даму жолын ұстанатынын айтты. Дінтанушы Олав Хаммер Блаватскаяның жазбаларында "сирек жағдайларда" "ашық түрде нәсілшілдік" көрінетінін атап өтті, сондай-ақ оның антисемитизмі "христиан дінінің бастауы ретіндегі яһудиліктің өкінішті жағдайынан" туындайды және "христиан дініне деген оның терең жек көруіне" сілтеме жасайды.
Теориялар мен ілімдер
Мидтің айтуынша, Блаватская өзінің теориялары мен ілімдерін біртіндеп, бөлік-бөлікпен құрастырған. Блаватская бұл теософиялық ілімдердің өзінің туындысы емес екенін, оларды "Ұстаздар" немесе "Махатмалар" деп атаған құпия рухани шеберлердің бауырластығынан алғанын мәлімдеді.
Теология, космогония және адамзаттың орны
Блаватская «монотеистік, имманенттік және мистикалық космология» деп сипатталған нәрсені түсіндірді. Блаватская пантеист болды және жеке тұлғасыз Құдай идеясын баса көрсетті, теософиялық Құдайды «барлықтың түбірі, барлығы Одан басталады және барлығы өмір циклының соңында Оған сіңіріледі» деп атады. Ол батыстағы христиандық Құдай туралы түсінікті «қарама-қайшылықтар мен логикалық мүмкін емес нәрселер жиынтығы» деп сипаттап, жоққа шығарды. Ол ғаламның осы Құдайлық Принциптен пайда болғанын, материяның әрбір бөлшегі құдайлық ұшқынымен сіңгенін мәлімдеді. Төменгі деңгейлер жоғары деңгейлерден шығып, бірте-бірте тығыздалып, қайтадан Құдайлық Принципке қосылды. Бұл космология геология мен биологиялық эволюцияның ғылыми жаңалықтарымен ортақ белгілерді көрсетті, екеуі де 19-шы ғасырда ғылыми зерттеулер арқылы ашылды. «Құпия ілім» кітабында Блаватская уақыт басталғанда абсолютті бос кеңістік болғанын айтты. Бұл бастапқы мән кейін жеті Сәулеге бөлінді, олар да Дхьян Чохандары деп аталатын саналы жандар болды; осы жеті Сәуле кейін Фохат деп аталатын энергияны пайдалана отырып, ғаламды жаратты. Жер жаратылып, жеті айналымнан өтті, әр айналымда әртүрлі тіршілік иелері пайда болды. Блаватская «Түбір Расалар» идеясын қолдады, олардың әрқайсысы жеті Кіші Расаға бөлінді. Блаватскаяның космогониясында алғашқы Түбір Раса таза рухтан жаратылып, «Өшпейтін қасиетті жер» деп аталатын құрлықта өмір сүрді. Екінші Түбір Раса гиперборейлер деп аталды, олар да таза рухтан пайда болды және сол кездегі климаты қоңыл Солтүстік полюске жақын жерде өмір сүрді. Үшіншісі Лемурия құрлығында өмір сүрді, Блаватскаяның айтуынша, ол бүгінде Австралия және Рапа-Нуи ретінде сақталған. Блаватская Жердің төртінші айналымы кезінде жоғары жандар планетаға түсіп, адам денелерінің дамуы және жыныстардың бөлінуінің басталуымен байланысты деп мәлімдеді. Осы кезде Атлантида құрлығында өмір сүрген төртінші Түбір Раса пайда болды; олардың физикалық денелері, сондай-ақ психикалық күші және озық технологиясы болды. Ол кейбір атланттар алыптар болғанын, Англияның оңтүстігіндегі Стоунхендж сияқты ежелгі ескерткіштерді салғанын, сондай-ақ олар «жануарлармен» жұптасып, гориллалар мен шимпанзелерді тудырғанын айтты. Атланттар құрып, өздерінің билігі мен білімін теріс пайдаланды, сондықтан Атлантис теңізге батып кетті, бірақ әртүрлі атланттар құтылып, Мысыр мен Америкада жаңа қоғамдар құрды. Бесінші Түбір Раса – арийлер, ол осы кітапты жазған кезде бүкіл әлемде таралған. Ол бесінші Расаның алтыншы Расамен алмастырылатынына сенді, ол Махаяна буддасы мифологиясындағы Майтреяның келуінен басталады. Ол адамзаттың жетінші түпкі Расаға айналатынына сенді. Лахман Блаватскаяның космогониялық мәлімдемесін тарихтың сөзбе-сөз баяндамасы ретінде оқып, «біз оған зиян келтіруіміз мүмкін» деп ұсынды. Оның орнына ол оны Блаватскаяның «қазіргі заман үшін жаңа миф немесе үлкен, фантастикалық ғылыми-фантастикалық әңгіме» құру әрекеті ретінде оқуға болады деп ұсынды. Блаватская адамдардың үш бөліктен тұратындығын үйретті: құдайлық ұшқын, астральдық сұйықтық дене және физикалық дене. Кейін Блаватская Адам мен Әлемнің жетілігін жариялады. Блаватскаяның айтуынша, адам жеті бөліктен тұрады: Атма, Буддхи, Манас, Камарупа, Линга шарира, Прана және Стула шарира. «Изиданың бетін жауып тастау» кітабында Блаватская адамдардың физикалық өлімнен кейін жер бетіне қайта тумайтынын жоққа шығарды. Алайда, ол «Құпия ілім» атты еңбегін жазған кезде, ол осы мәселе бойынша өз пікірін өзгерткен еді, мүмкін, оған Үндістанда өткізген уақыты әсер еткен. Бұл жерде ол реинкарнация заңының кармамен реттелетінін, адамзаттың соңғы мақсаты – жанды өлім мен қайта туудан азат ету екенін айтты. Ол карма туралы білім адамзаттың моральдық принциптерге сәйкес өмір сүруін қамтамасыз етеді деп сенді, ол христиандық ілімнен гөрі моральдық іс-әрекет үшін әлдеқайда үлкен негіз берді деп дәлелдеді. Блаватская «Изида Асылған» атты еңбегінде спиритизм «ашылған діндер мен материалистік философиялар арасындағы» ымыраға мүмкіндік беретін соңғы баспананы ұсынады деп жазды. Ол дінге сенуші фанаттардың «оның кемшіліктерін көре алмайтынын» мойындағанмен, ол мұндай факт «оның шынайылығына күмәндануға сылтау бола алмайды» деп жазды және спиритуалистік фанатизм «олардың құбылыстарының шынайылығы мен мүмкіндігінің дәлелі» екенін мәлімдеді. Гудрик Кларк Блаватскаяның космологиясы батыстық эзотериканың ғалым Антуан Фейвр анықтаған төрт негізгі сипаттамасын қамтитынын атап өтті: «(а) ғаламның барлық бөліктерінің, макрокосм мен микрокосмның сәйкес келуі; (б) тірі табиғат – күрделі, көптеген, иерархиялық және жанды тұтас; (в) қиял және аралық жандар, символдар мен мандалалар түріндегі медиациялар; және (г) жанның тазалану және көтерілу арқылы трансформациялану тәжірибесі».
Дау
Блаватская даулы тұлға болды (және әлі де солай). Блаватскаяның ізбасарлары оған таңылған сынды оның христиандық институттар мен материалистік ғылымның күмәнділерінің мүдделеріне жасаған шабуылының салдары ретінде қарастыруға тырысады, оның күдікті жалғандықтары мен алдамшылықтарына реакция ретінде емес. Осылайша, оның жақтастары оны сынағандардың бәрін кері қайтарады (олар "оның беделін қаралау – бұл рақымның белгісі: барлық ұлы шейіттер көтеруге тиіс іздер"). Әр түрлі авторлар оның жазбаларының түпнұсқалығына күмән келтіріп, олардың көне эзотерикалық көздерден ауыр плагиатталғандығын дәлелдеді, оның даналық иелерінің бар екендігі туралы мәлімдемесін толығымен жалған деп жариялады және оны шарлатан, жалған медиум және хаттарды бұрмалаушы деп айыптады. Шығыс әдебиетінің ғалымы Артур Лилли өзінің «Мадам Блаватская және оның теософиясы» кітабында Блаватскаяның жазған еңбектерінен үзінділерді, оның кең ауқымды плагиатындарын көрсету үшін мистикалық еңбектерден алынған үзінділердің тізімін жариялады. Лилли Махатма хаттарын талдап, олардың сөздер мен орфография ерекшеліктеріне сүйене отырып, Блаватская жазғандығын мәлімдеді. Дәстүршіл мектептің өкілі Рене Генон теософияны егжей-тегжейлі сынға алды, онда Блаватская барлық білімін табиғаттан тыс «шеберлер» деп аталатын көздерден емес, табиғи жолмен, басқа кітаптардан алды деп мәлімдеді. Карл Юнг оның еңбегін қатысты сынға алды, ал Агехананда Бхарати оны «қорқынышты әурескөк пен мағынасыз эзотериканың құнарлы туындыларының жиынтығы» деп жоққа шығарды. Мирча Элиаде оның рухани эволюция теориясы Шығыс дәстүрінің барлық рухына қайшы келеді деп болжады, ол «рухани өмірдің эволюцияға қарсы тұжырымдамасы». Оның қайтысынан кейін Блаватскаяны Джон Невил Маскелин, Роберт Тодд Кэрролл және Джеймс Рэнди сияқты күмәнділер паранормальды құбылыстарды алаяқтықпен жасады деп айыптады.
Ықпал
Діни зерттеулер жөніндегі ғалым Марк Бевирдің айтуынша, Блаватская "викториандық ғылым мен моральдық талаптарға жауап беру үшін оккульттік дәстүрді бейімдеген". Тарихшы Рональд Хаттон Блаватскаяны "ғасырдың шынайы халықаралық тұлғаларының бірі" деп сипаттады, ал оның идеялары "жоғары дәрежеде танымал болды". Әртүрлі өмірбаян жазушылар ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Блаватскаяның көпшілікке көп таныс еместігін атап өтті. 2006 жылы ғалым Джеймс Сантуччи оның "қазіргі заманғы тренд белгілейтін гурулардың бірі сияқты көзге түсетінін және XIX ғасырдағы ең есте қаларлық және инновациялық эзотерик ретінде қалатынын" айтты. Кейбір ғалымдар Блаватскаяның кейде сананың өзгерген күйінде сөйлеген және/немесе жазған деп санайды. Г.Р.С. Мид Блаватская туралы былай деп жазды: "Оның өзін қаһарман ретінде көрсетуге жасалған әрекеттерді одан артық жек көретін адамды білмеймін. Ол рухани ұстаз ретінде өзіне көрсетілген құрметтің кез келген көрінісінен физикалық қорқыныш сезімімен дірілдейтін. Мен оның ынталы жақтасының оған тигізуге тырысқанда қорқып айқайлағанын естігем". Лео Клейн Блаватская туралы былай деп жазды: "Бұл әйелдің шаршамас күші мен энергиясы таң қалдырды. Оның революционерлік қасиеттері болған". Мейбл Коллинз, 1887 және 1889 жылдар аралығында "Люцифердің" серіктесі және баспагері, Блаватскаяның ықпалының көбінесе манипуляцияға бейімділігінен туындағанына сенді. Теософиялық қозғалыстан кеткеннен кейін Коллинз: "Ол маған бір үлкен сабақ берді. Мен одан адамдардың қаншалықты ақымақ, қаншалықты "сенімсіз", қаншалықты оңай мақтауға құмар екенін үйрендім. Оның өзіне деген жек көрушілігі, оның керемет нәзік саусақтарынан басқа, оның барлық басқа да ерекшеліктері сияқты, зор масштабта болды. Басқа жағынан, ол үлкен әйел еді. Ол әлсіз және сенімсіз адамдарға үлкен күш көрсетті, қараны аққа айналдыру қабілеті жоғары болды, белдік өлшемі үлкен, ашкөздігі күшті, темекіге құмарлығы терең, өзіне қарсы деп санайтынтарға деген жек көрушілігі тоқтаусыз, әдепкілік ережелеріне немқұрайлылығы, жаман мінезі, жаман тілдерді қолдану шеберлігі және оның серіктерінің ақылына деген жек көрушілігі одан бұрын ешбір адамда болғаннан артық болды. Менің ойымша, бұл оның кемшіліктері болып саналады, бірақ дұрыс пен бұрыс туралы барлық қалыпты стандарттарға бей-жай қараған жаратылыстың жақсылықтары немесе кемшіліктері бар деп есептеуге бола ма, мен білмеймін". Блаватская "Тыныштықтың дауысы" атты кітабын Лев Толстойға сыйға тартты. Толстой өзінің шығармаларында "Theosophischer Wegweiser" теософиялық журналынан алынған тұжырымдамаларды пайдаланды. 1903 жылғы 12 ақпандағы күнделігіне Толстой: "Мен әдемі теософиялық журнал оқып отырмын және менің түсінігіммен көптеген ортақ нәрселерді табамын", - деп жазды.
Теософиялық қозғалыс
Кальницкийдің айтуынша, ХІХ ғасырдағы теософиялық қозғалыс негізінен Х. П. Блаватскаяның өткір зиялы қабілетімен және тұжырымдамалық идеялары арқылы құрылып, қалыптасқан. Ол: «Оның харизматикалық басшылығы мен теософиялық бағдарламаны талғампаздықпен ілгерілетуі болмаса, бұл қозғалыстың ерекше формаға ие болуы екіталай» деп мәлімдеді. 1891 жылы қайтыс болған кезде ол Лондон, Париж, Нью-Йорк және Мадрастағы журналистік органдары бар, шамамен 100 000 мүшелі қауымның мойындалған басшысы еді. Оның еңбектері көптеген еуропалық және азиялық тілдерге аударылып, жарияланды. Блаватскаяның теософиясы спиритизмге деген қызығушылықты адамзаттың рухани дамуын түсіну үшін эволюция теориясымен бірге космологияны қамтитын, тұжырымдамалық тұтастығы бар ілімге қайта бағыттады. Бұдан өзге, ол батыстың эзотерикалық дәстүрлі көздерін алып, Азия діндерінен алынған терминологияны пайдалана отырып, олардың көптеген идеяларын қайта жариялап, жаһандық масштабқа жеткізді. Блаватскаяның теософиясы гендерлік маңыздылықты азайту арқылы әйелдерге ерлермен тең рухани басшылыққа ие болуға мүмкіндік беріп, оларға дәстүрлі христиандықтан рұқсат етілгенінен гөрі үлкен рөл атқаруға жол ашты. Теософия пайда болған сәттен бастап, ілімдік ассимиляция немесе дивергенция арқылы, басқа мистикалық, философиялық және діни қозғалыстардың тууына немесе дамуына ықпал етті. 1920 жылдары Адьяр қаласындағы Теософиялық қоғамның АҚШ-та шамамен 7000 мүшесі болды. Азияда да айтарлықтай жақтастары болды. Теософиялық дереккөздерге сәйкес, 2008 жылы Үндістан бөлімшесінде шамамен 13 000 мүше болса, АҚШ-та 2008 жылғы мүшелер саны шамамен 3900 адамды құрады.
Батыс эзотерикасы
Блаватскаяның теософиясы Батыс эзотерикасының "қазіргі жаңғыруының маңызды факторы" ретінде сипатталған. Годвин Батыс эзотерикалық дәстүрінде Блаватскаядан "қазіргі замандағы ең маңызды тұлға жоқ" деп есептейді. Джонсон Блаватскаяны "XIX ғасырдағы оккульттік қайта жанданудың орталық тұлғасы" деп санайды. Лакман "қазіргі заманғы оккультизм мен эзотеризмнің ден қойған бөлігі" оның ықпалынан бастау алатынын мәлімдеді. Блаватскаяның жарияланған теософиялық идеялары, әсіресе Тамыр Нәсілдеріне қатысты тұжырымдары, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Гвидо фон Лист пен Йорг Ланц фон Либенфельс Германия мен Австрияда құрған эзотерикалық қозғалыс – Ариософияға әсер еткендігі айтылады. Ханна Ньюман Блаватскаяның теософиялық идеялары Ариософия арқылы "нацистік идеологияның қалыптасуына үлес қосканын" мәлімдеді. Дегенмен, Лакман Блаватскаяны ариософистер тарапқан антисемиттік және расистік идеяларға жауапкершілікке тартуға болмайды деп санайды, тіпті ол Ариософияның дамуын көргенде, оның нәсілге қатысты тұжырымдарын жоққа шығарғанын айтады. Блаватскаяның Тамыр Нәсілдеріне қатысты теософиялық идеялары 20-шы ғасырдың басында Германияда Рудольф Штайнер дамытқан эзотерикалық қозғалыс – Антропософияға да әсер еткендігі көрсетіледі, Штайнердің Антропософиялық қоғамы Теософиялық қоғамның "тарихи тармағы" ретінде қарастырылады. Блаватскаяның теософиясы 1970-ші жылдары Батыс елдерінде пайда болған эзотерикалық ағым – "Жаңа дәуір" қозғалысына әсер еткендігі де айтылады. "Жаңа дәуір қозғалысына Теософиялық қоғам сияқты көптеген құрамдас бөліктерді салған бірде-бір ұйым немесе қозғалыс жоқ. Ол ХХ ғасырда Батыста оккульттік әдебиетті таратудағы басты күш болды". Теософиялық мәтіндер мен ілімдерге негізделген басқа ұйымдар: Агни Йога, сондай-ақ Теософияға негізделген діндер тобы: "Менмін" әрекеті, Бостандыққа көпір, Универсалды медицина және Саммит маяк үйі, ол кейіннен Универсалды және Жеңіс шіркеуіне айналды.
Тіл білімі
Американдық дінтанушы ғалым Джейсон Джозефсон Сторм Блаватская мен оның Теософиялық қоғамының тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басында академиялық тіл біліміне әсер еткенін айтады. Джозефсон Сторм Блаватскаяның тіл біліміндегі теориялары мен типологиялары Еуропада кеңінен таралғанын, ал Эмиль Луи Бернуф және Бенджамин Ли Ворф сияқты белгілі тіл білімі мамандары Теософиялық қоғам тарапынан ұсынылған Теософияны қабылдаған немесе оның ілімдерін жария түрде қорғаған. Фердинанд де Соссюрдың сеанстарға қатысқандығы және "la théosophie brahmanique (Брамандық теософия)" деген атаумен тіл білімі мен Үндістан туралы теософиялық талаптарды терең талдағаны, сондай-ақ "Жалпы тіл білімі курсын" оқыған кезде белгілі болды.
Оңтүстік Азияның діні мен саясаты
Хаттон Блаватскаяның Азияға, Батыс әлемінен гөрі зор әсер еткенін айтты. Блаватская индустарды өз діни тамырларын құрметтеуге шабыттандырған деп есептеледі. Теософиялық қоғам Үндістанның ұлттық санасының қалыптасуына ықпал етті, ал Мохандас Ганди және Джавахарлал Неру сияқты Үндістан тәуелсіздік қозғалысының көрнекті қайраткерлері өз ұлттық мұраларын зерттеуге Теософиядан шабыт алды. Теософиялық қоғам буддалық модернизм мен индуистік реформалық қозғалыстарға зор ықпал етті, ал Блаватская мен Олкотт Анагарика Дхармапаланың Цейлон (Шри-Ланка) жеріндегі теравада буддизмін жаңғыртуына қатысты. Мидтің сөзіне сүйенсек, "ешбір адамнан гөрі" Блаватская Шығыс діні мен философиясы туралы білімді Батысқа жеткізуге жауапты болды. Блаватская үнді діні сол кездегі батыстықтардың алдында тұрған мәселелерге жауап бере алады деп сенді; әсіресе, ол үнді діні Дарвиннің эволюциялық теориясын толықтыратын эволюциялық космологияны қамтиды және үнділік реинкарнация доктринасы 19 ғасырдағы батыстықтарды толғандырған, жазылу арқылы кешірілетін күнә мен мәңгілік жазаға байланысты моральдық тартыстарды шеше алады деп ойлады. Осылайша, Мид Блаватскаяның Батыста Кришна санасы үшін халықаралық қоғам, трансценденталды медитация, дзен буддизмі және йога сияқты келесі қозғалыстардың пайда болуына жол ашқанына сенді. Хаттон Блаватская қозғалысының ең үлкен жетістіктері реинкарнацияға және Батыста жалғыз, құдайлық әлемдік жанға сенуді таратуда деп есептеді. Блаватская "оның оккультизміне шығыс діндерінің доктриналарын енгізіп қана қоймай, шығыс діндерін өзінің оккультизмі тұрғысынан түсіндірді", осылайша романтизм поэзиясы арқылы танымал болған "мистикалық Шығыс" туралы көзқарасты кеңейтті. Макс Мюллер Блаватскаяның "Эзотерикалық буддизм" еңбегін қатысты сынға алды. Ол оның мансабының басындағы ізгі ниеттерін мойындаса да, кейінірек оның "истериялық жазбалары мен көрсетілімдерімен" өзіне де, басқаларға да адал болмай қалғанын айтты. Оның сөзіне қарағанда, буддизмде ешқандай құпиялық жоқ, керісінше. "Егер нәрсе эзотерикалық болса, онда ол Будданың үйретісі емес; егер нәрсе Будданың үйретісі болса, онда ол эзотерикалық емес". Мюллер Блаватскаяның "басқалардың алдауына немесе өзінің қиялына берілуіне" ұшырағанын ойлады. Блаватская үнді дінін дұрыс түсінбегенін айтқан академик мамандарға индуизм мен буддизмнің сыртқы (экзотерикалық) жағын ғана білетінін, ал осы діндердің ішкі, эзотерикалық құпияларын, олардың ежелгі Ведаларға дейін жететінін білмейтінін жауап берді.