Кіріспе

Оңтүстік-шығыс Аляскадағы ұлттық орман Оңтүстік-шығыс Аляскадағы Тунгасс ұлттық орманы (/tɒŋɡə/) 16,7 миллион акр (6,758,256 км²) аумағымен АҚШ-тың ең ірі ұлттық орманы болып табылады. Оның көп бөлігі қоңыржай белдеудегі жаңбырлы орман және көптеген сирек және жоғалу қаупі төніп тұрған флора мен фаунаға мекен етуге жеткілікті шалқар. Америка Құрама Штаттарының Орман шаруашылығы қызметі басқаратын Тунгасс Александр архипелагының аралдарын, фьордтар мен мұздықтарды, сондай-ақ Жағалау тауларының шыңдарын қамтиды. Канадамен (Британ Колумбиясы) халықаралық шекара Жағалау тауларының Шекаралық жоталарының баурайымен өтеді. Орман Кетчикан қаласындағы Орман шаруашылығы қызметі кеңселерінен басқарылады. Крейг, Хуна, Джуно, Кетчикан, Петербург, Ситка, Торн-Бей, Врангелл және Якутат қалаларында жергілікті рейнджерлік округтік кеңселер орналасқан.

Тарих

Александр архипелагы орман қорығы Теодор Рузвельттің 1902 жылғы 20 тамыздағы президенттік жарлығымен құрылды. Рузвельт жасаған тағы бір президенттік жарлық 1907 жылғы 10 қыркүйекте Тонгасс ұлттық орманын құрды. 1908 жылғы 1 шілдеде екі орман біріктірілді, ал біріктірілген орман аумағы Оңтүстік-Шығыс Алясканың көп бөлігін қамтыды. 1909 жылғы 16 ақпандағы (Рузвельт әкімшілігінің соңғы айларында) және 10 маусымдағы, сондай-ақ 1925 жылғы (Кальвин Кулидж жасаған) президенттік жарлықтар Тонгасс-ты кеңейтті. Орманның алғашқы бақылаушысы Уильям Александр Лангиль болды. 1971 жылғы 4 қыркүйекте Аляска әуе компаниясының 1866 рейсі Тонгасс ұлттық орманына құлап, борттағы 111 адамның барлығы қаза тапты.

Түпкүлгілік атағы

Тонгасс ұлттық орманы құрылғаннан кейін, 1935 жылы Алясканың Тлингит және Хайда үнді тайпаларының орталық кеңесі құрылды. «Алясканың Тлингит және Хайда үндістеріне қарсы АҚШ» ісінде сот Алясканың тума халқының «көне заманнан бері осы аумақты эксклюзивті пайдалану және иелену» арқылы қалыптасқан аборигендік құқыққа ие екенін анықтады. Сот Ресей мен АҚШ арасындағы Алясканы беру туралы шарт жерді тума халқының иелігінен айырмайтынын, ал Тонгасс ұлттық орманының құрылуы Тлингит және Хайда тайпаларынан жерді тартып алуды білдіретінін мәлімдеді. Аталған мәселе 1968 жылы 7,5 миллион доллар төлеу арқылы шешілді, бұл Tongass-тің бір акрына 43 центтей баға берді. Бұл баға 1902 жылы жер тартылып алынған кездегі құнына негізделген, ал соңғы 66 жылдағы инфляция мен үстеме сыйақы ескерілмеді.

Ағаш кесу

Алясканың оңтүстік-шығысындағы ағаш жинау 1950 жылға дейін жеке қолмен ағаш жинау операцияларынан тұрды, олар төменгі және жағажай аймақтарына баса назар аударды. 1950 жылдары, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жапон экономикасын қалпына келтіруге көмек көрсету мақсатында, Орман шаруашылығы қызметі екі қағаз фабрикасымен ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасты: Кетчикан қағаз компаниясы (KPC) және Аляска қағаз компаниясы. Бұл келісімшарттар 50 жылға есептелді және бастапқыда аймақтағы тәуелсіз ағаш өңдеушілердің жұмысын толықтыруға бағытталған. Алайда, екі компания ағаш бағасын төмендету үшін сөз байласып, кішігірім ағаш шаруашылықтарын банкротқа дейін жеткізіп, жергілікті аудандарда ірі және салдарлы ластаушыларға айналды. Нәтижесінде, Тонгасс орманында сатылатын барлық ағаш осы екі компанияның біріне сатылды. 1974 жылы Принц Уэльс аралындағы 800 000 акр көлемдегі ескі өсімдіктерге арналған KPC-нің эксклюзивті келісімшартына Алан Стейн, Чак Зиеске және Херб Зиеске басшылық еткен Пойнт Бейкер қауымдастығы қарсы шықты. Федералды округ сотының судьясы Джеймс фон дер Хейдт 1975 жылдың желтоқсаны мен 1976 жылдың наурызында олардың пайдасына шешім шығарды, соның салдарынан Принц Уэльс аралының солтүстік бөлігіндегі 388 шаршы километрден астам аумақтағы ағаштарды толық кесуге тыйым салды. Бұл сот процесі АҚШ-тағы толық кесуді тоқтату қаупін тудырды. 1976 жылы Конгресс Ұлттық орман шаруашылығы заңын қабылдау арқылы Зиеске шешімін жойды. 1990 жылдардың ортасына қарай ескі өсімдіктердің жартысынан астамы кесілді. Зизке Буц ісінен бастау алған, лосось өзендерін ағаш кесуден қорғау үшін буферлік аймақтарды құру күресі, 1979 жылдан бастап бес жылдық аралықтармен шығарылған АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің қоршаған ортаға әсерін бағалау есебіне түсірілген пікірлер арқылы және 1988 жылғы есепте жалғасты. 1990 жылы Аляскадағы федералды округ соты, Стейн Бартонға қарсы іс бойынша, АҚШ Орман шаруашылығы қызметі Тонгасс айманындағы барлық лосось өзендерін буферлік аймақтармен қорғауға міндетті деп шешті. Стейн Бартонға қарсы істе Салмон шығанағының су алабын қорғау туралы талаптардың бірі Конгресс Тонгасс ағаш шаруашылығы реформасы заңын қабылдағанда ішінара заңға айналдырылды; экологиялық лоббистер сенатор Тед Стивенспен келісімге келді, ол сол жердегі лосось өзендерінің бастауларында ағаш кесуге ең құнды орманды қалдырды. Бұл компаниялардың күші ұзақ мерзімді келісімшарттарда жатты. Келісімшарттар қағаз фабрикаларына төмен бағаны кепілдік берді, кейбір жағдайларда ағаштар «гамбургер бағасынан да арзанға» берілді. 1990 жылы қабылданған Тонгасс ағаш шаруашылығы реформасы заңы ағаш кесу өнеркәсібінің Тонгасс ұлттық орманмен қарым-қатынасын айтарлықтай өзгертті. Заңның ережелері ағаш жинауға жыл сайынғы 40 миллион долларлық субсидияны тоқтатты; бірнеше жаңа жабайы аймақтар құрылды және басқаларын ағаш кесуге жапты; сондай-ақ 50 жылдық қағаз келісімшарттары бойынша болашақ кесу экологиялық сараптамадан өтуге және ескі өсімдіктерді кесуді шектеуге жатады. Аляска қағаз корпорациясы және Кетчикан қағаз корпорациясы жаңа шектеулер оларды бәсекеге қабілетсіз ететінін мәлімдеп, 1993 және 1997 жылдары өздерінің фабрикаларын жапты, ал Орман шаруашылығы қызметі екі 50 жылдық ағаш келісімшартының қалған бөлігін тоқтатты. 2003 жылы ассигнованиелер туралы заңға қосымша талап ретінде Тонгастағы барлық ағаш сатулары оң сатылым болуы керек деп белгіленді, яғни «бұта» бағасымен немесе нарықта белгіленгендей ағаштардың құнын бағалайтын сатулар сатылмайды (2008 жылғы ассигнованиелер туралы заң P. L. 110–161, H. Rept. 110–497, 411-бап). Алайда, Орман шаруашылығы қызметі бұл сатуды қолдау үшін NEPA талдауларын, жоспарлауды және әкімшілік операцияларды жүргізеді, сондықтан мемлекет жалпы пайда таппайды. Бірақ ағаш кесу – бұл жалғыз тапшылықпен жұмыс істейтін бағдарлама емес. Орман шаруашылығы қызметі ағаш жинау бағдарламасының жалпы тапшылығын агенттіктің басқа да көптеген бағдарламаларымен теңестіреді, оның ішінде жолдарды, кабиналарды және кемпингтерді күтіп ұстау және тіршілік ету бағдарламалары. Тонгаста өнеркәсіптік масштабтағы ағаш кесу дәуірі бойы жоғары дәрежеде (басым пайда әкелетін орман түрлерін кесу үшін мақсат қою) кең таралған. Мысалы, үлкен ағаштардың ең көп шоғырланған орман түрі – көлемдік 7 сынып – бастапқыда Тонгасс орманды бөлігінің 4% ғана құрады, ал оның үштен екісінен астамы кесілді. Басқа жоғары бағалау Аляска кедрлері мен қызыл кедрлерінен тұрады. Карст жерінде көбінесе үлкен ағаштар өседі және мускат батпақтары аз, сонымен қатар көбінесе ағаш кесуге таңдап алынады. Орманды қалпына келтіру, демалыс және басқа да коммерциялық емес мақсаттар басты назарда болады. Жаңа ережелер кішігірім ағаш сатуларын, соның ішінде кейбір ескі өсімдіктерді, жергілікті қауымдастықтардың мәдени қажеттіліктері үшін пайдалануға рұқсат береді.

Жолсыз дау

Тонгасс аймағындағы ең көп дау тудырған ағаш кесу жолсыз аймақтарға қатысты. Алясканың оңтүстік-шығысы – кең-салысты жазиралы ландшафт, мұнда қауымдастар аралдарға шашыраңқы орналасқан, бір-бірінен және материкке дейінгі жол жүйесінен оқшауланған. Аймақтағы жол жүйесі, негізінен Орман шаруашылығы қызметі ағаш өндіруді жеңілдету үшін салған, аймақтағы табиғи ресурстарды игеру тарихының нәтижесінде қалыптасқан. Бұл жолдар салынғаннан кейін жергілікті тұрғындар мен келушілерге демалыс, аң ауру, балық аулау және күн көріс мүмкіндіктерін ұзақ мерзімге ұсынып келеді. Тонгастың кең далалық аймақтарына жол салуға жолсыз аймақтарды сақтау қозғалысы қарсылық көрсетті, олардың пікірінше, бұл жартастардың фрагментациясына, жабайы жануарлар популяциясының азаюына және лосось шарықталу өзендеріне зиян келтіреді. Олардың айтуынша, қазіргі жолдар жеткілікті. Тонгасс ұлттық орман 2001 жылғы 5 қаңтарда Билл Клинтон әкімшілігінің соңғы күндері қабылданған «Жолсыз бастамаға» енгізілді, бұл бастама АҚШ ұлттық ормандарының жолсыз аймақтарында жаңа жолдар салуға тыйым салды. 2006 жылдың қыркүйегіндегі маңызды сот шешімі Буштің «Жолсыз ережені» күштен шығаруын жойды, президент Клинтон тұсындағы 2001 жылғы жолсыз аймақтарды қорғау шараларын қайта орнатты. Тонгасс бұл шешімнен босатылды. 2007 жылдың маусым айында АҚШ Өкілдер палатасының мүшелері Тонгасс ұлттық орман ішіндегі федералды қаржыландырылатын жол құрылысын тоқтату үшін ассигнование туралы заңға түзету енгізді. Түзетуді қолдаушылар Тонгасс аймағындағы федералды ағаш өндіру бағдарламасы салық төлеушілер үшін тиімсіз, жылдық шығын 30 миллион долларды құрайды және Орман шаруашылығы қызметі орман ішіндегі жолдарды күтіп ұстау бойынша 900 миллион долларлық артта қалған жұмыстарға тап болғанын атап өтті. Екі партиялық түзетуді қолдағандардың арасында «Қоршаған ортаны қорғау үшін республикашылдар» тобы болды. Түзетуді демелеген Огайо штатының республикашыл өкілі Стив Чабот: «Мен ағаш компаниясының қаржатымен жүргізілетін ағаш кесуге қарсы емеспін. Бірақ бұл жағдайда олар америкалық салық төлеушілерді осы 200 жұмыс орнына 200 000 доллар көлемінде субсидия беруге пайдаланып отыр. Бұл ақылға сыймайды», – деді. Ағаш кесуге қатысты сот процесі оны тоқтатты. 2011 жылдың наурыз айында Анкоридж федералды округтік сотының судьясы Джон Седвик шешімінде Тонгасс аймағындағы жолсыз аймақтардағы «Жолсыз ережені» қайта орнатты, бірақ Орман шаруашылығы қызметінің соңғы үш ағаш жобасы «алдын ала шешімсіз» бұл шешімнен шығарылды. Бұл жобалар – Iyouktug Timber Sales ROD (шешімнің жазбасы), Scratchings Timber Sale ROD II және Kuiu Timber Sale Area ROD.</blockquote> Орман шаруашылығы қызметі Тонгасс аймағындағы жолсыз аймақтарды басқаруға қатысты тәсілін қайта қарастыра алады, бірақ ол APA [федералды әкімшілік рәсімдер туралы заң] талаптарын орындауы керек. Орман шаруашылығы қызметі 2020 жылдың қазан айында Тонгасс ұлттық орманның көп бөлігін жолсыз аймақ статусынан шығарды, бұл 9,3 миллион акрдан астам жауын-шашын орманында жол салуға және ағаш кесуге мүмкіндік берді. Ашық кесілген жерлер ескі орманның көміртегі сіңіру қабілетін, жануарлар мен өсімдіктердің мекенін және топырақтың тұрақтылығын жоғалтады, бұл жер көшкіндеріне әкеледі. Бұл ереже 2023 жылдың қаңтарында күшіне енді, 2001 жылғы «Жолсыз ережені» қайта орнатты.

Сипаттама

АҚШ Орман шаруашылығы қызметі «таждың асыл тасы» деп атаған Тонгасс 17 миллион акр жерді алып жатыр және Алясканың ең үлкен ұлттық орман болып табылады. Алясканың жабайы табиғатты қорғау лигасы Тонгасты «әлемдегі соңғы толыққанды сақталған қоңыржай ылғалды орманның бірі» деп сипаттайды. Аймақта 70 000 адам тұрады. Орманның астындағы жер қыртысы карст (әктас, жақсы су өткізгіш топырақ және көптеген үңгірлер) және гранит (жақсы су өткізбейтін топырақ) болып бөлінеді. Аляска жағалауындағы мыңдаған аралдарда Солтүстік Америкада сирек кездесетін бірегей және қорғалған жануарлар мекендейді. Орманның ішінде бес түрлі лосось, қоңыр және қара аюлар, аққалқан бұркіттер көптеп кездеседі. Басқа құрлықтағы жануарларға қасқырлар, тау ешкілері, қарғалар және ситка қара құйрықты бұғылары жатады. Көптеген көшпенді құстар жаз айларын архипелагта ұя салады, әсіресе Арктикалық кездік. Жағалау суларында касаткалар мен жұмбақ киттер, теңіз арыстандары, түлендер, теңіз суыры, өзен суыры және дельфиндер жүзеді. Тонгасс сонымен қатар стальголовка және лососьқа да мекенжай болып табылады. Тонгасс – АҚШ-тағы сирек және жоғалу қаупі төніп тұрған Хайда ермісінің (бір түрінің мысық) кездесетін жалғыз жері; одан басқа, Жер бетінде оның кездесетін жалғыз орыны – Канададағы Хайда Гвайи архипелагы. Хайда ермісінің үш түрінің бірі Уэльс Принці аралында, екіншісі Суэмез аралында (екеуі де Тонгасс ішінде орналасқан), ал үшіншісі Хайда Гвайиде кездеседі. Жер аумағы үлкен болғанымен, Тонгасс жерінің шамамен 40% -ы батпақтардан, қардан, мұздан, тау жыныстарынан және орман емес өсімдіктерден тұрады, ал қалған 10 миллион акр (4 046 860 км²) орманды. Шамамен 5 миллион акр (2 023 430 км²) «өнімді ескі өсімдіктер» деп есептеледі, және олардың көп бөлігі жабайы аймақтар ретінде сақталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ағаш кесу операциялары көбінесе төменгі биіктіктегі, ірі ағаштар өсетін экожүйелерге шоғырланған; қазіргі уақытта жердің шамамен 78% -ы бұрынғыдай сақталған, яғни бастапқы ірі ағаштар мен төменгі биіктіктегі орман аумағынан бұзылмаған. Бұл аймақтардың жануарлар үшін жоғары құндылығын ескере отырып, бұл ескі орманның шамамен 70% -ы қорықтарда қорғалған және оны кесуге болмайды. Тонгасс ұлттық орманындағы негізгі өзгерістер – желдің құлауы және көшкін. Жергілікті қысқы жел дауылдары «Такус» деп аталады, олар кейбір ағаштардың құрылысына әсер етеді және көбінесе жеке ағаштардың құлауына себеп болады. Орманның барлық ескі өсінділерінің 11% -дан астамы ешқашан кесілмейді. Орманның «өнімді ескі өсімдіктерінің» 12% -ы, немесе жалпы ескі өсімдіктердің 12% -ы келесі 10 жылда кесуге жоспарланған. Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры оны Тынық мұхитының қоңыржай ылғалды ормандығының «WWF экожүйесінде» орналастырады, бұл географиялық аймақ.

Демалыс

Тонгасс ұлттық орманы демалыс мүмкіндіктерін ұсынады, олардың кейбіреулері тек Аляскада ғана кездеседі. Орманға жыл сайын шамамен бір миллион адам келеді. Көбі Алясканың оңтүстік-шығысындағы Ішкі жол арқылы келетін круиздік кемелермен келеді. Орман шаруашылығы қызметі Джунодағы Менденхолл мұздықтарының келушілер орталығында және Кетчикандағы Оңтүстік-Шығыс Алясканы зерттеу орталығында келушілерге арналған бағдарламаларды ұсынады. 1962 жылы салынған Менденхолл мұздықтарының келушілер орталығы – елдегі орман шаруашылығы қызметінің алғашқы келушілер орталығы. Мемлекеттік паромдардағы орманды түсіндіру бағдарламасы 1968 жылдың жазында басталды және 2013 жылы тоқтағанша агенттік тарихындағы ең ұзаққа созылған табиғатты зерттеушілер бағдарламасы болды.

Өзге шаруашылықтар

Туған корпорацияларға тиесілі жерлер – 1971 жылғы Аляска тума халқының талаптарын реттеу туралы заң (ANCSA) бойынша белгіленген жерлер. Бұл заң ANCSA аясында құрылған жеке тума корпорацияларға Аляскадағы федералдық жерлердің шамамен жартысын берді. Осы жерлердің көп бөлігі Тонгасс ұлттық орманының ескі өскен ағаштарынан құралған және әлі де ұлттық орман жерлерімен шектеседі. Бұл жерлер қазір жеке меншікте және ANCSA аясында құрылған тума аймақтық корпорациялардың бірі – Sealaska корпорациясының басқаруында. Мемлекеттік ұлттық орман жерін жеке меншік корпорацияға беру, оны федералдық заңмен қорғаудан шығарып, иелеріне жерді қоршаған ортаға және экожүйелерге тигізетін әсерін ескермей, өздері қалағанша пайдалануға мүмкіндік береді. Осы факті тума аймақтық корпорациялардың бизнес мүдделері мен Оңтүстік-Шығыс Алясканың жергілікті тұрғындарының, сондай-ақ тума емес тұрғындарының жеке мүдделеріне қатысты көптеген дау-дамайларға әкеп соқты. Қазіргі уақытта ANCSA аясында құрылған тума аймақтық корпорация – Sealaska, аляскалық тумаларға қосымша жер бөлу туралы заңға түзетулер енгізуді сұрап отыр. Sealaska құрылған кезде, сол кезде целлюлоза фабрикаларымен жасалған келісімдерге байланысты қол жетімсіз болған қосымша жерлер уәде етілген; осы бастапқы жерлердің көп бөлігі қазір су астында немесе су жиналатын алаптарда орналасқан, сондықтан Sealaska басқа жерлерді сұрады. 2009 жылдың 23 сәуірінде сенатор Мурковски және АҚШ өкілі Дон Янг Sealaska заң жобасын (S. 881 және H. R 2099) ұсынды, ол экономикалық құндылығы жоғары және экологиялық тұрғыдан нәзік мемлекеттік жерлерді талап етеді. 2011 жылғы Конгрестің келесі сессиясынан бастап сенатор Мурковски Sealaska заң жобасының сәл өзгертілген нұсқасын қайта ұсынды, ал өкіл Дон Янг оған қосымша заң жобасын (S 730 және HR 1408) ұсынды. HR 1408 Табиғи ресурстар комитетінен өтті, ал S 730 Сенаттың Табиғи ресурстар комитетінде қалып отыр. "Sealaska жерлері туралы заң" деп аталатын бұл заң жоба, 91 000 акр жерді USFS-тің нормативтік қорғауынан алып, оны пайда табу мақсатындағы Sealaska корпорациясына беру арқылы Оңтүстік-Шығыс Аляскада үлкен дау тудырды. Audubon Alaska 2012 жылдың 22 ақпанында жариялаған зерттеуде S 730 және HR 1408 аймақтарындағы ең үлкен ағаштарды Sealaska таңдауы, Тонгасс орманындағы осы ағаштардың кездесу жиілігінен 1200% артық екені көрсетілді. S 881 заң жобасын қабылдауға қарсылық білдірген Тонгасс орманының жеті қауымдастығы бар, олардың көпшілігі Уэльс Принсі аралынан келген. Бұған қоса, Территориялық аңшылар қауымдастығы, егер заң жобасы қабылданса, солтүстік шоқбалықтың жойылып кету қаупіне ұшырауы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылық білдірді. Алясканың Ауа райы кеңесі де сенаторлар Мурковски мен Бегичке, сондай-ақ губернатор Парнеллге жолдаған хаттарында осыған ұқсас алаңдаушылықтарын білдірді.

Жалпы сілтемелер

Ракестрау, Лоуренс (1981). Аляскадағы АҚШ Орман қызметінің тарихы. Авторлық құқық Лоуренс Рэйкстроуға тиесілі. 1982, 1994, 2002 жылдары АҚШ Орман қызметі басып шығарған. SD565R24, Дурбин, Кэти (1999). Тонгасс: Қағаз өндірісі саясаты және Алясканың жаңбырлы ормандары үшін күрес. Корваллис, Орегон: Орегон мемлекеттік университетінің баспасы. Кетчем, Роберт Гленн (1987). Тонгасс: Алясканың жойылып бара жатқан жаңбырлы орманы: Роберт Гленн Кетчемнің фотосуреттері. Роберт Гленн Кетчем мен Кэри Д. Кетчемнің мәтіні; Родерик Нэштің кіріспесі. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Апертура қоры. АҚШ-та Farrar, Straus және Giroux таратылған. Лист, Питер С., ред. (2000). Экологиялық этика және орман шаруашылығы: Оқырман. Экологиялық этика, құндылықтар және саясат сериясы. Филадельфия, Пенсильвания: Темпл университетінің баспасы. Гулик, Эми (2009). Ағаштардағы лосось: Алясканың Тонгасс жаңбырлы орманындағы өмір. Эми Гулик жазған, Рей Тролл суреттеген. Mountaineers Books баспасынан шыққан.