Уитби: Тарихы мен мәдениеті бар теңіз жағасындағы қала

Кіріспе

Солтүстік Йоркширдегі жағалау қаласы, Англия.

Тұрақты қоныстың ең ерте жазбасы 656 жылы жасалған. Бұл жерде Стреанæшеаль ретінде Нортумбрияның христиан патшасы Осви, аббатисса Хилда басшылығымен алғашқы аббатхананы құрды. 664 жылы Уитби синоды осы жерде өткізілді. 867 жылы викинг шабуылдары монастырды қиратты. Қаланың Шығыс жартасында Уитби аббатханасының қираған қалдықтары орналасқан, онда Англияның ең ерте танылған ақыны Кæдмон өмір сүрген. 1078 жылы тағы бір монастырь салынды. Осы кезеңде қала қазіргі атауын – Уитби (көне норвег тілінде "ақ қоныс") алды. Келесі ғасырларда Уитби балық аулау орталығы болып дамыды, ал 18 ғасырда кеме жасау, кит аулау, жергілікті кен орындарынан алынған топастың саудасы және Уитби ұшқырынан жасалған әшекейлерді өндіру арқасында порты мен өнеркәсіп орталығына айналды. Туризм Уитбиде грузин дәуірінде басталып, 1839 жылы теміржол келгеннен кейін дамыды. Уитбидің туристік орталық ретіндегі тартымдылығын жақын орналасқан Солтүстік Йоркшир ұлттық саябағының биік жерлері, мұралық жағалау және "Дракула" атты қорқынышты романмен байланысы күшейтеді. Шығыс жартадағы аббатхананың қираған қалдықтары қаланың ең көне және ең танымал нысаны болып табылады. Басқа маңызды нысандарға Еск өзенінен өтетін айналмалы көпір және ІІ санаттағы Шығыс және Батыс пирстермен қоршалған порт жатады. Теңіздік мұрасы зерттеуші капитан Кук және кит аулаушы, ғалым Уильям Скорсбидің ескерткіштерімен, сондай-ақ Батыс жартаның басында орналасқан кит сүйегінен жасалған аркамен еске алынады. Қаланың көркем әдебиеттердегі дәстүрі мықты, ол әдеби туындыларда, теледидарда және кинода, ең әйгілісі Брэм Стокердің "Дракула" романында көрсетілген. Уитбидің мәдени және тарихи мұрасы жергілікті экономикаға үлес қосса да, қаланың шалқары орналасқандығы, балық шаруашылығындағы өзгерістер, дамылмаған көлік инфрақұрылымы және жер мен жылжымайтын мүліктің шектеулі болуы салдарынан қаржылық қиындықтарға тап болады. Осы себепті туризм және балық аулаудың кейбір түрлері оның экономикасының негізгі тірегі болып қала береді. Уитби Солтүстік теңіздегі жел электр стансасын салу жобасына ең жақын порт болып табылады, Йорктан 47 миль (76 км) және Миддлсбродан 22 миль (35 км) қашықтықта орналасқан. Қала Солтүстік Йоркширдің қалған бөлігімен және Солтүстік-Шығыс Англиямен, негізінен Миддлсброға дейінгі теміржол қатынасы және A171 және A174 тас жолдары арқылы Тизсайдқа, ал Скарбороға бұрынғы тас жол арқылы байланысқан. 2011 жылғы мәліметтер бойынша қаланың халқы 13 213 адамды құрады.

The earliest record of a permanent settlement is in 656 AD, when as Streanæshealh it was the place where Oswy, the Christian king of Northumbria, founded the first abbey, under the abbess Hilda. The Synod of Whitby was held there in 664 AD. In 867 AD, Viking raiders destroyed the monastery. The town's East Cliff is home to the ruins of Whitby Abbey, where Cædmon, the earliest recognised English poet, lived. Another monastery was founded in 1078 AD. It was in this period that it gained its current name, Whitby (from "white settlement" in Old Norse). In the following centuries Whitby functioned as a fishing settlement until, in the 18th century, it developed as a port and centre for shipbuilding and whaling, the trade in locally mined alum, and the manufacture of Whitby jet jewellery. Tourism started in Whitby during the Georgian period and developed with the arrival of the railway in 1839. Whitby's attraction as a tourist destination is enhanced by the nearby high ground of the North York Moors national park and the heritage coastline and by association with the horror novel Dracula. The abbey ruin at the top of the East Cliff is the town's oldest and most prominent landmark. Other significant features include the swing bridge, which crosses the River Esk and the harbour, which is sheltered by the grade II listed East and West piers. Its maritime heritage is commemorated by statues of the explorer Captain Cook and the whaler and scientist William Scoresby, as well as the whalebone arch that sits at the top of the West Cliff. It also has a strong literary tradition and has featured in literary works, television and cinema, most famously in Bram Stoker's novel Dracula. While Whitby's cultural and historical heritage contribute to the local economy, it is financially constrained by its remote location, ongoing changes in the fishing industry, relatively underdeveloped transport infrastructure and limitations on available land and property. As a result, tourism and some forms of fishing remain the mainstay of its economy. It is the closest port to a proposed wind farm development in the North Sea, 47 mile (76 km) from York and 22 mile (35 km) from Middlesbrough. There are transport links to the rest of North Yorkshire and North East England, primarily through national rail links to Middlesbrough and road links to Teesside, via both the A171 and A174, and Scarborough by the former. As at 2011, the town had a population of 13,213.

Діни қызметкерлер мен қимыл-қозғалыс

Уитби 7 және 8 ғасырлардағы жазбаларда Линдиссиде Стреанесхальк, Стрееншальк, Стреонсхальк, Стреонсхаль және Стреунс Але деп аталған. Престеби, ескі норвег тілінен *býr* (ауыл) және *presta* (қасиеттілер) сөздерінен туындаған атау, 11 ғасырда пайда болды. Оның атауы 12 ғасырда Хвитеби және Витеби, ескі скандинав тілінен *hvítr* (ақ) және *býr* (ауыл) деп жазылған, 13 ғасырда Whitebi, ал 14 ғасырда Qwiteby деп тіркелген. 657 жылы Нортумбрия королі Освиу немесе Осви, Мерсияның пұтқа табынушы патшасы Пенданы жеңгеннен кейін алғыс айту үшін Стреанесхальде монастырь құрды. Аббатхана негізі қаланғанда ерлер мен әйелдер үшін англосаксондық «қос монастырь» болды. Оның алғашқы әйелі, патшайым Хилд, кейіннен әулие ретінде құрметтелді. Аббатхана білім орталығына айналды, және осы жерде сиыршы Кэдмон «ғажайып» түрде шабыттанған ақынға айналды, оның поэзиясы англосаксон әдебиетінің үлгісі болып табылады. Аббатхана Дейра патшалығының ең маңызды корольдік монастырына айналды және оның корольдік отбасының зираттары орналасқан жер болды. 664 жылғы Уитби Синоды, кельт есебінен Нортумбрияда Пасханың римдік күнін белгіледі. Монастырь 867 және 870 жылдар аралығында Даниядан келген викингтердің, Ингвар мен Убба басшылығымен жасаған шабуылдары кезінде қиратылды. 1066 жылғы Нормандардың Англияны басып алуына дейін бұл жер 200 жылдан астам уақыт бойы қараусыз қалды. Уильям де Персидің сыйына монастырь үшін жер, Уитби қаласы мен порты, Сент-Мария шіркеуі және Файлинг, Хоскер, Снитон, Угглебарнби, Дансли және Айслабидегі тәуелді шіркеулер, Русварпты қоса алғанда бес диірмен, екі диірмені және екі шіркеуі бар Хакнесс кірді. 1086 жылы «Domesday Book» жинақталған кезде Уитби ішінара қираған және Йоркширдің Лангбаург Вапентаке аймағында орналасқан шағын елді мекен ретінде тіркелді. Бұдан кейін Уитбидің экономикалық және ауыл шаруашылығының құлдырауы (конквизицияға дейінгі жағдайымен салыстырғанда), 1069-70 жылдардағы Солтүстікке жасалған шабуыл кезінде Жеңімпаз Уильямның әскерінің талан-таражға салуына байланысты болды. Шамамен 1128 жылы Генрих I аббатханаға Уитбиде мұралық жер берді және 25 тамыздағы Кильда мерекесінде жәрмеңке өткізуге рұқсат берді. Екінші жәрмеңке Мартинмас күні, Кильданың қысқы мерекесіне жақын өткізілді. Базар құқығы аббатханаға берілді және оның еркімен бірге тарады.

Whitby was called Streanæshalc, Streneshalc, Streoneshalch, Streoneshalh, and Streunes Alae in Lindissi in records of the 7th and 8th centuries. Prestebi, from Old Norse býr (village) and presta (of the priests), is an 11th century name. Its name was recorded as Hwitebi and Witebi, from the Old Norse from hvítr (white) and býr (village), in the 12th century, Whitebi in the 13th century and Qwiteby in the 14th century. A monastery was founded at Streanæshealh in 657 AD by King Oswiu or Oswy of Northumbria, as an act of thanksgiving, after defeating Penda, the pagan king of Mercia. At its foundation, the abbey was an Anglo Saxon 'double monastery' for men and women. Its first abbess, the royal princess Hild, was later venerated as a saint. The abbey became a centre of learning, and here Cædmon the cowherd was "miraculously" transformed into an inspired poet whose poetry is an example of Anglo Saxon literature. The abbey became the leading royal nunnery of the kingdom of Deira, and the burial place of its royal family. The Synod of Whitby, in 664, established the Roman date of Easter in Northumbria at the expense of the Celtic one. The monastery was destroyed between 867 and 870 in a series of raids by Vikings from Denmark under their leaders Ingwar and Ubba. Its site remained desolate for more than 200 years until after the Norman Conquest of England in 1066. William de Percy's gift included land for the monastery, the town and port of Whitby and St Mary's Church and dependent chapels at Fyling, Hawsker, Sneaton, Ugglebarnby, Dunsley, and Aislaby, five mills including Ruswarp, Hackness with two mills and two churches. When the Domesday Book was compiled in 1086, Whitby was recorded being partially waste and a small settlement lying within the Langbaurgh Wapentake of Yorkshire. Further details reveal the state of Whitby's economic and agricultural decline (when compared with its pre Conquest state under Earl Siward) which were due to the depredations of William the Conqueror's army during the Harrying of the North in 1069 70. In about 1128 Henry I granted the abbey burgage in Whitby and permission to hold a fair at the feast of St Hilda on 25 August. A second fair was held close to St Hilda's winter feast at Martinmas. Market rights were granted to the abbey and descended with the liberty.