Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мәтінді физикалық түрлерді немесе цифрлық эквиваленттерді орналастыру арқылы құрастыру.
Composition of text by means of arranging physical types or digital equivalents
Типтеу – бұл мәтінді жариялау, көрсету немесе тарату мақсатымен физикалық типтерді (немесе жинақты) механикалық жүйелерде немесе цифрлық жүйелердегі таңбаларды (әріптер мен басқа да символдарды) көрсететін глифтерді реттеу арқылы жасау процесі. Сақталған типтер тілдің орфографиясына сәйкес ізделіп алынып, визуалды көрсету үшін ретке келтіріледі. Типтеу үшін бір немесе бірнеше қаріп жинағы қажет (олар жиі, бірақ қате түсініктікпен қаріп стилімен шатастырылады). Типтеудің маңызды салдарының бірі – туындылардың авторлығын анықтау оңайлатылып, рұқсатсыз көшірушілерге қиындық тудырады.
Typesetting is the composition of text for publication, display, or distribution by means of arranging physical type (or sort) in mechanical systems or glyphs in digital systems representing characters (letters and other symbols). Stored types are retrieved and ordered according to a language's orthography for visual display. Typesetting requires one or more fonts (which are widely but erroneously confused with and substituted for typefaces). One significant effect of typesetting was that authorship of works could be spotted more easily, making it difficult for copiers who have not gained permission.
Қолмен басу
Баспасөз дәуірінде әр бетке жылжымалы әріптер қолмен жиналды. Композиторлар деп аталатын жұмысшылар әрбір бет үшін қолмен әріптерді жинап қоятын. Кейс деп аталатын, көп бөлімдері бар тақташада әрқайсысы бір әріп немесе символ бар, бірақ кері (дұрыс басылып шығу үшін) құйылған металл әріптер орналасқан. Композитор осы әріптерді сөздерге, содан соң жолдарға, одан кейін мәтін беттеріне жинап, оларды бірге тығыз байланыстырып, форма немесе бет құрады. Егер дұрыс жасалса, барлық әріптер бірдей биіктікте болып, тегіс әріп беті пайда болатын. Форма баспаға салынып, боялып, содан соң қағазға басылатын (көшірме жасалатын). Металл әріптер оңнан солға қарай кері оқылады, ал композитордың маңызды дағдысы – осы кері мәтінді оқу қабілеті. Компьютерлер ойлап табылғанға дейін, және осылайша компьютерлік (немесе цифрлық) жинау пайда болғанға дейін, қаріп өлшемдері әріптерді басқа өлшемдегі әріптермен ауыстыру арқылы өзгертілді. Бетпен басу кезінде әрбір әріп пен тыныс белгісі "сорттар" деп аталатын кішкентай металл блоктарға құйылып, содан кейін бір бетке мәтін құрау үшін орналастырылатын. Әріп өлшемі сорттың бетіндегі әріп өлшемімен анықталатын. Композитор қаріп өлшемін өзгерту үшін әртүрлі өлшемдегі сорттарды физикалық түрде ауыстыруға тиіс болатын. Мәтін жинау кезінде әрбір сорт оң қолмен әріптер сақталатын қапшықтан алынып, сол қолда ұсталып тұрған жинау таяғына солдан оңға қарай қойылатын, бұл типографқа кері көрінетін. Жинау таяғының суретінен көрініп тұрғанындай, кіші әріпті 'q' әрпі 'd' әрпіне, кіші әріпті 'b' әрпі 'p' әрпіне, кіші әріпті 'p' әрпі 'b' әрпіне, ал кіші әріпті 'd' әрпі 'q' әрпіне ұқсайды. Осыдан "өз әріптеріңе назар сал" деген сөздің пайда болғаны айтылады. Бірақ, бұл "өз b және d әріптеріңе назар сал" дегенмен де түсіндірілуі мүмкін. IBM 2680 (1967), I. I. I. VideoComp (1973?), Autologic APS5 (1975) және Linotron 202 (1978) машиналары 1970 және 1980 жылдары фотожинаудың негізгі құралы болды. Мұндай машиналар компьютерлік жүйе арқылы "желіге қосылып" жұмыс істейтін немесе магниттік таспадан деректерді алатын. Шрифттер дәстүрлі магниттік дискілерде цифрлық түрде сақталды. Компьютерлер мәтін жинау және түзетуді автоматтандыруда өте жақсы. Компьютерлік фотожинау, өз кезегінде, 1980 жылдары растрлық бейне процессорларын пайдаланатын толық цифрлық жүйелермен тез ескірді, олар бүкіл бетті бір жоғары ажыратымдылықтағы цифрлық кескіне түсіретін. Растрлық бейне процессорды пайдалана алатын алғашқы коммерциялық сәтті лазерлік бейнелеуші – Monotype Lasercomp болды. ECRM, Compugraphic (кейін Agfa сатып алды) және басқалары өз машиналарымен осы үрдіске тез қосылды. 1970 және 1980 жылдары енгізілген алғашқы мини-компьютерлік жинау бағдарламалық қамтамасыз етілімі, мысалы Datalogics Pager, Penta, Atex, Miles 33, Xyvision, Bell Labs-тен troff және IBM-нің CRT терминалдары бар Script өнімі, осы электромеханикалық құрылғыларды жақсырақ басқара алды және мәтін пішімдеу тілдерін түрді және басқа да бет пішімдеу туралы ақпаратты сипаттау үшін қолданды. Бұл мәтін пішімдеу тілдерінің ұрпақтары – SGML, XML және HTML. Мини-компьютерлер пленкаға мәтін бағаналарын шығарып, оларды жапсырып, содан кейін Израильде жасалған Scitex Dolev сияқты құрылғыларда импозициялық бағдарламалық қамтамасыз етуді қолдана отырып, 4, 8, 16 немесе одан да көп беттердің толық беттерін және қолтаңбаларын шығаратын. Бұл жүйелер басып шығарушылар мен бейнелеушілерде беттің орналасуын басқару үшін қолданатын дерек ағыны, көбінесе меншік немесе өндірушіге немесе құрылғыға тән, жалпыланған принтер басқару тілдерін, мысалы Adobe Systems PostScript және Hewlett Packard PCL-ді дамытуға ықпал етті. Компьютерлік жинау соншалықты сирек кездесетін, BYTE журналы (өзін "әйелдері аяқсыз жүрген аяқкиімші балаларына" теңеген) 1979 жылдың тамызындағы санына дейін компьютерлерді пайдаланбады. Журнал әлі күнге дейін дискеттердегі мақалаларды қабылдамады, бірақ "жағдайлардың жақсаруымен" бұлай етуге үміттенді. 1980 жылға дейін баспагерлер мен жарнама берушілер үшін барлық мәтін жинауды мамандандырылған мәтін жинау компаниялары орындады. Бұл компаниялар мәтін теру, өңдеу және қағаз немесе пленка шығаруды жүзеге асырды және графикалық өнер индустриясының үлкен бөлігін құрады. АҚШ-та бұл компаниялар Пенсильвания, Жаңа Англия немесе Орта Батыс аймақтарында орналасқан, онда жұмыс күші арзан және қағаз жақын жерде өндірілетін, бірақ ірі баспа орталықтарынан бірнеше сағаттық жол қашықтықта. 1985 жылы жеке компьютерлерде мәтін өңдеуде WYSIWYG (What You See Is What You Get) жаңа тұжырымдамасымен жұмыс үстелінде баспа шығару қол жетімді болды, Apple Macintosh, Aldus PageMaker (кейінірек QuarkXPress) және PostScript, ал PC платформасында Xerox Ventura Publisher DOS жүйесінде және Windows жүйесінде Pagemaker бағдарламаларымен. Бағдарламалық және аппараттық құралдардың жақсаруы және құнның төмендеуі жұмыс үстелінде баспа шығаруды танымал етті және мини-компьютерлік арнайы жүйелерге қарағанда мәтін жинау нәтижелерін әлдеқайда арзан бағада бақылауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Wang, WordPerfect және Microsoft Word сияқты мәтін өңдеу жүйелері кеңсе құжаттарында революция жасады. Алайда, олар күрделі кітап пішімдеуі, графика, математика немесе жетілдірілген тарату және теңдестіру ережелері үшін (H және J) қажетті типографиялық мүмкіндіктерге немесе икемділікке ие болмады. 2000 жылға қарай бұл саланың көлемі қысқарды, өйткені баспагерлер енді өздерінің ішкі компьютерлерінде мәтін жинау және графикалық дизайнды біріктіре алды. Көптегендер типографиялық дизайн мен техникалық білімді жоғары деңгейде ұстаудың құны, тәуелсіз жұмыс істейтін мамандарға және графикалық дизайнерлерге тапсырудың тиімдірек екенін анықтады. Арзан немесе тегін шрифттердің болуы өздігінен жасауға көшуді жеңілдетті, бірақ сонымен қатар білікті дизайнерлер мен әуесқойлар арасындағы алшақтықты ашты. PostScript-тің пайда болуы, PDF файл форматымен толықтырылған, дизайнды және пішімдеуді тексерудің әмбебап әдісін қамтамасыз етті, оны негізгі компьютерлерде және операциялық жүйелерде оқуға болады. QuarkXPress 1990 жылдарда 95% нарық үлесіне ие болды, бірақ 2000 жылдың ортасынан бастап Adobe InDesign-ға жол берді.
During much of the letterpress era, movable type was composed by hand for each page by workers called compositors. A tray with many dividers, called a case, contained cast metal sorts, each with a single letter or symbol, but backwards (so they would print correctly). The compositor assembled these sorts into words, then lines, then pages of text, which were then bound tightly together by a frame, making up a form or page. If done correctly, all letters were of the same height, and a flat surface of type was created. The form was placed in a press and inked, and then printed (an impression made) on paper. Metal type read backwards, from right to left, and a key skill of the compositor was their ability to read this backwards text. Before computers were invented, and thus becoming computerized (or digital) typesetting, font sizes were changed by replacing the characters with a different size of type. In letterpress printing, individual letters and punctuation marks were cast on small metal blocks, known as "sorts," and then arranged to form the text for a page. The size of the type was determined by the size of the character on the face of the sort. A compositor would need to physically swap out the sorts for a different size to change the font size. During typesetting, individual sorts are picked from a type case with the right hand, and set from left to right into a composing stick held in the left hand, appearing to the typesetter as upside down. As seen in the photo of the composing stick, a lower case 'q' looks like a 'd', a lower case 'b' looks like a 'p', a lower case 'p' looks like a 'b' and a lower case 'd' looks like a 'q'. This is reputed to be the origin of the expression "mind your p's and q's". It might just as easily have been "mind your b's and d's". IBM 2680 (1967), I. I. I. VideoComp (1973? ), Autologic APS5 (1975), and Linotron 202 (1978). These machines were the mainstay of phototypesetting for much of the 1970s and 1980s. Such machines could be "driven online" by a computer front end system or took their data from magnetic tape. Type fonts were stored digitally on conventional magnetic disk drives. Computers excel at automatically typesetting and correcting documents. Character by character, computer aided phototypesetting was, in turn, rapidly rendered obsolete in the 1980s by fully digital systems employing a raster image processor to render an entire page to a single high resolution digital image, now known as imagesetting. The first commercially successful laser imagesetter, able to make use of a raster image processor, was the Monotype Lasercomp. ECRM, Compugraphic (later purchased by Agfa) and others rapidly followed suit with machines of their own. Early minicomputer based typesetting software introduced in the 1970s and early 1980s, such as Datalogics Pager, Penta, Atex, Miles 33, Xyvision, troff from Bell Labs, and IBM's Script product with CRT terminals, were better able to drive these electromechanical devices, and used text markup languages to describe type and other page formatting information. The descendants of these text markup languages include SGML, XML and HTML. The minicomputer systems output columns of text on film for paste up and eventually produced entire pages and signatures of 4, 8, 16 or more pages using imposition software on devices such as the Israeli made Scitex Dolev. The data stream used by these systems to drive page layout on printers and imagesetters, often proprietary or specific to a manufacturer or device, drove development of generalized printer control languages, such as Adobe Systems' PostScript and Hewlett Packard's PCL. Computerized typesetting was so rare that BYTE magazine (comparing itself to "the proverbial shoemaker's children who went barefoot") did not use any computers in production until its August 1979 issue used a Compugraphics system for typesetting and page layout. The magazine did not yet accept articles on floppy disks, but hoped to do so "as matters progress". Before the 1980s, practically all typesetting for publishers and advertisers was performed by specialist typesetting companies. These companies performed keyboarding, editing and production of paper or film output, and formed a large component of the graphic arts industry. In the United States, these companies were located in rural Pennsylvania, New England or the Midwest, where labor was cheap and paper was produced nearby, but still within a few hours' travel time of the major publishing centers. In 1985, with the new concept of WYSIWYG (for What You See Is What You Get) in text editing and word processing on personal computers, desktop publishing became available, starting with the Apple Macintosh, Aldus PageMaker (and later QuarkXPress) and PostScript and on the PC platform with Xerox Ventura Publisher under DOS as well as Pagemaker under Windows. Improvements in software and hardware, and rapidly lowering costs, popularized desktop publishing and enabled very fine control of typeset results much less expensively than the minicomputer dedicated systems. At the same time, word processing systems, such as Wang, WordPerfect and Microsoft Word, revolutionized office documents. They did not, however, have the typographic ability or flexibility required for complicated book layout, graphics, mathematics, or advanced hyphenation and justification rules (H and J). By 2000, this industry segment had shrunk because publishers were now capable of integrating typesetting and graphic design on their own in house computers. Many found the cost of maintaining high standards of typographic design and technical skill made it more economical to outsource to freelancers and graphic design specialists. The availability of cheap or free fonts made the conversion to do it yourself easier, but also opened up a gap between skilled designers and amateurs. The advent of PostScript, supplemented by the PDF file format, provided a universal method of proofing designs and layouts, readable on major computers and operating systems. QuarkXPress had enjoyed a market share of 95% in the 1990s, but lost its dominance to Adobe InDesign from the mid 2000s onward.
SGML және XML жүйелері
Стандартты жалпыланған таңбалау тілі (SGML) IBM жалпыланған таңбалау тіліне (GML) негізделген. GML – IBM Script үстіндегі макростар жиынтығы. DSSSL – SGML құжаттары үшін стильдік кестелерді ұсынуға арналған халықаралық стандарт. XML – SGML-дің ізбасары. XSL FO көбінесе XML файлдарынан PDF файлдарын жасау үшін қолданылады. SGML/XML құжат моделі ретінде пайда болуы басқа типтеу жүйелерін танымал етті. Мұндай жүйелерге Datalogics Pager, Penta, Miles 33-тің OASYS, Xyvision-ның XML Professional Publisher, FrameMaker және Arbortext кіреді. XSL FO-мен үйлесімді жүйелерге Apache FOP, Antenna House Formatter және RenderX-тің XEP кіреді. Бұл өнімдер пайдаланушыларға скрипт тілдерінің көмегімен SGML/XML типтеу процесін бағдарламалауға мүмкіндік береді. YesLogic компаниясының Prince тағы бірі, ол CSS Paged Media-ға негізделген.
The standard generalized markup language (SGML) was based upon IBM Generalized Markup Language (GML). GML was a set of macros on top of IBM Script. DSSSL is an international standard developed to provide a stylesheets for SGML documents. XML is a successor of SGML. XSL FO is most often used to generate PDF files from XML files. The arrival of SGML/XML as the document model made other typesetting engines popular. Such engines include Datalogics Pager, Penta, Miles 33's OASYS, Xyvision's XML Professional Publisher, FrameMaker, and Arbortext. XSL FO compatible engines include Apache FOP, Antenna House Formatter, and RenderX's XEP. These products allow users to program their SGML/XML typesetting process with the help of scripting languages. YesLogic's Prince is another one, which is based on CSS Paged Media.
Трофф және оның ұрпақтары
1970 жылдардың ортасында Bell Laboratories-те жұмыс істейтін Джо Оссана лабораторияға тиесілі Wang C/A/T фотонабор машинасы үшін troff мәтін жинау бағдарламасын жазды; кейіннен Брайан Керниган оны лазерлік принтерлер сияқты түрлі құрылғыларға шығару мүмкіндігін қосу арқылы жетілдірді. Қолданылуы азайғанмен, ол әлі де көптеген Unix және Unix-қа ұқсас жүйелерге енгізілген, сондай-ақ бірқатар танымал техникалық және компьютерлік кітаптарды жинау үшін қолданылды. Кейбір нұсқалары, сондай-ақ groff деп аталатын GNU аналогы қазір ашық кодты.
During the mid 1970s, Joe Ossanna, working at Bell Laboratories, wrote the troff typesetting program to drive a Wang C/A/T phototypesetter owned by the Labs; it was later enhanced by Brian Kernighan to support output to different equipment, such as laser printers. While its use has fallen off, it is still included with a number of Unix and Unix like systems, and has been used to typeset a number of high profile technical and computer books. Some versions, as well as a GNU work alike called groff, are now open source.
TeX және LaTeX
1970 жылдардың соңында Дональд Э. Кнут жасаған TeX жүйесі – тағы бір кең таралған және қуатты автоматты жинақтау жүйесі болып табылады, ол әсіресе математиканы жинақтау саласында жоғары стандарттарды белгіледі. LuaTeX және LuaLaTeX – Lua тілінде бағдарламаланатын TeX және LaTeX түрлері. TeX жүйесін өздігінен үйрену қиын деп есептеледі, ол құрылымынан гөрі көрініске көбірек назар аударады. Лесли Лэмпорт 1980 жылдардың басында жазған LaTeX макро-жинағы құжат құрылымын жүйелі түрде кодтауға және онымен жұмыс істеуге оңай интерфейс ұсынады. LaTeX белгілеуі академиялық ортада жарияланған мақалалар мен кітаптар үшін кеңінен қолданылады. Стандартты TeX ешқандай интерфейспен жабдықталмаған болса да, мұндай мүмкіндік беретін бағдарламалар бар. Олардың қатарында графикалық/интерактивті редакторлар – Scientific Workplace және LyX; ал TeXmacs – дербес жинақтау жүйесі болғанымен, экспорттау мүмкіндігі арқылы TeX құжаттарын дайындауға көмектеседі.
The TeX system, developed by Donald E. Knuth at the end of the 1970s, is another widespread and powerful automated typesetting system that has set high standards, especially for typesetting mathematics. LuaTeX and LuaLaTeX are variants of TeX and of LaTeX scriptable in Lua. TeX is considered fairly difficult to learn on its own, and deals more with appearance than structure. The LaTeX macro package, written by Leslie Lamport at the beginning of the 1980s, offered a simpler interface and an easier way to systematically encode the structure of a document. LaTeX markup is widely used in academic circles for published papers and books. Although standard TeX does not provide an interface of any sort, there are programs that do. These programs include Scientific Workplace and LyX, which are graphical/interactive editors; TeXmacs, while being an independent typesetting system, can also aid the preparation of TeX documents through its export capability.
Басқа мәтін пішімдеу құралдары
GNU TeXmacs (аты TeX және Emacs есімдерінің қосындысы, бірақ бұл екі бағдарламадан тәуелсіз) – бір уақытта WYSIWYG мәтін өңдегіші болып табылатын жинақтау жүйесі. SILE кейбір алгоритмдерді TeX-тен қабылдайды және HarfBuzz және ICU сияқты басқа кітапханаларға сүйенеді, Lua тілінде жасалған кеңейтілмелі негізгі қозғалтқышы бар. Дәстүрлі түрде, SILE кіріс құжаттары LaTeX-қа ұқсас белгілеу (SIL) немесе XML форматында құрастырылуы мүмкін. Үшінші тарап модульдерін қосу арқылы Markdown немесе Djot форматында да құрастыруға болады. Жаңа жинақтау жүйесі Typst кірістің қарапайым белгілеуін және жиі қолданылатын бағдарламалау құрылымдарын пайдалану мүмкіндігін, сонымен қатар жоғары типографиялық сапаны біріктіруге тырысады. Бұл жүйе 2023 жылдың наурыз айынан бері бета-тестілеуде және 2023 жылдың шілдесінде Tex Users Group (TUG) 2023 конференциясында таныстырылды. Lout, Patoline, Pollen және Ant сияқты басқа да мәтіндік форматтау бағдарламалық пакеттері бар, бірақ олар кеңінен қолданылмайды.
GNU TeXmacs (whose name is a combination of TeX and Emacs, although it is independent from both of these programs) is a typesetting system which is at the same time a WYSIWYG word processor. SILE borrows some algorithms from TeX and relies on other libraries such as HarfBuzz and ICU, with an extensible core engine developed in Lua. By default, SILE's input documents can be composed in a custom LaTeX inspired markup (SIL) or in XML. Via the adjunction of 3rd party modules, composition in Markdown or Djot is also possible. A new typesetting system Typst tries to combine a simple markup of the input and the possibility of using common programming constructs with a high typographical quality of the output. This system has been in beta testing since March 2023 and was presented in July 2023 at the Tex Users Group (TUG) 2023 conference. Several other text formatting software packages exist—notably Lout, Patoline, Pollen, and Ant—but are not widely used.