Кіріспе

Риксдаг – Швецияның ұлттық заң шығару органы. Дегенмен, ол 1866 жылы құрылған кезде Швецияда парламенттік үкімет жүйесі болған жоқ. Эстония мен Финляндияның ұлттық заң шығару органдары да швед тілінде Риксдаг деп аталады.

Ескі Риксдаг

Қазіргі Риксдагтың алдындағысы – Стандар Риксдагы (Ståndsriksdagen) болды. Викингтердің қауымдарындағы ежелгі тамырларынан бастау алған, 1435 жылы Арбога қаласында өткен жиын алғашқы Риксдаг деп есептеледі, алайда онда тек үш топ өкілдік еткен болуы мүмкін: ақсүйектер, дін қызметкерлері және қала тұрғындары. Бұл бейресми өкілдік 1527 жылы Швеция королі Густав I тарапынан ресми түрде бекітіліп, барлық төрт топтың өкілдерін қамтыды, олар тарихи тұрғыдан швед қоғамындағы жіктерді көрсетеді: ақсүйектер, дін қызметкерлері, қала тұрғындары және шаруалар. 1809 жылғы Үкімет заңы бойынша Риксдаг билік өкілеттіктерін корольмен бөлісті.

Жаңа Риксдаг

1863 жылғы сайлау реформасы туралы заң негізінде 1866 жылы ақсүйектердің мәжілісі таратылып, жаңа Риксдаг құрылды. Жаңа Риксдаг – екі палаталы саяси жиналыс болды, онда мүшелер жалпыұлттық сайлауда сайланды. Бұл революцияның мәні – азаматтардың бұрынғы әлеуметтік жағдайына қарамастан, сайлауға қатысып, дауыс беруге мүмкіндік алғандығында еді; оның орнына табыс немесе мүлікке байланысты жаңа талаптар қойылды, яғни мүліктік сайлау құқығы енгізілді. Өкілдік принциптеріндегі түбегейлі өзгеріске қарамастан, Риксдагтың әлеуметтік құрамы айтарлықтай өзгермеді, ал мемлекеттік басқару жүйесі де өзгеріссіз қалды. 1809 жылғы Конституцияға сәйкес Риксдаг билік өкілеттіктерін патшамен бөлісе берді.

Демократияның пайда болуы

XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап, Риксдаг құрылғаннан бері, ХХ ғасырдың басына дейін швед қоғамы саяси жүйеге әсер еткен маңызды өзгерістерге ұшырады. Саяси талаптар, сондай-ақ экономикалық өркендеу сайлауға қатысатын азаматтардың санын арттырып, саяси жүйеге тікелей әсер етуге мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде саяси партиялардың пайда болуы мен дамуына жағдай жасады. Риксдаг корольдық билікке қарсы күшін нығайта алды және де-факто парламенттік жүйе қалыптаса бастады. 1921 жылғы жалпы сайлаудан бастап ерлер мен әйелдер үшін тең және жалпы сайлау құқығы енгізілді, соның нәтижесінде Риксдаг сайлау күні 23 жасқа толған барлық азаматтар үшін демократиялық өкілдік жүйесіне қол жеткізді. Король соңғы рет 1914 жылдың ақпан айында саяси билікті қолдануға тырысты, ол кезде король Густав V Стокгольмдегі Корольдік сарай ауласында жиналған 30 000 шаруаның алдында сөз сөйледі, бұл әрекет премьер-министр Карл Стафф басқаратын либералдық кабинеттің құлауына себеп болды. 1917 жылғы жалпы сайлауда халықтың наразылығы мен либералдар мен социалистердің жеңісіне қарамастан, король парламентаризм принциптеріне сәйкес жаңа кабинетті тағайындауға келісім берді. Жаңа үкіметтің басты міндеті – демократияландыру бойынша заң жобаларын ұсыну болды. 1907 жылы барлық ересек ер адамдарға дауыс беру құқығы берілді, ал әйелдер 1921 жылы осы құқықты алды. Осылайша Швеция демократиялық және парламенттік үкімет жүйесін құрды.

Конституциялық реформа

1960 жылдары Швецияда конституциялық реформа мәселесі бойынша пікірталастар күшейді. Басты сұрақ – үкімет жүйесі болды. Де-факто парламенттік жүйе нығайып орнағанмен, Ұлыбританиядағы жағдайға ұқсас, демократиялық конституция қажеттігі туды. Маңызды мәселелердің бірі – монархия конституциялық реформадан өтсе ме деген сауал болды, бұл мәселе көп уақыт бойы шешілмей келді. 1970 жылдан бастап Риксдаг реформасы туралы келісімге қол жеткізілді. Конституцияның тікелей бөлігі болмаса да, Риксдаг мүшелері саяси жүйенің негізгі өзгерістеріне келісе алатынын көрсетті, нәтижесінде Риксдаг екі палаталы заң шығарушы органнан бір палаталы органға айналды. Онда 350 орын болды, барлығы тікелей сайлау арқылы сайланатын еді. Бірақ, бір палаталы Риксдагқа өткен екінші жалпы сайлауда үкіметке 175 депутаттың қолдауы ғана болды, ал оппозиция да 175 депутатты жұмылдыра алды. Бұл "лотереялық Риксдаг" деп аталды, онда спикер дауыс беруде тең түскен жағдайда шешімді жеребе тастау арқылы анықтауға мәжбүр болды. 1974 жылы 1977 жылдан бастап депутаттар санын 349-ға дейін азайту туралы шешім қабылданды.

Қазіргі

1974 жылы Конституцияның маңызды бір бөлігі ретінде және мемлекеттік басқару жүйесі үшін жаңа Мемлекеттік құрал қабылданды. Монархия сақталғанмен, монархтың барлық ресми саяси ықпалы жойылды және ол тек қана мемлекеттік рәміз болды. Мемлекет басшысының бірқатар дәстүрлі функциялары Риксдаг спикеріне жүктелді.