Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жақсы сезім немесе ләззат алу.
Experience that feels good or is enjoyable
Ләззат – жақсы сезім беретін, бір нәрсенің қызықтыруын қамтитын тәжірибе. Бұл термин көбінесе тамақ немесе жыныстық қатынас сияқты сезімдік ләззаттармен байланысты қолданылады. Бірақ ең жалпы мағынасында, ол спорттан ләззат алу, әдемі күн батуын көру немесе зихилық тұрғысынан қанағаттандыратын қызметпен айналысу сияқты барлық оң немесе жағымды тәжірибелерді қамтиды. Ләззат – қайғы мен азапқа қарама-қарсы, олар жаман сезімнің түрлері. Ләззат пен қайғы да түрлі дәрежеде болады және оң дәрежеден бейтарап нүкте арқылы теріс дәрежеге дейінгі өлшем ретінде қарастырылады. Бұл болжам әртүрлі тәжірибелердің ләззат деңгейлерін салыстыру және жинақтау мүмкіндігі үшін маңызды, мысалы, пайдалы есептеуді жүзеге асыру үшін. Көптеген философтар ләззат адамға пайдалы және демек ол әл-ауқаттың бір түрі деп санайды. Өмірмен қанағаттану теориялары болса, бақыт – өмірге дұрыс көзқарасқа ие болу екенін айтады. Ләззат осы көзқарас үшін маңызды рөл атқарады, бірақ ол бақыттан өзгеше. Ләззаттың белгілі бір мағынада құнды екендігіне көпшілік келіседі. Аксиологиялық гедонистер ләззатты жалғыз ішкі құндылық деп санайды. Көптеген құштарлықтар ләззат алумен байланысты. Психологиялық гедонизм – барлық әрекеттеріміздің мақсаты ләззатты арттыру және қайғыдан қашу деген тезис. Фрейдтің ләззат принципі ләззатты мотивациямен және әрекетпен байланыстырады, себебі ләззат іздеуге және ауырсынудан аулақ болуға күшті психологиялық бейімділік бар.
Pleasure is experience that feels good, that involves the enjoyment of something. The term is primarily used in association with sensory pleasures like the enjoyment of food or sex. But in its most general sense, it includes all types of positive or pleasant experiences including the enjoyment of sports, seeing a beautiful sunset or engaging in an intellectually satisfying activity. Pleasure contrasts with pain or suffering, which are forms of feeling bad. Both pleasure and pain come in degrees and have been thought of as a dimension going from positive degrees through a neutral point to negative degrees. This assumption is important for the possibility of comparing and aggregating the degrees of pleasure of different experiences, for example, in order to perform the Utilitarian calculus. Many philosophers agree that pleasure is good for a person and therefore is a form of well being. Life satisfaction theories, on the other hand, hold that happiness involves having the right attitude towards one's life as a whole. Pleasure may have a role to play in this attitude, but it is not identical to happiness. There is broad agreement that pleasure is valuable in some sense. Axiological hedonists hold that pleasure is the only thing that has intrinsic value. Many desires are concerned with pleasure. Psychological hedonism is the thesis that all our actions aim at increasing pleasure and avoiding pain. Freud's pleasure principle ties pleasure to motivation and action by holding that there is a strong psychological tendency to seek pleasure and to avoid pain.
Көңіл көтерудің көздері мен түрлері
Көптеген ұнамды тәжірибелер тамақтану, дене шынықтыру, гигиена, ұйқы және жыныстық қатынас сияқты негізгі биологиялық талаптарды қанағаттандырумен байланысты. Өнер, музыка, би және әдебиет сияқты мәдени артефакттар мен іс-шараларды бағалау көбінесе ләззатты болады. Бентам 14 түрлі ләззатты тізімдеді: сезім, байлық, шеберлік, достастық, жақсы есім, билік, құлшыныс, қайырымдылық, қастық, есте сақтау, қиял, күту, байланыстарға байланысты ләззаттар және жеңілдік сезімі. Кейбір зерттеушілер зиялылық және кенеттен түсіну сияқты "кешенді ләззаттарды" бөліп көрсетеді, ал кейбіреулері ләззатты сезімдердің кең спектрін қарастырады.
Many pleasurable experiences are associated with satisfying basic biological drives, such as eating, exercise, hygiene, sleep, and sex. The appreciation of cultural artifacts and activities such as art, music, dancing, and literature is often pleasurable. Bentham listed 14 kinds of pleasure; sense, wealth, skill, amity, a good name, power, piety, benevolence, malevolence, memory, imagination, expectation, pleasures dependent on association, and the pleasures of relief. Some commentators see 'complex pleasures' including wit and sudden realisation, and some see a wide range of pleasurable feelings.
Көңіл көтеру теориясы
Көңіл көтеру әртүрлі формада келеді, мысалы, тамақтан ләззат алу, сексуалдық қатынас, спортпен айналысу, әдемі күн батуын көру немесе зихилыққа қанағат әкелетін қызметпен айналысу. Бұл теорияларды атау үшін феноменализм және интенционализм терминдері қолданылады. Сапалық теориялар ләззатты ләззатты тәжірибелердің өзінің сапасы деп қарастырса, көзқарас теориялары ләззаттың тәжірибеден тыс, субъективті көзқарасқа байланысты екенін айтады. Бұл мәселелерден қашқанға болады, егер ләззатты сезім емес, сезімдерді немесе басқа психикалық құбылыстарды сипаттайтын қасиет ретінде қарастырсақ. Бұл қарсылықтың күші ләззат алудың тым кең түрлілігінде, барлық түрлеріне ортақ бір сапаны анықтау мүмкін еместігінде. Мысалы, сүт коктейлінің немесе шахмат ойынының ләззатын сезінудегі ортақ қасиет. Сапалық теориялардың осы қарсылыққа жауабы – ләззатты тәжірибелердің гедоникалық тоны тұрақты емес, жоғары деңгейдегі сапа екенін көрсету. Этикалық гедонистік теорияларды кімнің ләззатын арттыру қажеттігіне қарай жіктеуге болады. Эгоистік тұжырымдама бойынша, әрбір адам тек өзінің ләззатын барынша арттыруға ұмтылуы керек. Бұл позиция көбінесе жоғары бағаланбайды. Бұл тұрғыдан алғанда, білім, ізгілік немесе ақша сияқты ләззаттан басқа нәрселердің құндылығы инструменталдық сипатта: олар ләззат тудыратындықтан немесе оған дейін құнды, әйтпесе құнды емес. Сондықтан, тамақ пен секстен ләззат алу тәжірибесі, әдемі өнерді тамашалау немесе қызықты әңгімелесуден алынған нәзік ләззаттан гөрі жоғары бағаланады. Джон Стюарт Миллді ұстанған сапалық гедонистер, аксиологиялық гедонизмді "шошқа философиясына" айналдыру қаупі бар деген негізде бұл тұжырымдамаға қарсы шығады.
Pleasure comes in various forms, for example, in the enjoyment of food, sex, sports, seeing a beautiful sunset or engaging in an intellectually satisfying activity. An alternative terminology refers to these theories as phenomenalism and intentionalism. Quality theories hold that pleasure is a quality of pleasurable experiences themselves while attitude theories state that pleasure is in some sense external to the experience since it depends on the subject's attitude to the experience. These problems can be avoided by felt quality theories, which see pleasure not as a sensation but as an aspect qualifying sensations or other mental phenomena. The force of this objection comes from the intuition that the variety of pleasure experiences is just too wide to point out one quality shared by all, for example, the quality shared by enjoying a milkshake and enjoying a chess game. One way for quality theorists to respond to this objection is by pointing out that the hedonic tone of pleasure experiences is not a regular quality but a higher order quality. Ethical hedonist theories can be classified in relation to whose pleasure should be increased. According to the egoist version, each agent should only aim at maximizing her own pleasure. This position is usually not held in very high esteem. This position entails that things other than pleasure, like knowledge, virtue or money, only have instrumental value: they are valuable because or to the extent that they produce pleasure but lack value otherwise. On this account, an experience of intense pleasure of indulging in food and sex is worth more than an experience of subtle pleasure of looking at fine art or of engaging in a stimulating intellectual conversation. Qualitative hedonists, following John Stuart Mill, object to this version on the grounds that it threatens to turn axiological hedonism into a "philosophy of swine".
Әдемілік
Көптеген сұлулық туралы түсініктерде өте жиі кездесетін элемент – оның ләззатпен байланысы. Сұлулықтан туындайтын ләззат міндетті түрде таза болуы керек емес, яғни барлық жағымсыз сезімдерден құрылуы қажет емес. Керісінше, сұлулық аралас ләззатты қамти алады, мысалы, әдемі трагедиялық оқиғада болатындай. Егер ләззат сұлу нәрсенің болуына қатыспаса, онда ол мүддесіз болып саналады. Жекелік теориялар осы мәселені сұлулық пен ләззат арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептеу арқылы шешеді: олар сұлулықты немесе оның көрінісін эстетикалық ләззат сезімімен теңестіреді. Ал ләззатты "денедегі ауырсынудан және жанның алағайынан құтылу" деп түсіндіреді. Цицеронның (немесе оның кейіпкері Торкваттың) айтуынша, Эпикур да ләззатты басты жақсылық, ал ауырсынуды басты жамандық деп санаған. Пирроншыл философ Анесидем Пирроншылдықтың философиялық күмәнділік қағидаларын орындау ләззат сыйлайды деп мәлімдеген.
A very common element in many conceptions of beauty is its relation to pleasure. The pleasure due to beauty does not need to be pure, i. e. exclude all unpleasant elements. Instead, beauty can involve mixed pleasure, for example, in the case of a beautifully tragic story. A pleasure is disinterested if it is indifferent to the existence of the beautiful object. Identity theorists solve this problem by denying that there is a difference between beauty and pleasure: they identify beauty, or the appearance of it, with the experience of aesthetic pleasure. and pleasure as "freedom from pain in the body and freedom from turmoil in the soul". According to Cicero (or rather his character Torquatus) Epicurus also believed that pleasure was the chief good and pain the chief evil. The Pyrrhonist philosopher Aenesidemus claimed that following Pyrrhonism's prescriptions for philosophical skepticism produced pleasure.
Ортағасырлық философия
12 ғасырда Разидің «Өзін және рухты зерттеу» (Китаб аль Нафс Вал Рух) атты еңбегі, түрлі ләззат түрлерін – сезімдік және зихи ләззаттарды талдап, олардың бір-бірімен байланысын түсіндірді. Ол адамның қажеттіліктері мен тілектері шексіз екенін және «оларды толық қанағаттандыру өзінің мәні бойынша мүмкін емес» деген қорытындыға келді.
In the 12th century, Razi's Treatise of the Self and the Spirit (Kitab al Nafs Wa’l Ruh) analyzed different types of pleasure sensuous and intellectual, and explained their relations with one another. He concludes that human needs and desires are endless, and "their satisfaction is by definition impossible."
Шопенгауэр
19 ғасырдағы неміс философы Артур Шопенгауэр ләззатты – қалыпты жағдайдан мұңды жағдайды жоққа шығаратын теріс сезім деп түсінді.
The 19th century German philosopher Arthur Schopenhauer understood pleasure as a negative sensation, one that negates the usual existential condition of suffering.
Психология
Көбінесе ләззат биполярлық құрылым ретінде қарастырылады, яғни ләззат пен азаптың спектрінің екі ұшы өзара байланыссыз болып есептеледі. Бұл – әсердің айналма моделінің бір бөлігі. Дегенмен, кейбір зерттеулер адамдардың ләззат пен азапты бір уақытта сезінетінін, осылайша аралас сезімдер туындайтынын көрсетеді. Лəззат эмоцияның негізгі өлшемдерінің бірі саналады. Оны бірнеше күрделі бағалаулардың, мысалы, "ұнамды" немесе "жағымды" сияқты бағалаулардың негізін құрайтын оң бағалау ретінде сипаттауға болады. Осылайша, ләззат – эмоция емес, әсер, себебі ол бірнеше түрлі эмоциялардың бір құрамына кіреді. Әдетте қуандыратын іс-әрекеттерден ләззат алуға қабілетсіздік жағдайы ангедония деп аталады. Лəззат алудан белсенді түрде жиіркену гедонофобия деп аталады.
Pleasure is often regarded as a bipolar construct, meaning that the two ends of the spectrum from pleasure to suffering are mutually exclusive. That is part of the circumplex model of affect. Yet, some lines of research suggest that people do experience pleasure and suffering at the same time, giving rise to so called mixed feelings. Pleasure is considered one of the core dimensions of emotion. It can be described as the positive evaluation that forms the basis for several more elaborate evaluations such as "agreeable" or "nice". As such, pleasure is an affect and not an emotion, as it forms one component of several different emotions. The clinical condition of being unable to experience pleasure from usually enjoyable activities is called anhedonia. An active aversion to obtaining pleasure is called hedonophobia.
Қуаныш пен сенім
Бір нәрсенің немесе біреудің қаншалықты ләззатты сезінуі оның объективті қасиеттеріне ғана (көрінісі, дыбысы, дәмі, текстурасы сияқты) емес, сонымен қатар оның тарихы, жасалу жағдайы, сирек кездесуі, даңқы немесе бағасы туралы сенімдерге, және әлеуметтік статусы немесе оның қамтамасыз ететін жекелігі сияқты ішкі емес қасиеттерге де байланысты. Мысалы, белгілі бір адам киген свитер, басқаша толықтай бірдей болса да, көбірек ізделеді, бірақ оны жуса, ондағы қызығушылық әлдеқайда төмендейді.
The degree to which something or someone is experienced as pleasurable not only depends on its objective attributes (appearance, sound, taste, texture, etc. ), but on beliefs about its history, about the circumstances of its creation, about its rarity, fame, or price, and on other non intrinsic attributes, such as the social status or identity it conveys. For example, a sweater that has been worn by a celebrity is more desired than an otherwise identical sweater that has not, though considerably less so if it has been washed.
Қозғалыс пен мінез-құлық
Көңіл көтеруге ұмтылу – кең таралған құбылыс, және кейде осы қанағаттану іздеуі біздің мінез-құлқымызды басып тастауы мүмкін. Психологиялық гедонизмнің тезисі осыны жалпылай келіп, барлық әрекеттеріміздің мақсаты – ләззатты арттыру және азабынан қашу екенін айтады. Гедонизмнің парадоксы ләззат іздеу мінез-құлқының тағы бір жағынан да сәтсіздікке ұшырауын көрсетеді. Оған сәйкес, ләззатқа ұмтылу өзіне-өзі қарсы болып, басқа ниеттерді ұстанғаннан гөрі аз ләззат әкеледі. Зигмунд Фрейд біздің мінез-құлқымызға ләззаттың тигізетін әсерін түсіндіру үшін өзінің ләззат принципін қалыптастырды. Ол, санамыздың мүмкіндік туғанда бірден қанағаттануға ұмтылатын, күшті және туа біткен бейімділігі бар екенін айтады. Фрейд сондай-ақ ләззат принципін организмді жаңа ғана ләззат алған жағдайды қайта жасауға және бұрынғы азапты жағдайлардан қашуға итермелейтін оң кері байланыс механизмі ретінде сипаттады.
Pleasure seeking behavior is a common phenomenon and may indeed dominate our conduct at times. The thesis of psychological hedonism generalizes this insight by holding that all our actions aim at increasing pleasure and avoiding pain. The paradox of hedonism states that pleasure seeking behavior commonly fails also in another way. It asserts that being motivated by pleasure is self defeating in the sense that it leads to less actual pleasure than following other motives. Sigmund Freud formulated his pleasure principle in order to account for the effect pleasure has on our behavior. It states that there is a strong, inborn tendency of our mental life to seek immediate gratification whenever an opportunity presents itself. Freud also described the pleasure principle as a positive feedback mechanism that motivates the organism to recreate the situation it has just found pleasurable, and to avoid past situations that caused pain.
Танымдық бейімділіктер
Когнитивтік бұрылыс – бұл нормативтік өлшемшарттан, әсіресе рационалдылық талаптарынан ауытқуға бейімділікпен сипатталатын ойлау және бағалаудың жүйелі қатесі. Ұғымға қатысты когнитивтік бұрылыстарға ең жоғары нүкте-соңы ережесі, назар шоғырландыру иллюзиясы, жақындық бұрылысы және болашаққа қатысты бұрылыс жатады. Ең жоғары нүкте-соңы ережесі тәжірибелердің жағымдылығын немесе жағымсыздығын қабылдауымызға әсер етеді. Ол өткен оқиға туралы жалпы әсерімізді құрайтын негізгі фактор – оқиға кезінде сезілген жалпы ләззат пен азап емес, ең жоғары нүктедегі және соңындағы сезімдер екендігін көрсетеді. Мысалы, ауырсынуды тудыратын колоноскопия тексеруі үш минутқа ұзартылса, мұнда енгізгіш ішінде қалады, бірақ қозғалмайды, нәтижесінде орташа ыңғайсыздық сезімі пайда болады. Бұл ұзартылған колоноскопия жалпы ауырсынуды күшейтсе де, соңындағы ауырсынудың азайғанына байланысты жағымсыз естелік ретінде сақталмайды. Бұл пациенттің келесі процедураларға оралу ықтималдығын арттырады. Дэниел Канеман бұл бұрмалауды екі түрлі «өз» арасындағы айырмашылықпен түсіндіреді: сәтке қатысты сезімдерді бастан кешіретін «бастан кешіруші өз» және ұзақ мерзімдегі ләззат пен азапты жинақтайтын «есте сақтаушы өз». Ең жоғары нүкте-соңы ережесіне байланысты бұрмалаулар «есте сақтаушы өз» деңгейінде болады. «Есте сақтаушы өз» деңгейіне сүйенуге бейімділігіміз көбінесе біздің ең жақсы мүдделерімізге қайшы келетін әрекеттерге әкелуі мүмкін. Бұған тығыз байланысты бұрылыс – назар шоғырландыру иллюзиясы. Бұл «иллюзия» адамдар өзінің жалпы бақытына бір нақты фактордың әсерін қарастырғанда пайда болады. Олар көбінесе осы фактордың маңыздылығын артық бағалайды, ал көп жағдайларда үлкен әсер ететін көптеген басқа факторларды елемейді. Жақындық және болашаққа қатысты бұрылыстар – уақытша бейтараптық принципін бұзудың екі түрлі формасы. Бұл принцип пайданың немесе зиянның уақытша орналасуы оның нормативтік маңыздылығы үшін маңызды емес екенін көрсетеді: рационалды агент өмірінің барлық кезеңдеріне бірдей мән беруі керек. Жақындық бұрылысы, сондай-ақ «қазіргі уақытқа қатысты бұрылыс» немесе «уақытша есептеу» деп те аталады, қазіргі уақыттан уақытша қашықтыққа қатысты уақытша бейтараптықты бұзуға бейімділігімізді көрсетеді. Жағымды жағдайларды алыс емес, жақын жерде қалауымыз осыған байланысты. Ал жағымсыз жағдайларды жақын емес, алыста қалауымыз да соның нәтижесі. Кейбір сарапшылар біздің ішкі қуанышымыздың қалай пайда болатынын толық түсінуге әлі жеткіліксіз екенін, бірақ ғылыми жетістіктер болашақтағы прогреске үміт береді деп санайды.
A cognitive bias is a systematic tendency of thinking and judging in a way that deviates from a normative criterion, especially from the demands of rationality. Cognitive biases in regard to pleasure include the peak–end rule, the focusing illusion, the nearness bias and the future bias. The peak–end rule affects how we remember the pleasantness or unpleasantness of experiences. It states that our overall impression of past events is determined for the most part not by the total pleasure and suffering it contained but by how it felt at its peaks and at its end. For example, the memory of a painful colonoscopy is improved if the examination is extended by three minutes in which the scope is still inside but not moved anymore, resulting in a moderately uncomfortable sensation. This extended colonoscopy, despite involving more pain overall, is remembered less negatively due to the reduced pain at the end. This even increases the likelihood for the patient to return for subsequent procedures. Daniel Kahneman explains this distortion in terms of the difference between two selves: the experiencing self, which is aware of pleasure and pain as they are happening, and the remembering self, which shows the aggregate pleasure and pain over an extended period of time. The distortions due to the peak–end rule happen on the level of the remembering self. Our tendency to rely on the remembering self can often lead us to pursue courses of action that are not in our best self interest. A closely related bias is the focusing illusion. The "illusion" occurs when people consider the impact of one specific factor on their overall happiness. They tend to greatly exaggerate the importance of that factor, while overlooking the numerous other factors that would in most cases have a greater impact. The nearness bias and the future bias are two different forms of violating the principle of temporal neutrality. This principle states that the temporal location of a benefit or a harm is not important for its normative significance: a rational agent should care to the same extent about all parts of their life. The nearness bias, also discussed under the labels "present bias" or "temporal discounting", refers to our tendency to violate temporal neutrality in regards to temporal distance from the present. On the positive side, we prefer pleasurable experiences to be near rather than distant. On the negative side, we prefer painful experiences to be distant rather than near. Some commentators opine that our current understanding of how pleasure happens within us remains poor, but that scientific advance gives optimism for future progress.
Жануарлардың ләззаты
Бұрын, басқа жануарлардың адамдарға тән ләззатты сезінуіне қатысты пікірталас болған; алайда, қазір жануарлардың ләззатты сезінетіні, ләззатты тудыратын тітіркендіргіштерге объективті мінез-құлық және нейрондық гедоникалық реакциялар арқылы өлшенгені белгілі болды.
In the past, there has been debate as to whether pleasure is experienced by other animals rather than being an exclusive property of humankind; however, it is now known that animals do experience pleasure, as measured by objective behavioral and neural hedonic responses to pleasurable stimuli.