Кіріспе

Олимпиада ойындарын қабылдауға жасалған өтініштер Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) 2012 жылғы жазғы Олимпиада мен 2012 жылғы жазғы Паралимпиада ойындарын қабылдауға ниет білдірген тоғыз қаланы мойындады. Комитет олардың бесеуін іріктеді – Лондон, Мадрид, Мәскеу, Нью-Йорк және Париж. Солардың ішінде Лондон жеңіске жетті, осылайша Олимпиада ойындарын үшінші рет қабылдаған алғашқы қала атанды. 2012 жылғы Олимпиада ойындарын қабылдау процесі ХОК тарихындағы ең тартысты жарыстардың бірі деп есептелді. Париж көп бөлігінде басты үміткер ретінде қарастырылды, бірақ Лондонның қолдаушыларының шеберлікпен жүргізген лоббилеуі және Себастьян Коудың шабыттандыратын соңғы таныстырылымы оның өтінімінің табысқа жетуіне ықпал етті. Бес үміткер қаланың төртеуі маңызды ұлттық астаналар болды, бұл соңғы іріктеу кезеңіне үлкен қызығушылық тудырды. Париж мен Мадрид өтініш кезеңінде ең жоғары балл алды, бірақ 2005 жылдың басында үміткерлерді жан-жақты бағалау нәтижесінде Париж мен Лондон арасындағы бәсеке күшейді, ал соңғы дауыс беруге жақындаған сайын бәсеке тізімдемеге айналды. 2005 жылдың 6 шілдесінде Сингапурда өткен ХОК-тің 117-ші сессиясында ХОК төрт кезеңді дауыс беру жүргізіп, Мәскеу, Нью-Йорк және Мадридті алғашқы үш кезеңде іріктеуден шығарды. Лондон төрт дауыс айырмасымен Парижде жеңіске жетіп, 2012 жылғы Олимпиада ойындарын қабылдау құқығын алды. Сайлаудан кейін бір ай ішінде Париж 2012 делегациясының мүшелері Лондон делегациясы ХОК ережелерін бұзды деп мәлімдеді. Айыптаулардың негізгі мәселелері – Лондон 2012-нің спортшыларды ынталандыруға бағытталған сәтсіз әрекеті және сол кездегі британ премьер-министрі Тони Блэрдің лоббилеуі болды. 1999 жылдан бері процесс екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде, өтініштерді қабылдау мерзімі аяқталғаннан кейін, «өтініш білдірген қалалар» сәтті ойындарды ұйымдастыру үшін маңызды тақырыптарды қамтитын сауалнамаға жауап беруі керек. Бұл ақпарат ХОК-ке қалалардың қабылдау мүмкіндіктерін, олардың жоспарларының күшті және әлсіз жақтарын талдауға мүмкіндік береді. Ұсынылған сауалнамаларды және одан кейінгі есептерді жан-жақты зерттегеннен кейін ХОК Атқару комитеті келесі кезеңге өтуге лайықты қалаларды іріктейді. Екінші кезең – нақты үміткерлік кезеңі: қабылданған өтініш білдірген қалалар (бұдан әрі «үміткер қалалар») кеңейтілген, егжей-тегжейлі үміткерлік құжатын ұсынуға тиіс. Бұл құжаттарды ХОК Бағалау комиссиясы мұқият зерттейді, ол ХОК мүшелерінен, халықаралық спорт федерацияларының, Ұлттық Олимпиада комитеттерінің (ҰОК), спортшылардың, Халықаралық Паралимпиада комитетінің және әртүрлі салалардағы халықаралық сарапшылардан тұрады. Ойынды қабылдаушы қала жарияланғаннан кейін, жеңімпаз өтініш білдірген делегация ХОК-пен «Ойынды қабылдаушы қала келісіміне» қол қояды, ол Ойындарды ұйымдастыру жауапкершілігін қалаға және тиісті ҰОК-қа жүктейді.

Өтініш беруші қалаларды бағалау

2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына өтінімдерді берудің соңғы мерзімі 2003 жылдың 15 шілдесі болды. 2004 жылдың 18 мамырында ХОК кандидаттар ретінде қабылданған қалаларды жариялады:

Париж – 8.5 ұпай (өтінім туралы толық мәліметтер)
Мадрид – 8.3 ұпай (өтінім туралы толық мәліметтер)
Лондон – 7.6 ұпай (өтінім туралы толық мәліметтер)
Нью-Йорк – 7.5 ұпай (өтінім туралы толық мәліметтер)
Мәскеу – 6.5 ұпай (өтінім туралы толық мәліметтер)
Лейпциг – 6.0 ұпай
Рио-де-Жанейро – 5.1 ұпай
Стамбул – 4.8 ұпай
Гавана – 3.7 ұпай

+ ХОК Жұмыс тобының 2012 жылғы өтінім беруші қалалардың сапасы мен мүмкіндігін бағалау критерийлері бойынша берген ұпайлар кестесі:
Қабылдау 5 10.0 10.0 5.2 5.5 10.0 10.0 6.2 7.4 5.9 6.5 3.3 4.1 10.0 10.0 7.9 8.4 5.0 5.6
Қоршаған орта жағдайлары және әсері 2 6.6 8.6 7.4 9.0 5.0 7.6 4.6 7.6 4.6 7.6 5.0 7.0 7.2 8.6 7.2 8.6 5.2 7.6
Бұрынғы спорт шараларынан алынған тәжірибе 2 7.6 9.0 4.8 6.8 6.2 8.0 4.6 7.0 3.4 6.0 3.0 5.6 4.8 6.8 6.0 7.4 5.0 7.6
Қаржы 3 6.0 8.0 6.8 8.5 5.0 7.5 4.4 7.2 4.2 6.1 3.8 5.4 6.0 8.0 6.0 8.0 3.0 6.7
Жалпы инфрақұрылым 5 6.8 7.8 4.0 5.5 5.3 7.0 4.8 6.8 2.7 4.1 1.5 3.2 5.3 7.0 7.5 8.5 3.1 4.6
Үкіметтік қолдау, құқықтық мәселелер, халық пікірі 3 7.2 8.0 7.2 8.0 6.2 7.1 6.7 7.5 7.2 7.9 7.0 7.7 6.5 7.2 7.5 8.3 7.0 7.7
Олимпиадалық ауыл(дар) 3 6.8 8.3 6.3 8.2 5.3 7.7 6.6 8.0 4.2 6.3 4.3 6.4 5.5 8.0 7.3 8.7 6.3 8.2
Жобаның жалпы көрінісі және мұрасы 3 8.0 9.0 4.0 7.0 5.0 8.0 5.0 7.0 3.0 5.0 2.0 5.0 6.0 8.0 8.0 9.0 4.0 6.0
Қауіпсіздік және қауіпсіздік 3 7.3 8.3 6.4 7.4 6.3 7.2 5.2 6.4 3.4 4.6 3.0 4.0 6.7 7.7 6.4 7.4 3.9 4.8
Спорттық жайылымдар 4 6.7 8.0 5.2 7.1 6.2 7.7 5.2 7.1 4.3 6.0 3.7 5.4 5.2 7.1 7.4 8.7 4.9 7.0
Көлік тұжырымы 3 6.5 8.0 5.4 7.8 4.5 6.7 4.1 6.2 3.4 5.1 2.7 4.8 4.8 6.7 7.9 9.0 3.6 5.7
БАРЛЫҚ ҚОСЫМША ОРТАША 8.5 6.0 7.5 6.5 4.8 3.7 7.6 8.3 5.1

Ең жоғары баға алған бес үміткер келесі кезеңге ресми кандидат қалалар ретінде өтті. Төрт күндік сапарлар 2005 жылдың 3 ақпаны мен 17 наурызы аралығында өтті: 2005 жылдың 6 маусымында ХОК инспекциялық топтың бес кандидат қаланы бағалау туралы есептерін жариялады. Сол күні Нью-Йорк қаласының ұсынысы Нью-Йорк штатының 2012 жылғы Нью-Йорк қаласының басты бөлігі болып табылатын Вест-Сайд стадионын қаржыландырудан бас тартқаны туралы хабардан кейін үлкен сәтсіздікке ұшырады. Нью-Йорк сайлау науқаны бір апта ішінде баламалы жоспарды жасады, бірақ соңғы дауыс беруге бір ай қалғанда осындай үлкен өзгеріс қаланың мүмкіндіктеріне зиян келтірді. Ұсынымдар бойынша барлық үдерістерде және 117-ші МОК сессиясында дауыс беруге дейін Париж кеңінен фаворит ретінде қаралды, әсіресе оның ұсынысы қала үшін соңғы тарихында үшінші болды (бұрынғы ұсыныстар 1992 және 2008 жылдар үшін). Лондон бастапқыда Парижден едәуір артта қалған деп саналды, бірақ бұл жағдай 2004 жылдың 19 мамырында Себастьян Коу Лондон 2012 бас директоры болып тағайындалғаннан кейін кері қарай бастады. 2004 жылдың тамызының соңында Лондон мен Париж арасындағы теңдікті болжаған хабарлар пайда болды. 117-ші сессияға дейін Лондон мен Париж арасында бәсекелестік күшейіп бара жатқандай көрінді. 2005 жылдың 1 шілдесінде ХОК президенті Жак Рогге, жеңімпаз кім болатынын сұрағанда, жиналған баспасөзге: "Мен оны болжай алмаймын, өйткені ХОК мүшелерінің қалай дауыс беретінін білмеймін. Бірақ менің ішкі сезімімше, ол өте жақын болады. Мүмкін, он дауыстың айырмашылығына немесе одан да аз айырмашылыққа келуі мүмкін".

Иван Славков жемқорлық туралы

2004 жылдың 4 тамызында BBC-дің Панорама телеарнасы бір жылдық тергеудің нәтижелерін жариялады, онда журналистер 2012 жылғы Олимпиада ойындарын Лондонға әкелуге мүдделі бизнестің өкілдері ретінде таныстырылған "New London Ventures" атты фиктивтік фирманың консультанттары болып көрінді. Баяндамада кейбір Олимпиада агенттері Лондонға жасалған үсынысқа қолдау үшін белгілі бір МОК мүшелерінен дауыстарды кепілдікке алуға мүмкіндігі, оның орнына сыйлықтар немесе ақша алуға дайын екендіктері көрсетілді. Жасырын топтың бірі осы агенттердің бірі – Горан Такацпен болған кездесуін жасырын түрде түсірді, ол оларды МОК мүшесі және Болгария Ұлттық Олимпиада комитетінің президенті Иван Славковқа ұсынды. Такац Славковтың МОК-тегі лауазымының басқа мүшелермен кездесулерге қатысты қатаң ережелерді айналып өтуге мүмкіндік беретінін және Славковтың қызмет ақысы журналистерге ұсынылған бастапқы есептерге енгізілгенін айтты. Панорама журналистері Лондонның үсынысының бұл тергеумен ешқандай қатысы жоқ екенін нақты айтқанмен, үсыныстың өкілдері команданың бұл мәселеде білімі мен қатысы болмағанын мәлімдеп, осы оқиғадан алшақтауға тырысты: "Лондон 2012 бұл туралы ештеңе білмеді – біз жасыратын ештеңе жоқ", – деді Лондон 2012 төрағасының орынбасары Алан Паско, сондай-ақ "[МОК тергеуімен] ынтымақтастық ету және бұл оқиғаны күн тәртібінен алып тастау үшін бар күшімізді саламыз" деді. Бұл хабарламадан кейін МОК Иван Славковты қызметтен уақытша шеттетіп, 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысуын тоқтатты. Славков бұл айыптау туралы білген соң, ол кездесуге сыбайлас жемқорлық жасағандарды әшкерелеу мақсатымен келгенін мәлімдеді.

Францияның дауыс беруден кейінгі қарсылықтары

Бертран Деланое басқаратын Париж делегациясы Тони Блэр мен Лондон делегациясы ХОК ережелерін бұзды деп мәлімдеді. 2005 жылдың 11 шілдесінде Делано: "Олар Халықаралық Олимпиада комитеті белгілеген ережелерді сақтамады. Мен олардың сары сызыққа жақындасқанын айтпаймын, олар сары сызықты кесіп өтті деп айтамын". Лондондық команданың дау тудырған әрекеті – қатысушы спортшыларға тегін билеттер, тамақ, алыс қашықтыққа қоңырау шалуға арналған купондар және басқа да қаржылық көмектерді қамтитын ынталандыру пакеттерін ұсыну болды. Лондон бастаманы жариялағаннан кейін дереу одан бас тарды, бұл Жак Рогге "байқау соғысының" басталуы мүмкін деген алаңдаушылық білдіргенінен кейін болды. Париж сондай-ақ Тони Блэрдің лоббилеуі заңсыз деп мәлімдеді, бірақ Даунинг-стрит бұл айыптауды күшпен жоққа шығарды. Деланоның сөздерін Париждің саяси лидерлері сынады; Париж кеңесі жанындағы Халықтық қозғалыс одағы (UMP) партиясының президенті Клод Гоасгуен: "Ешқандай дәлелсіз мұндай айыптаулар жасауға болмайды" деді. Лондондық команда екі адамның сол кездегі келісімшарт бойынша жұмыс істегенін дереу жоққа шығарды және олардың пікірлері Лондонның үміткерлігінің позициясын білдірмейтінін атап өтті. Ол сондай-ақ, егер осы жағдай орын алған болса, Мадрид екінші турда Парижде жеңіп, содан кейін финалда Лондонда жеңіске жетер еді деп болжады. Алайда, британдық ХОК мүшесі Крейг Риди бұл сөздерді жоққа шығарды, "аты-жөні айтылмаған мүше "біреуге" "біреудің" басқаша нәтижеге әкелуі мүмкін болған "біреудің" басқа нәрсеге әкелуі мүмкін" дегені – ХОК дауыс берулерінен кейін жиі кездесетін әңгімелер" деді. Бұл мәлімдеме ХОК дауыс беру нәтижелерімен расталды, олар Николау Мадридке дауыс берсе де, үшінші турда қала Парижден жеңіле алмайтынын көрсетті.

Әлеуетті үміткер қалалар

Алғашқы тоғыз өтініш білдірген қаладан басқа, тағы да бірнеше қалалар 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға ниет білдірді, бірақ олардың өтінімдері ұлттық олимпиада комитеттерімен ішкі іріктеуден өтпеді (бір елден бірнеше қала өтініш білдірген жағдайда), Халықаралық Олимпиада комитетіне (ХОК) ұсынылмады немесе қажетті құжаттарды тапсыру алдында алынып тартылды. Нигерияның астанасы Абужа Олимпиада ойындарын қабылдаған алғашқы африкалық қала болуды жоспарлаған, бірақ өтінішін толықтырмады. Азияда төрт қала ойындарды өткізуге қызығушылық танытты, бірақ ресми түрде өтінім бермеді: Хайдарабад, Нью-Дели, Осака және Тель-Авив. Оңтүстік Америкада Бразилияның Олимпиада комитеті Сан-Паулудың орнына Рио-де-Жанейроны таңдады, егер Рио-де-Жанейро ХОК-тың таңдауына іліксе, Оңтүстік Америкада өткен алғашқы Олимпиада болар еді (төрт жыл өткен соң Рио-де-Жанейро 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдады). Канадада Торонто 2008 жылғы Олимпиада ойындарын өткізу конкурсында жеңіліске ұшырағаннан кейін 2012 жылғы ойындарды қабылдау құқығын алуды жоспарлаған, бірақ Ванкувер 2010 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдағандықтан, бұл жоспарлар тоқтатылды. АҚШ-та АҚШ Олимпиада комитеті (USOC) Сан-Францискодан гөрі Нью-Йорк қаласын таңдады, бірақ 2012 жылғы Олимпиадаға американдық кандидат болуға тағы бірнеше қала үміткерлік білдірді: олардың ішінде Хьюстон, Вашингтон (жақын орналасқан Балтимормен бірлесіп), Цинциннати, Даллас, Питтсбург, Лос-Анджелес, Сиэтл және Тампа (жақын орналасқан Орландомен бірлесіп). Еуропаның бірнеше қалалары Лондон, Мадрид, Мәскеу және Париж секілді қалалардың қадамдарымен жүргісі келді және осылайша ұлттық олимпиада комитеттерінің қолдауын алуға үміттенді. Германияда Лейпциг Дюссельдорф, Франкфурт, Гамбург және Штутгарттан басымдық алды, ал Испанияда Севилья Мадридтен жеңілді. Тағы да аталған қалалар: Будапешт, Милан, Рим, Стокгольм, Гетеборг, Мальмё, Осло және Копенгаген.