Кіріспе
Ирландия Республикасын құру және Ұлыбританиямен саяси байланыстарды үзу туралы заң. Ирландия Республикасы туралы 1948 жылғы заң (No. 22 of 1948) – Ирландияның атауы Ирландия Республикасы екенін жариялаған және Ирландия үкіметінің кеңесі бойынша Ирландия президентіне мемлекеттің сыртқы қатынастардағы атқару билігін жүзеге асыру құқығын берген Оирехтас актісі. Заң 1948 жылғы 21 желтоқсанда қол қойылды және 1949 жылғы 18 сәуірде, Пасха дүйсенбісінде, Пасха көтерілісінің басталуының 33 жылдығы күні күшіне енді. Бұл акт Ирландияға қатысты Ұлыбритания монархиясының қалған заңдық рөлін аяқтады, 1936 жылғы Сыртқы қатынастар туралы заңды жойды, ол Джордж VI-ға, Ирландияның серіктес елдермен ынтымақтастығының символы ретінде, және оның мұрагерлеріне, енді президентке берілген функцияларды жүктеген болатын.
The Republic of Ireland Act 1948 (No. 22 of 1948) is an Act of the Oireachtas which declared that the description of Ireland was to be the Republic of Ireland, and vested in the president of Ireland the power to exercise the executive authority of the state in its external relations, on the advice of the Government of Ireland. The Act was signed into law on 21 December 1948 and came into force on 18 April 1949, Easter Monday, the 33rd anniversary of the beginning of the Easter Rising. The Act ended the remaining statutory role of the British monarchy in relation to Ireland, by repealing the 1936 External Relations Act, which had vested in George VI, in his capacity as a symbol of the cooperation of the nations that were members of the Commonwealth with which Ireland associated itself, and his successors those functions which the Act now transferred to the President.
Ұлыбритания монархы
Заңның 1-бөлімі 1936 жылғы Атқарушы билік (сыртқы қатынастар) туралы заңды жойды. Осылайша, заң британ монархының (сол кезде VI Георг) Ирландия мемлекетіне қатысты соңғы қалған функцияларын жойды. Бұл функциялар дипломатиялық және консулдық өкілдердің сенімхаттарын беру және қабылдау, сондай-ақ халықаралық келісімдер жасасумен байланысты болды. 3-бөлімде Ирландия Президенті осы функцияларды және мемлекеттің сыртқы (немесе шетелдік) қатынастарына қатысты кез келген басқа функцияларды жүзеге асыруға құқылы екендігі көзделген.
Қауымдастық
Заң күшіне енген кезде, үкіметі осы Заңды енгізген Таоиших Джон А. Костелло Ирландияның королі жоқ екеніне және 1936 жылдан бері Ұлтақтар Достастығының мүшесі емес екеніне сенді. Оның үкіметі Ирландияның бұдан бұрыннан республика болып саналатынын және бұл Заң республика құрмай, тек Ирландияның конституциялық мәртебесін «нақтылайды» деп есептеді. Сол кездегі ирландтық оппозиция жетекшісі Эмон де Валера да осы пікірді бөлісті. Шындығында, ирландтық басшылар бұрын бірнеше рет Ирландияның республика екенін және Достастық мүшесі емес екенін, бірақ Достастықпен байланыста екенін жариялаған. Ирландияның осы көзқарасын Достастықтың басқа мүшелері бөліспеді. Ирландия Заңды күшіне енгізгенге дейін, мүшелер оны әлі де «Оның Ұлылықтарының иеліктерінің» бір бөлігі деп сақтады. Ирландия 1937 жылғы Конституцияны қабылдағанда, онда король туралы ештеңе айтылмады, сонда Ұлыбритания үкіметі және басқа Достастық үкіметтері «Ирландияны Британ Ұлтақтар Достастығының мүшесі ретінде қарастыруға әлі де дайын» екенін мәлімдеді. Олардың пікірінше, корольге 1936 жылғы Сыртқы қатынастар туралы заң бойынша Ирландия белгілі бір функцияларды орындауға әлі де өкілеттік берілген. Осы Заң күшін жойғаннан кейін, Ирландияның әлі де королі бар немесе Ұлылықтарының иелігінде және демек Достастық құрамында деп санауға ешқандай негіз болмады. Олардың пікірінше, Ирландия алғаш рет өзін республика деп жариялады, бұл оның Достастыққа мүшелігін тоқтатты. Иронияға орай, Таоиших Сыртқы қатынастар туралы заңды күштен шығару туралы Канадаға ресми сапармен барған кезде жариялады, ал осы елдің конституциялық мәртебесі Ирландия еркін мемлекетінің құрылуына негіз болған. Республикаларға Достастықта қалуға рұқсат берген Лондон декларациясы, Үндістанның жаңа республикалық конституциясын аяқтағаннан кейін мүше болып қалу ниетіне жауап ретінде жақын арада қабылданды. Алайда, Ирландия үкіметі Достастыққа қайтадан мүшелікке үміткерлік етпеді. Де Валера бұған қарсы болды және 1950-ші жылдары қайтадан билікке келгеннен кейін мүшелікке өтініш беруді қарастырды.
Өмірбаян
1945 жылы республика жариялауды жоспарлап отыр ма деген сұраққа, Таоишиг Эмон де Валера «біз республикамыз» деп жауап берді, бұл оның алдыңғы сегіз жылда айтпаған сөзі еді. Ол сондай-ақ Ирландияның патшасы жоқ екенін, тек сыртқы істерде патшаны «құрал» ретінде пайдаланғанын мәлімдеді. 1947 жылдың қазан айында де Валера бас прокурор Сэрбхалл О Далайгтан Сыртқы қатынастар заңын жою туралы заң жобасын дайындауды сұрады. 1948 жылға қарай заң жобасында мемлекеттің республика екені айтылды. Бірақ, ақырында заң жобасы Оирехтасқа бекітуге ұсынылмады. 1948 жылғы Ирландиядағы жалпы сайлау алдында Ұлыбританияның Ирландиядағы өкілі Лорд Рагби Сыртқы қатынастар заңын жоюдың сөзсіз болатынын мәлімдеді. Ол «ешбір партия басқа бағытқа есік қалдырмады» деп атап өтті. Сайлау қорытындысы бойынша Джон А. Костелло басшылығымен жаңа ирланд үкіметі құрылды. Костелло Канадаға ресми сапармен Оттавада болғанда Сыртқы қатынастар заңын жою туралы заң жобасын енгізу туралы хабарлады. Дэвид МакКаллах бұл Канаданың генерал-губернаторы, Солтүстік Ирландиядан шыққан Лорд Александрдың тудырған наразылығына бірден берілген жауап болды деп санайды. Ол лоялисттік символдарды, әсіресе Дерри қамалында қолданылған әйгілі Роаринг Мег зеңбірегінің көшірмесін, мемлекеттік кешкі ас кезінде наразылық білдірген Костеллоның алдына қойды. Ирландия тарапынан король мен президентке бөлек тост айту туралы келісім бұзылғаны анық болды. Ирландиялықтардың пікірінше, корольге тост екі елдің атынан емес, Ирландияны қамтымайтын болады. Тек корольге тост ұсынылды, бұл ирланд делегациясын ашуға итерді. Содан кейін Костелло Сыртқы қатынастар заңын жою жоспарын жариялады. Дегенмен, Костелло кабинетіндегі барлық министрлерден басқа біреуі, Сыртқы қатынастар заңын жою туралы шешім Костеллоның Канадаға сапарына дейін қабылданғанын мәлімдеді. Костеллоның бұл шешімді жариялауының себебі – «Sunday Independent» (ирланд газеті) бұл фактіні анықтап, эксклюзивті материал ретінде жариялауға дайын тұрды. Бірақ Ноэль Браун өзінің «Толқынға қарсы» атты автобиографиясында басқаша пікір білдірді. Ол Костеллоның мәлімдемесін генерал-губернатордың өзіне жасаған қарым-қатынасына ашуланып жасады және ол елге оралғаннан кейін Костелло өз үйінде министрлер отырысында Канадада маңызды үкіметтік саясатты қабылдағаны үшін отставкаға кететінін ұсынды. Браунның сөзіне сүйенсек, министрлердің барлығы отставкаға келуден бас тартты және бұрынғы кабинет шешімі туралы әңгіме жасауға келісті. Бірақ шын мәнінде не болғаны туралы дәлелдер әлі де нақты емес. 1948 жылғы кабинет құжаттарында Костеллоның Канадаға сапарына дейін Сыртқы қатынастар заңын жою туралы шешім туралы ешқандай жазба жоқ, бұл Браунның сөзін қолдайды. Алайда Костелло үкіметі үкімет хатшысы Морис Мойньянды кабинет отырыстарына қатысуға және хаттамалар алуға рұқсат бермеді, өйткені олар оның оппозиция жетекшісі Эмон де Валерамен тым жақын екеніне сенді. Мойньянға хаттама алуды сеніп тапсырудың орнына, кабинет оны Парламент хатшысы (кіші министр) Лиам Косгрейвке тапсырды. Косгрейв бұрын хаттамалар сақтамағандықтан, оның хаттамалары, кем дегенде үкіметтегі алғашқы кезеңде, үкімет шешімдерінің толық емес жазбасы болды. Сондықтан мәселе ешқашан көтерілмеген, көтерілген бірақ шешілмеген, бейресми қабылданған шешімге ұшыраған немесе ресми қабылданған шешімге ұшыраған, 1948 жылғы кабинет құжаттарының негізінде белгісіз болып қала береді.
Заң жобасының енгізілуі
Ирландия Республикасы туралы заң жобасы 1948 жылы жаңа таоисах, Fine Gael партиясының Джон А. Костеллосы тарапынан ұсынылды. Заң барлық партиялардың дауыс беруімен қабылданды. Де Валера Ирландияның біртүтастығына қол жеткізілгенге дейін республика жариялауды кейінге қалдырудың дұрыс болатынын айтты, бұл пікір оның 1945 жылғы Ирландия мемлекетінің бұдан бұрыннан республика екендігі туралы мәлімдемесімен үйлеспейді.
Ұлыбритания
Ұлыбритания Ирландия Республикасы туралы заңға жауап ретінде 1949 жылғы Ирландия заңы қабылдады. Бұл заң ресми түрде Ирландия мемлекетінің Ирландия Республикасы заңы күшіне енген кезде «Оның Мажарлығының иелігінің бір бөлігі болуден» тоқтағанын және осыған сәйкес енді Ұлттар Достастығының құрамында еместігін мәлімдеді. Дегенмен, Ұлыбритания заңнамасында ирландиялық азаматтар британдық азаматтық құқығы бойынша шетелдіктер деп есептелмейтіні көзделді. Бұл оларға Ұлттар Достастығы елдерінің азаматтарымен шамалас мәртебе берді. 1937 жылы Ирландия Конституциясы қабылдалғаннан бастап 1949 жылғы Ирландия заңы күшіне енгенге дейін Ұлыбритания Ирландия мемлекетінің атауын (ағылшынша) «Eire» деп ресми түрде бекіткен. 1949 жылғы заңда «бұрынғы Ирландияның Эйре деп белгілі болған бөлігі» болашақта Ұлыбритания заңнамасында «Ирландия Республикасы» деп аталуы мүмкін екендігі көрсетілді. Ұлыбританияның «Ирландияны» мемлекеттік атау ретінде пайдаланудан жалтарғаны, себебі ол сол аттас аралдың толық бөлігі емес (және қазір де емес), көптеген жылдар бойы дипломатиялық шиеленіс тудырды. Ұлыбританияның Ирландия заңы Солтүстік Ирландияның Ұлыбританияның бір бөлігі болып қалатынына заңдық кепілдік берді, егер Солтүстік Ирландия Парламенті Біріккен Ирландияға қосылу ниетін ресми түрде білдірмесе; бұл «одақтастық ветосы» заң Вестминстерден өткен кезде, сондай-ақ Ирландия мемлекеті мен Солтүстік Ирландияның ұлтшылдары арасында даулы болды. 1973 жылы Солтүстік Ирландия Парламенті таратылғаннан кейін кепілдік «Солтүстік Ирландия халқының көпшілігінің келісіміне» негізделген жаңа кепілдікпен алмастырылды. Заң күшіне енген күні, 1949 жылдың 18 сәуірінде король Георг VI Ирландия Президенті Сеан Т. О'Келлиге келесі хабарламаны жолдады:
Ирландиялық теңдер
1800 жылғы Одақ актілерінен бастап, Ұлыбритания Лордтар палатасы біреудің ирландтық пэрлікке мұрагер болғанын тіркеген кезде, Парламент хатшысы Ирландиядағы Дублиндегі Король кеңсесінің хатшысына ирландтық өкілдік пэрлердің сайлау тізілімін жаңарту туралы хабарлаған. Мұндай сайлаулар 1922 жылы тоқтатылып, Король кеңсесінің хатшы лауазымы 1926 жылы ресми түрде жойылды, соңғы иесі Джеральд Хоран Жоғары соттың алғашқы төрешісі болды. Дегенмен, Парламент хатшысы Хоранды бұрынғы тәртіппен хабардар етуді жалғастырды, бірақ Ирландия Республикасы заңының күшіне енуіне байланысты әкімшілік реформа жасаған Ирландия үкіметі 1948 жылдың соңында Лордтарға Ирландиядағы Король кеңсесінің хатшысының енді жоқ екенін мәлімдеді.
Ирландия шіркеуі
Ирландияның бүкіл аралдағы шіркеуінің жалпы дұғалар кітабы Англия шіркеуінің үлгісімен жасалған және "біздің мейірімді егеменді иеміз, король Джордж", патшалық отбасы және Ұлт Достастығы үшін үш "мемлекеттік дұғаны" қамтыды. Шіркеу тарихи тұрғыдан протестанттық үстемдікпен байланысты болды және 1871 жылға дейін мемлекеттік шіркеу болып табылды; оның "оңтүстік" мүшелерінің көп бөлігі (жалпы санының үштен бірі) 1922 жылға дейін негізінен одақтастыққа жататын және одан кейін британдықтарды қолдады. 1948 жылдың соңында архиепископтар Джон Грегг пен Артур Бартон республикада қолданылатын жаңа дұғаларды әзірледі, бастапқыда 1949 жылғы жалпы синод "Жалпы дұғалар кітабын" жаңартқанша уақытша пайдалану үшін. Хью Мод бастаған халықтық науқан кез келген өзгеріске қарсы болды, ал 1950 жылғы синод келісімге келді: ескі дұғалар Солтүстік Ирландияда сақталды, ал республика "Президент және барлық билік иелері үшін дұға" және "Бізді жат санамайтын патша Георг VI үшін дұға" (1949 жылғы Ирландия заңына сілтеме) қолданды. Сол сияқты, таңғы және кешкі дұғалардың литургиясында Солтүстік Ирландияда "О, Раббым, Королеваны сақта", ал республикада "О, Раббым, билеушілерімізді жетеле және қорға" делінеді. Мириам Моффитттің сөзіне сүйенсек, Модты қолдағандардың көп бөлігі – егде жастағы шіркеу мүшелері болған.
Қайта бағалау
1996 жылы Конституцияны қарау тобы Конституцияның толық мәтінін қарады. Мемлекеттің атауын «Ирландия Республикасы» деп ресми түрде жариялау үшін өзгерту қажеттігін қарастырды. Алайда, мұндай түзетуді ұсынудан бас тартты. Конституцияның барлық қағидаларын қараған комитет бұл мәселені екінші рет қарады.