Роберт ван Гулик: Голланд сушысы, дипломат және жазушысы

Кіріспе

Голландиялық шығыстанушы, дипломат және жазушы (1910–1967)

Роберт Ханс ван Гулик (9 тамыз 1910 – 24 қыркүйек 1967) – голландиялық шығыстанушы, дипломат, музыкант (гуциньде ойнаушы) және жазушы. Ол ең көп танымал «Судья Ди» тарихи детективтерімен, басты кейіпкерін 18 ғасырғы қытай детективтік романы «Ди Гун Ань»-дан алған.

Өмір

Роберт ван Гулик сол кездегі Голландиялық Шығыс Индия (қазіргі Индонезия) деп аталатын Голландия армиясының әскери дәрігерінің ұлы ретінде Зуфтенде дүниеге келді. Ол Нидерландыда туған, бірақ үш жасынан он екі жасқа дейін Батавияда, Голландиялық Шығыс Индияда (қазіргі Джакарта) өмір сүрді, онда ол мандарин және басқа да тілдерді оқыды. 1929 жылы Лейден университетіне түсті. Ол ежелгі Қытайға қызығушылық танытқан синолог Й.Й.Л. Дюйвендактан білім алды. Шығыс Индиядағы балалық шағының әсерінен болса керек, Ван Гулик кейінгі кезеңдерге қызығушылық танытты және 1935 жылы Утрехт университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Оның лингвист ретіндегі қабілеті Голландия Сыртқы істер қызметіне жұмысқа орналасуға мүмкіндік берді, ол 1935 жылы оған қосылды. Содан кейін ол әртүрлі елдерде, көбінесе Шығыс Азияда (Жапония және Қытай) қызмет етті. 1941 жылы Жапония Нидерландыға соғыс жариялаған кезде ол Токиода болды, бірақ 1942 жылы одақтас елдердің дипломатиялық қызметкерлерімен бірге эвакуацияланды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қалған бөлігін ол Чунциндегі Чан Кайшидің ұлттық үкіметі жанындағы голландиялық миссияның хатшысы ретінде өткізді. Чунцинде ол Цинь әулетінің императорлық мандаринінің қызы Шуй Шифангқа (1912-2005) үйленді және олардың төрт баласы болды. Ол сол жерде дәстүрлі және заманауи қытай мәдениетінің көрнекті өкілдерімен еркін араласты, бірақ Қытайдың жаңа мәдениет қозғалысынан кейінгі жаңғыруы мен интеллектуалдық өзгерістеріне қызығушылық танытпады. Ван Гулик шебер каллиграф болды. Оның туындылары Қытайда Као Ло П'эй деген атпен белгілі. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Нидерландыға оралды, содан кейін Вашингтондағы Нидерланд елшілігінің кеңесшісі ретінде АҚШ-қа барды. 1949 жылы ол Жапонияға оралып, келесі төрт жыл бойы сол жерде тұрды. Токиода ол өзінің алғашқы екі кітабын – «Сотшы Дидің танымал істері» аудармасын және Мин әулетінен шыққан эротикалық түсті гравюралардың жеке басылымдарын жариялады. Кейінгі тағайындамалар оны Нью-Дели, Куала-Лумпур және Бейрутке (1958 жылғы Азамат соғысы кезінде) және Гаағаға апарды. 1959 жылы Ван Гулик Нидерланд Корольдік өнер және ғылым академиясының корреспонденті болды және 1963 жылы осы лауазымнан кетті. 1964 жылы ол толық мүше, ал келесі жылы – шетелдік мүше болды. 1965 жылдан 1967 жылы Гаагада рактан қайтыс болғанға дейін ол Нидерландының Жапониядағы елшісі қызметін атқарды.

Robert van Gulik was born in Zutphen, the son of a medical officer in the Dutch army of what was then called the Dutch East Indies (modern day Indonesia). He was born in the Netherlands, but from the age of three till twelve he lived in Batavia, Dutch East Indies (now Jakarta), where he was tutored in Mandarin and other languages. He went to Leiden University in 1929. He began his studies under the Sinologist J. J. L. Duyvendak, whose interests were in Ancient China. Perhaps because of his upbringing in the East Indies, Van Gulik's interests were in later periods, and he transferred and obtained his PhD in 1935 from Utrecht University. His talents as a linguist suited him for a job in the Dutch Foreign Service, which he joined in 1935; and he was then stationed in various countries, mostly in East Asia (Japan and China). He was in Tokyo when Japan declared war on the Netherlands in 1941, but he, along with the rest of the Allied diplomatic staff, was evacuated in 1942. He spent most of the rest of World War II as the secretary for the Dutch mission to Chiang Kai shek's Nationalist government in Chongqing. While in Chongqing, he married a Chinese woman, Shui Shifang (1912 2005), the daughter of a Qing dynasty Imperial mandarin, and they had four children together. There he freely mingled with prominent figures in traditional and modern Chinese culture, though he had little interest in China's modernization and the intellectual changes since the New Culture Movement. Van Gulik was an accomplished calligrapher. His work is known in China under the name Kao Lo p'ei
After the war ended, he returned to the Netherlands, then went to the United States as the counsellor of the Dutch Embassy in Washington, D. C. He returned to Japan in 1949 and stayed there for the next four years. While in Tokyo, he published his first two books, the translation Celebrated Cases of Judge Dee and a privately published book of erotic colored prints from the Ming dynasty. Later postings took him all over the world, from New Delhi, Kuala Lumpur, and Beirut (during the 1958 Civil War) to The Hague. In 1959 Van Gulik became correspondent of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences; he resigned in 1963. In 1964 he became a full member, and the next year he became a foreign member. From 1965 until his death from cancer at The Hague in 1967, he was the Dutch ambassador to Japan.

Сотшы Ди құпиялары

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ван Гулик 18-ғасырдағы детектив романын ағылшын тіліне «Сотшы Дидің атақты істері» деген атпен аударды (алғаш 1949 жылы Токиода басылып шыққан). Бұл кітаптың басты кейіпкері, судья Ди, 7-ғасырда, Тан әулеті кезінде (б.з. 618–907) өмір сүрген нағыз мемлекет қайраткері және детектив Ди Жэньцзеге негізделген, бірақ романның өзінде Мин әулеті Қытайының (б.з. 1368–1644) элементтері араластырылған. Осы ұмытылған туындыны аударғаннан кейін ван Гулик қытай детективтік әдебиетіне қызығушылық танытты. Аудармаға ол жанр туралы эссе қосты, онда бұрынғы қытайлық істердің кейбір тарихын қазіргі оқырмандарға бейімдеп қайта жазуды елестетудің оңай екенін айтты. Көп ұзамай ол өзі де осы бағытта детективтік әңгіме жасауға тырысты. Осының нәтижесінде «Қытай лабиринтіндегі кісі өлтірулер» (1950 жылы аяқталды) кітабы жарық көрді. Ван Гулик бұл әңгімені жапон және қытай оқырмандарына қызықтырақ көрінеді деп ойлағандықтан, оны досы жапон тіліне аударды (1951 жылы аяқталды), ал Жапонияда ол «Meiro no satsujin» деген атпен сатылды. Кітаптың табысынан кейін ван Гулик оны қытай тіліне аударды, оны 1953 жылы Сингапурдегі кітап баспасы шығарды. Пікірлер жақсы болды, және ван Гулик келесі бірнеше жылда тағы екі кітап жазды («Қытай қоңырауларындағы кісі өлтірулер» және «Қытай көліндегі кісі өлтірулер»), сондай-ақ жапон және қытай басылымдарын ескере отырып. Содан кейін ван Гулик әңгімелердің ағылшын тіліндегі нұсқасын шығару үшін баспагер тапты, ал алғашқы нұсқасы 1957 жылы жарық көрді. Кейінгі кітаптар алдымен ағылшын тілінде жазылып, басылды, ал аудармалар кейін жасалды. 1956 жылы ол «Тань инь пи ши» («Көріктік ағаш астындағы салыстырмалы істер») аудармасын жариялады, бұл 13 ғасырдағы аудандық судьяларға арналған іс қағаздары жинағы. Ол көптеген істерді романдарында сюжет ретінде пайдаланды (мұны романдарының түйіндемелерінде айтқандай). Ван Гуликтің Ди судья туралы құпиялары қытай детективтік әдебиетінің ұзақ дәстүріне сәйкес келеді, бұл жазу мәдениетінің бірқатар маңызды элементтерін сақтап қалады. Ең бастысы, судья Ди әр кітапта үш түрлі (кейде байланыссыз) істі шешетін, қытай құпияларындағы дәстүрлі тәсілді қолданды. «Кім кінәлі?» деген сұрақ Ди судья туралы әңгімелерде дәстүрлі батыс детективтеріне қарағанда аз маңызды, бірақ дәстүрлі қытай детективтерінен көбірек маңызды. Дегенмен, ван Гуликтың туындылары батыс оқырмандарына бейімделді, буддизм мен даосизмнің мистикалық және діни дәстүрлерін рационалдыққа басымдық беру арқылы ұстап қалды. Достары, тіпті қызы Паулин де оның Ди судьямен бірдей екенін айтты. Ол каллиграфиямен, өлеңдермен және суреттермен айналысқан мансапты қызметкердің өмірін сүрді. 1949 жылы әңгімелер жаза бастағанда, ол консервативті және ностальгиялық көңіл-күйде болды, «Ди судья, бұл мен» деп айтқан.

During World War II van Gulik translated the 18th century detective novel Dee Goong An into English under the title Celebrated Cases of Judge Dee (first published in Tokyo in 1949). The main character of this book, Judge Dee, was based on the real statesman and detective Di Renjie, who lived in the 7th century, during the Tang dynasty (AD 618–907), though in the novel itself elements of Ming dynasty China (AD 1368–1644) were mixed in. Thanks to his translation of this largely forgotten work, van Gulik became interested in Chinese detective fiction. To the translation he appended an essay on the genre in which he suggested that it was easy to imagine rewriting some of the old Chinese case histories with an eye toward modern readers. Not long afterward he himself tried his hand at creating a detective story along these lines. This became the book The Chinese Maze Murders (completed around 1950). As van Gulik thought the story would have more interest to Japanese and Chinese readers, he had it translated into Japanese by a friend (finished in 1951), and it was sold in Japan under the title Meiro no satsujin. With the success of the book, van Gulik produced a translation into Chinese, which was published by a Singapore book publisher in 1953. The reviews were good, and van Gulik wrote two more books (The Chinese Bell Murders and The Chinese Lake Murders) over the next few years, also with an eye toward Japanese and then Chinese editions. Next, van Gulik found a publisher for English versions of the stories, and the first such version was published in 1957. Later books were written and published in English first; the translations came afterwards. In 1956, he published a translation of the T'ang yin pi shih ("Parallel Cases from Under the Pear Tree"), a 13th century casebook for district magistrates. He used many of the cases as plots in his novels (as he states in the postscripts of the novels). Van Gulik's Judge Dee mysteries follow in the long tradition of Chinese detective fiction, intentionally preserving a number of key elements of that writing culture. Most notably, he had Judge Dee solve three different (and sometimes unrelated) cases in each book, a traditional device in Chinese mysteries. The whodunit element is also less important in the Judge Dee stories than it is in the traditional Western detective story, though still more so than in traditional Chinese detective stories. Nevertheless, van Gulik's fiction was adapted to a more Western audience, avoiding the supernatural and religious traditions of Buddhism and Daoism in favour of rationality. Friends and even his daughter, Pauline, said that he identified with Judge Dee. He lived the life of a mandarin who cultivated calligraphy, poems and paintings. When he started writing the stories in 1949, he was in a conservative and nostalgic mood, remarking "Judge Dee, it's me".

Басқа жұмыстар

Роберт ван Гулик 1929 жылдан 1934 жылға дейін Лейден университетінде Индийлік құқық (Indisch Recht) және Индология (Индонезия мәдениеті) мамандықтарын оқыды. Ол Голландияның дипломатиялық қызметінде мансап құрғанмен, оқуын жалғастырды. Өмірінде ол әртүрлі тақырыптар бойынша жиырмаға жуық очерктер мен монографиялар жазды, көбінесе, бірақ тек қытай мәдениетінің аспектілерімен шектелмейтін. Оның ғылыми еңбектерінің көп бөлігі алғаш рет Нидерландыдан тыс жерде жарық көрді. Өмірінде Ван Гулик Қытай императорлық құқығы саласындағы еуропалық сарапшы ретінде танылды. Ван Гулик қытай суретіне қызығушылық танытты. Мысалы, "The Gibbon in China" (1967) кітабында ол Қытай мен Жапониядағы гиббонға арналған суреттерге, Солтүстік Сун әулетінен бастап, кеңінен тоқталды. Осы маймылдардың тарих бойындағы бейнелеуін талдап, ол Қытайдың көп бөлігінде гиббондардың жойылуымен суреттердің реализмінің қалай төмендегенін атап өтті. Өнер сыншысы ретінде ол И Юаньцзи және Муцзи Фашанг сияқты белгілі суретшілердің маймылдарды бейнелеуін жоғары бағалады. Мин императоры Сюандедің "Ойнап жатқан гиббондар" атты туындысы туралы пікір білдіріп, Ван Гулик бұл "өте ұлы өнер емес" дегенмен, оның "шеберлікпен орындалғанын" айтады. Маймылдардың өмірге жақын бейнелері императордың сарай бақшаларында сақталған тірі үлгілерден сурет салған болуы мүмкін деген болжам жасауға негіз береді.

Кітапхана және жеке мұрағат

1977 жылы Роберт ван Гулик кітапханасының бір бөлігі Роберт ван Гулик мұрагерлерінен Лейден университетінің Синология институтына сатып алынып, 2016 жылы Лейден университетінің кітапханаларына тапсырылды. 2022 және 2023 жылдары Роберт ван Гуликке тиесілі жеке мұрағат және жинақ оның мұрагерлерімен Лейден университетінің кітапханаларына сыйға берілді.