Кіріспе

Норндер (көпше: nornir) - норн мифологиясындағы құдайлар. Олар адам тағдырын қалыптастыруға жауапты. Вёлуспада үш негізгі Норн – Урд (Вирд), Верданди және Скульд – ғаламның ортасындағы ағашты азықтандыру және оның шіруін болдырмау үшін қасиетті құдықтарынан су алады. Бұл үш Норн құдайлардың алтын дәуірін аяқтаған, күшті алып қыздар (йотундар) ретінде сипатталады. Норндер сондай-ақ Вафструднисмилде Могтрасирдің қыздары ретінде сипатталады. Бұл Норндер зұлым немесе ізгі ниетті болуы мүмкін: біріншісі әлемде қайғылы оқиғаларға себеп болса, екіншісі мейірімді және қорғаушы болды. Urðr атауы (ескі ағылшын тілінде: Wyrd, ‘тағдыр’) ‘тағдыр’ дегенді білдіреді. Wyrd және urðr этимологиялық туыс сөздер, бірақ бұл олардың уақыт өте келе "тағдырдың" бірдей семантикалық мәнін бөліседі дегенді білдірмейді. Urðr және Verðandi екеуі де көне норвег тіліндегі verða, ‘болу’ етістігінен туындаған, ол өз кезегінде протогерман тіліндегі *wurdiz, ал протоиндоевропалық тілдегі *wrti сөзінен шыққан, бұл *wert (‘бұру’) түбірінен жасалған сөздік абстракция. Көбінесе, Urðr өткен шақтан (‘болған немесе орын алған’) алса, Verðandi verða етістігінің қазіргі шағынан (‘орын алып жатқан’) туындаған деп есептеледі. Skuld ескі норвег тіліндегі skulu етістігінен шыққан, ‘болуы керек/тиіс/болады’; оның мағынасы ‘болуға тиіс немесе орын алуға керек’.

Басқа герман әйел құдайларымен байланысы

Норналар, фольгьяр, хамгинжар және валькириялар арасында айқын шекара жоқ, сондай-ақ «дисiр» деген жалпы аталым да ерекшеленбейді. Көркемдік еркіндік ескі норн поэзиясында осындай терминдерді өлмелі әйелдерге қатысты қолдануға мүмкіндік берді. Снорри Стурлусонның «Skáldskaparmál» еңбегінен әйелдерге берілген түрлі атаулар туралы мысал келтірейік: Әйелді метафоралық түрде Асирлер, Валькириялар, Норналар немесе табиғаттан тыс күштерге ие әйелдер деп те атауға болады. Норналар мен басқа германдық әйел құдайлары арасындағы бұл тұманды айырмашылықтар Бек Педерсеннің «Ескі норн мифологиясындағы Норналар» кітабында талқыланады.

Куәліктер

Норналар туралы бірнеше сақталған көне скандинавиялық дереккөздер бар. Ең маңызды дереккөздер – «Прозалық Эдда» және «Поэтикалық Эдда». Соңғысында норналар жиі еске алынатын пұтқа табынушы поэзия кездеседі, ал алғашқысында пұтқа табынушы поэзиядан өзге, 12-13 ғасырлардағы исландтық сардар және ғалым Снорри Стурлусонның қайта айтулары, сипаттамалары және түсіндірмелері қамтылған.

Франктың сандығы

Кейбір ғалымдар сегізінші ғасырдағы англосаксондық кит сүйегінен жасалған Франкс қорапшасының оң жақ панелінде бейнеленген үш әйелді үш қарындас (норн) деп санайды.

Теориялар

Норналарға қатысты бірнеше теориялар ұсынылды.

Үш норн

Норс мифологиясында үш негізгі норнның әрқайсысының сәйкесінше өткен, қазіргі және болашақпен байланысты болуы керек деген пікірдің негізі жоқ екенін көрсететін теориялар ұсынылды; керісінше, олардың үшеуі де уақыт ағынымен өрілген тағдырды бейнелейді. Бұдан өзге, үш негізгі норн болды деген идея грек және рим мифологиясының кейінгі ықпалынан туындауы мүмкін деген теориялар бар, онда да тағдырды иеленген құдайлар (Мойрай және Парке) кездеседі.

Танымал мәдениетте

Норндар – танымал манга және аниме «О, менің құдайшам!» туындыларының басты кейіпкерлері. Verðandi (жапон транслитерациясына байланысты Belldandy деп аталады) – серияның басты кейіпкері. Оның үлкен әпкесі Урд (Urd) және кіші әпкесі Скульд – оқиғаның маңызды кейіпкерлері. Amon Amarth 2004 жылы шыққан «Fate of Norns» атты death metal альбомын жазды. Джек пен Энни Норндармен бір миссияларында Magic Tree House-да кездеседі. Shin Megami Tensei: Devil Children 2 видео ойынында (Солтүстік Америкада Demikids деп аталады) Норндар жеке-жеке уақыт сақшылары ретінде бейнеленеді және ойын аяқталған соң жалдауға болатын демон болып табылады. Егер барлығы жиналса, оларды біріктіріп, «Норн» деп аталатын бірден-бір күшті демон жасауға болады, ол оны құрайтын үш жеке демонның қасиеттерін бөліседі және оның жеке бөліктеріне тән үш элементтің барлығына қол жеткізеді. Норндар Филип К. Диктің «Галактикалық емші» кітабында болашақ жазылған кітапты сақтайтын тұлғалар ретінде кездеседі. Нил Гейманның «Американ құдайлары» романында Норндар үш әйел (біреуінің бойы өте биік, екіншісі орташа, үшіншісі – карлик) түрінде бейнеленеді, олар Көлеңкеге (Один) күтуде көмектеседі, содан кейін жақын жердегі шатырда қалады; олар Көлеңкенің қайтыс болған әйелі Лаураны Урдтың шұңқырынан алынған су арқылы қайта тірілтеді; және Мистер Уорлдтың серігі Мистер Таунға оның мойны сындырылатынын болжайды. Норндар Кирон Гиллен мен Джейми МакКелвидің 2014-2018 жылғы «Зұлым + Тәңір» комиксінде пайда болады. Норндар туралы 2018 жылы шыққан God of War, Санта Моника студиясы әзірлеген және Sony Interactive Entertainment (SIE) жариялаған God of War сериясының сегізінші бөлімі, франшизаның скандинав мифологиясына енуін бастады. Оқиғаның басты кейіпкерлері Кратос пен оның жас ұлы Атреус Мидгард әлемі арқылы саяхат жасағанда, олар үздіксіз Норнир сандығы деп аталатын сандықтарға тап болады, олардың әрқайсысын үш жасырын руналық мөрді тауып, Левиафан балтасымен үш мөрді де жылдам соққылау арқылы ашуға болады. Норнир сандықтарының әрқайсысында Кратостың денсаулық және/немесе ашу-ыза көрсеткіштерін біртіндеп жаңартатын коллекциялық заттар бар. 2022 жылы шыққан «Соғыс құдайы» сериясының жалғасында Кратос, Фрея және Мимирдің басы Атреус Асгардта не істеп жатқанын білу үшін Норндарға барды. Олар Норндарға жетіп, Хаймдалдың (Асгардтың күзетшісі) Атреусты өлтіруді жоспарлап отырғанын біледі. God of War II-де кездесетін Moirai-дан айырмашылығы, ойыншы Норндармен шайқаспайды. Guild Wars 2 MMO-да норн деп аталатын викингтерге ұқсас халық бар; олардың тарихы мен этимологиясы викинг мифологиясы мен мәдениеттерінен шабыт алады. Норндарға Банард Корнуэллдің «Саксондық әңгімелер» туындысындағы басты кейіпкер Утред бірнеше рет сілтеме жасайды, ол оларды оның тағдырын басқаратын «Үш тоқымашы» деп атайды.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Бек Педерсен, Карен (2011). Ежелгі скандинав мифологиясындағы Норндар. Dunedin Academic Press. Үлкен Эдда: Викингтер жырлары. Энди Орчард аударған. Penguin Classics. Линдоу, Джон (2001). Скандинав мифологиясы: Құдайлар, батырлар, рәсімдер мен сенімдер туралы анықтамалық. Oxford University Press. Лионаронс, Джойс Талли (2005). "Дизир, Валькири, Вёлува және Норн: Неміс мифологиясының «Вайс фрауендері»" Якоб Гриммнің «Көлеңкелі саяушылар: Есімдер мифологиясы» еңбегінде. Том Шиппи редакторы. Аризона ортағасырлық және Ренессанс зерттеу орталығы. Симек, Рудольф (2007), Анжела Холл аударған. Солтүстік мифологиясының сөздігі. D. S. Brewer. Стурлусон, Снорри (1995), Энтони Фолкс аударған. Эдда. J. M. Dent.