Кіріспе

Тьерра-дель-Фуэгоға жақын Аргентина аралы, Тьерра-дель-Фуэго аралы (Ағылшын тілінде: Staten Island, голланд тілінде Stateneiland; ямана тілінде Chuainisin, яғни "молшылық жері"; хауш тілінде Jaiwesen, яғни "суық аймақ"; және селькнам тілінде Kéoin harri, яғни "тамырлардың тау жотасы") – Тьерра-дель-Фуэгоның шығыс шетінен оқшауланған Аргентина аралы, оны Ле Майр бұғазы бөліп тұрады. Ол Нидерланд Штаттарының Генерал-губернаторы, Нидерланд Парламентінің құрметіне аталған. Арал Аргентинаның Тьерра-дель-Фуэго провинциясының және Ушуая департаменті мен қаласының құрамына кіреді. Ол "Экологиялық, тарихи және туристік провинциялық қорық" ("Reserva provincial ecológica, histórica y turística") деп жарияланды, кіруге Ушуаядан ұйымдастырылған турлар ғана рұқсат етіледі. Аралдағы жалғыз елді мекен – Пуэрто-Парри теңіз станциясы, аралдың солтүстік жағалауындағы терең және тар фьордта орналасқан. 1978 жылы құрылған теңіз станциясында 45 күндік кезеңмен ауысып жұмыс істейтін төрт теңізшінен тұратын команда қызмет етеді. Олар қоршаған ортаны қорғау және кемелердің қозғалысын бақылайды, сондай-ақ төтенше жағдайларда көмек көрсетеді.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін аралда Ямана халқы мекен еткен, олар Ыстық Жер теңізінің оңтүстігіндегі аралдарда қоныстанған. Аралды алғаш 1526 жылы испандық флот капитаны Франсиско де Хосес және оның экипажы тапқан. Оның кемесі, Сан-Лесмес, Тынық мұхитына жасаған испандық Лоаиса экспедициясының бөлігі болды. Кеме дауыл кезінде флоттан айырылып, аралды кездестірді. Испандардан шамамен бір ғасыр өткен соң, голланд зерттеушілері Якоб ле Мэр мен Виллем Шутэн 1615 жылғы 25 желтоқсанда аралдан өтіп, оны Стейтен Ландт деп атады. Ле Мэр мен Шутэн өздерінің «Эндрахт» кемесімен Магеллан бұғазының оңтүстігінен, қазір Ле Мэр бұғазы деп аталатын жолмен өтті. Ле Мэр сол жақта Стейтен Ландт деп атаған құрлықты байқады; ол мұның үлкен «Оңтүстік континенттің» бөлігі болуы мүмкін деп болжады. (Жаңа Зеландияны алғаш еуропалықтардан 1642 жылы көрген голланд зерттеушісі Абель Тасман оған Staten Landt деген ат берген. Тасман да оны кейін Антарктида деп аталған «Оңтүстік континенттің» бөлігі деп есептеген.) 1643 жылғы Вальдивияға голланд экспедициясы Ле Мэр бұғазы арқылы өтуді жоспарлаған, бірақ күшті жел оны оңтүстікке және шығысқа қарай итеруге мәжбүрледі. Хендрик Браувер басқарған шағын флот Тынық мұхитына кіріп, аралдың оңтүстігінен өтті, бұл бұрынғы сенімдерді, оның Terra Australis-тің бөлігі болғанын жоққа шығарды. 200 жылдан астам уақыт бойы еуропалықтар аралда қоныстанбаған. 1862 жылы аргентиналық пилот Луис Пьедрабуэна Порт-Кук маңында паналау орнатып, аралда мөр майын өндіруге арналған шағын кәсіпорын құрды. 1775 жылғы 1 қаңтарда капитан Джеймс Кук қазіргі «Пуэрто Ано Нуэво» деп аталатын жерді «Жаңа жыл порты» деп атады. Мөр аулаушылар онда қысқа ғұмырлы кәсіпорын құрды (1786-1787), бірақ 1787 жылғы 11 қыркүйекте Йорк герцогы керек-жарақтарымен келе жатып апатқа ұшырағаннан кейін оны тастап кетті. Арал Ричард Генри Дананың «Мачтадан екі жыл бұрын» атты кітабында да айтылған. Ол жерді былай сипаттады: «...жалаңаш, қираған, тас пен мұзбен қоршалған, арасында тастар мен бұдырлы төбелерде, бұталардың аз өсімдіктері бар...». Жиырма жылдан кейін, 1884 жылғы 25 мамырда Комодоро Аугусто Лассерре Сан-Хуан-дель-Сальваменто маяғын ашты. Ол 1900 жылдың қыркүйегіне дейін жұмыс істеді. «Әлемнің соңындағы маяқ» (Faro del fin del mundo) деп белгілі маяқтың Жюль Верннің «Әлемнің соңындағы маяқ» (1905) романына шабыттандырғаны айтылады. 1896 жылдан 1902 жылға дейін аралда әскери түрме орналасқан. Оны күшті жел салдарынан зақымдалғаннан кейін Ыстық Жерге көшіруге тура келді.

География

Аралдың шығыс-батысқа қарай ұзындығы шамамен, ал ені шамамен, ал аралдың ауданы терең шығанақтармен тілген. Оның ең биік нүктесі - , және ол Анд тауларының соңғы биіктігі болып саналады. Жыл сайын шамамен жаңбыр жауады. Арал кішкентай аралдар мен тастармен қоршалған, ең ірісі – Обсерватория аралы солтүстікте, ауданы . Аралдың шығыс жағында Сент-Джон мүйісі орналасқан, ол Ле-Мэр бұғазының ағысы мен толқындарынан қашу үшін аралдың айналасында жүретін кемелерге бағдар береді.

Геология

Арал негізінен туф пен лавадан тұратын Юралық Лемейр формациясынан құралған. Дегенмен, Ано Нуэво аралдары, Исла Обсерватория және батыс жағалаудағы Калета Лакруа аймағында негізінен шиферлер, сазды тастар, әк тастар және сұр шашақтардан, сондай-ақ балшық, саз, құм және қиыршық тас мұздық өзендерінің шөгінділерінен тұратын Юралық-Кредалық Бовуар формациясының жақтан шығулары бар. Мұнда кем дегенде 18 фьорд бар, олармен байланысты мұздық шөгінділері, мысалы мореналар мен талдар, әсіресе солтүстік жағалаудағы Сан-Антонио және Колнетт мүйістерінде кең таралған. Солтүстік жағалаудағы маңызды фьордтарға Порт Хоппнер, Порт Пэрри, Порт Базиль Холл, Порт Ано Нуэво, Порт Кук және Сан-Хуан Дель Сальваменто порттары (шығыстан батысқа қарай) жатады. Оңтүстік жағалаудағы маңызды фьордтарға Бахиа Капитан Канепа, Порт Лобо, Порт Ванкувер және Бахиа Блоссом (шығыстан батысқа қарай) жатады. Оңтүстік жағалаудағы Кемпе мүйісі Сан-Антонио мүйісіне қарама-қарсы орналасқан.

Климат

Аралдың климаты суық және ылғалды, ауа райы күн сайын тез және күтпеген өзгерістерге ұшырайды. Көппен климаттық жіктелімі бойынша, өсімдік жамылғысына қарамастан, ол жұмсақ тундралық климат (ET) ретінде жіктеледі – ең жылы айдағы орташа температурасы 10 °C (50 °F) төмен, жыл бойы мол жауын-шашынмен сипатталатын суық климат. Аралдың климатына Антарктика айналасында қалыптасатын және оны қоршаған мұхиттардың әсері зор субполярлық төмен қысым жүйесі күшті ықпал етеді. Жартылай тұрақты жоғары қысым белдемі мен жыл бойы қарқындылығы өзгермейтін, маусымдық айырмашылығы аз субполярлық төмен қысым арасында орналасқандықтан, арал жыл бойы батыс желдеріне ұшырайды. Температура жыл бойы төмен, бірақ шектен тыс ең төмен температуралар байқалмайды. Жазда орташа температура 8,3 °C (47 °F) құрайды, ең жоғары көрсеткіш 16,2 °C (61 °F), ең төменгі көрсеткіш 3,0 °C (37 °F) болса, қыста орташа температура 3,3 °C (38 °F), ең жоғары көрсеткіш 7,7 °C (46 °F), ең төменгі көрсеткіш 4 °C (25 °F) тіркеледі. Орташа температуралар Огнен мүшарабына қарағанда төмен, бірақ мұхиттың әсеріне байланысты ең төменгі температуралар Огнен мүшарабынан жоғары. Жағалау аймақтарында ең суық айда орташа температура 0 °C (32 °F) жоғарылайды, ал биік жерлерде 0 °C (32 °F) төмендеуі мүмкін. Нақты деректер жоқ болғанымен, аралға жылына шамамен жауын-шашын түседі деп есептеледі. Алайда, жер бедеріне байланысты жауын-шашын мөлшері аралдың әртүрлі бөліктерінде әртүрлі болады. Аралдың шығыс бөлігінде 4 жылдық деректер бойынша орташа көрсеткіш құрайды. Жауын-шашын аралда жиі түседі, орташа есеппен жылына 252 күн жауын-шашын болады. Маусым – ең ылғалды ай, ал қазан – ең құрғақ ай. Көккіреу сирек кездеседі. Қыс айларында қар жиі жауады, орташа есеппен 33 күн, бірақ күз және көктемде де қар жаууы мүмкін. Арал жыл бойы бұлтты, күндердің 74% бұлтты болады. Маусым – ең бұлтты ай, ал қазан – ең аспан ашық ай. Тұман сирек кездеседі, жылына орташа есеппен 16 күн байқалады. Патагонияның қалған бөлігі сияқты, арал да күшті батыс желдеріне ұшырайды. Бұл желдер көбінесе ылғалдылықты алып келеді, нәтижесінде жиі дауылдар болады. Желдің орташа жылдамдығы тамыз айында ең жоғары, желтоқсан айында ең төмен болады.

Флора мен фауна

Isla de los Estados аралы Nothofagus оңтүстік биік шыршасының тығыз, аласа ормандарымен жабылған. Жануарлар дүниесін негізінен пингвиндер, косаткалар, теңіз түлкілері, шаяндар және қара қаз құстар құрайды, сондай-ақ адам әкелген еліктер мен ешкілер де бар. Арал Магеллан пингвинінің Атлантика мұхитының оңтүстігіндегі ең оңтүстік көбею орындарының бірі болып табылады. Көктемнің соңында XVIII ғасырдың соңғы жартысынан бастап Isla de los Estados аралы теңіз түлкілерін аулау орны ретінде пайдаланыла бастады.