Кіріспе

Хуан Фернандес аралдары (lang es) – Тынық мұхитының оңтүстігінде орналасқан, туризм мен балық шаруашылығына тәуелді, сирек қоныстанған аралдар тобы. Чилидің жағалауынан тысқары орналасқан, олар үш негізгі жанартаулық аралдан тұрады: Робинзон Крузо, Алехандро Селкирк және Санта-Клара. Бұл топ Чилидің Аралдық Чилисінің құрамына кіреді. Аралдар, ең алдымен, 1704 жылдан бастап төрт жылдан астам уақыт бойы кемеден тыс қалған теңізші Александр Селкирктің туған жері ретінде белгілі, бұл ағылшын жазушысы Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» романына шабыттандырған болуы мүмкін. Архипелагтың қазіргі тұрғындарының көп бөлігі Робинзон Крузо аралында, негізінен астанасы Сан-Хуан Баутистада, аралдың солтүстік жағалауындағы Камберленд шығанағында қоныстанған. Аралдар тобы Чилидің Вальпараисо аймағының (соның ішінде Рапануи аралы да бар) бір бөлігі болып табылады және Десвентурадас аралдарымен бірге Вальпараисо провинциясының тоғыз коммунасының бірін құрайды. Аралдарды 1570 жылдары ашқан саяхатшы Хуан Фернандес есімімен атаған.

География

Робинзон Крузо аралы, сондай-ақ Isla Más a Tierra деп те аталады, Оңтүстік Америка материгіне ең жақын орналасқан және Хуананго, Винилья, Лос Шамелос, Лос Клавелес және Эль Вердуго сияқты бірнеше кіші аралдармен қоршалған. Санта-Клара Робинзон Крузо аралының оңтүстік-батысында жатыр. Алехандро Селькирк аралы, сондай-ақ Isla Más Afuera деп те аталады, одан әрі батысқа қарай орналасқан. Алехандро Селькирк – Хуан Фернандес аралдарының ең үлкені, оның ең биік шыңы – Серро де Лос-Иносентес – архипелагтың ең биік нүктесі болып табылады. Робинзон Крузо архипелагтағы екінші үлкен арал, оның ең биік шыңы – Эль Юнке. 2012 жылы Робинзон Крузо аралында 843 адам тұрды. Санта-Клараның ауданы және биіктігіне жетеді, ол адам қоныстанбаған арал. Хуан Фернандес аралдарының Робинзон Крузо үшін және Алехандро Селкирк үшін ең жоғары биіктігі, сәйкесінше, ғарыштан көрінетін Карман вихри көшесі деп аталатын құбылысты тудырады. Аралдардың пайда болуы – бұл Наска тақтасының Хуан Фернандес ыстық нүктесінің үстінен қозғалуының нәтижесіндегі жанартаулық процестерге байланысты. Тақта ыстық нүктеден шығысқа қарай жылжығанда, жанартаулық жарылыстар Хуан Фернандес жотасын қалыптастырды, ал содан кейін Перу-Чили шұңқырында Оңтүстік Америка құрлығының астына батып кетті. Аралдар теңіз асты жотасының шыңдары теңіз деңгейінен жоғары көтерілген жерлерде пайда болған. Радиометриялық зерттеулер көрсеткендей, Санта-Клара ең көне арал – 5,8 миллион жыл, одан кейін Робинзон Крузо – 3,8–4,2 миллион жыл, ал Александр Селкирк – 1,0–2,4 миллион жыл. Хуан Фернандес аралдарының маңындағы теңіз түбінде марганец-темір түйіндерінің мол қоры бар, олар экономикалық тұрғыдан қызығушылық тудыруы мүмкін. Кейбір ғалымдар бұл аралдарды Оңтүстік Американың шеткі айманы емес, Океанияның ең шығыс нүктелерінің бірі деп санайды. Джон Рэндалл мен Альфредо Сеа Эгана авторларының "Пасха аралының жағалау балықтары" атты кітабында Хуан Фернандес аралдарының "ихтиофаунасы Оңтүстік Америкаға қарағанда Океанияға көбірек ұқсас" екені айтылған.

Климат

Аралдардың субтропикалық климаты Жерорта теңізінің ықпалымен (Cfa) сипатталады. Бұл климатты аралдардың шығысына қарай солтүстікке қарай ағатын суық Гумбольдт ағысы және оңтүстік-шығыс пассат желдері жұмсартады. Температура 10 °C (50 °F) пен 25 °C (77 °F) аралығында, ал жылдық орташа температура 15,7 °C (60 °F) құрайды. Биік жерлерде әдетте салқын болады, Робинзон Крузо аралында кейде аяз болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жылдан жылға өзгереді. Жаңбырдың көптеген өзгермеліліктері Эль-Ниньо-Оңтүстік тербелісіне байланысты. Жауын-шашын қыс айларында көбірек болады және биіктікке және беткей бағытына қарай өзгереді; биік жерлерде жаңбыр көбінесе күнделікті жауады, ал Робинзон Крузо мен Санта-Клараның батыс, желден қорғалған жағы құрғақ болады.

Биота және экология

Хуан Фернандес аралдарында сирек кездесетін және эндемикалық өсімдіктер мен жануарлардың жоғары үлесі бар, және олар ерекше экоаймақ ретінде танылған. Аралдардың жанартаулық тегі мен қашық орналасқандығы аралдардың флорасы мен фаунасының мұхит арқылы архипелагқа қашықтан жеткенін білдіреді; нәтижесінде, аралда салыстырмалы түрде аз өсімдік және жануар түрлері кездеседі. Архипелагтың өсімдіктері мен жануарларының ең жақын туыстары Оңтүстік Американың оңтүстігіндегі қоңыржай жапырақты және аралас орманды экоаймақтарда табылады, оның ішінде Вальдивия қоңыржай ылғалды ормандары, Магеллан субполярлық ормандары және Десвентурадас аралдары.

Флора

Хуан-Фернандес аралдарында тамырлы өсімдіктердің 209 түрі бар, олардың шамамен 150-і гүлді өсімдіктер, ал 50-і – папоротниктер. Түрлердің 126-сы (62 пайызы) эндемик, оның ішінде 12 эндемик туыс және екі эндемик отбасы – Lactoridaceae және Thyrsopteridaceae. Көптеген өсімдіктер Антарктика флорасына тән және Оңтүстік Американың оңтүстігі, Жаңа Зеландия және Австралияда кездесетін өсімдіктермен туыс. Өсімдік аймақтары көбінесе биіктікке сәйкес келеді: төменгі биіктікте шөптесін және бұталы жерлер, орта биіктікте биік және тау ормандары, ал ең биік биіктікте бұталы жерлер. Екі негізгі аралда өсімдік қауымдастықтары шамалы ерекшеленеді. Алехандро Селкирк аралдарының көбісі 0-ден бастап шөптесін жерлермен жабылған, арасында орманды шатқалдар (кебрадалар) бар, онда Мырцеугения және Зантоксилум фагараның құрғақ ормандары өседі. 0-ден бастап төменгі тау ормандары, ал 0-ден бастап жоғары тау ормандары орналасқан. Ағаш шебі шамамен 1500 метрде, одан жоғары альпілік бұталы және шөптесін жерлер, Ацена, Диксония, Дримис, Эмпетрум, Гуннера, Мюртеола, Пернеттия және Угни сияқты қоңыржай Магеллан өсімдіктері басым. Робинзон Крузода 0-ден бастап шөптесін жерлер басым, 0-ден бастап енгізілген бұталар, 0-ден бастап биік ормандар, Cuminia fernandezia, Fagara және Rhaphithamnus venustus-тың тығыз ағаш жамылғысы бар 0-ден бастап тау ормандары, 0-ден бастап ағаш папоротник ормандары және Санта-Клараның үстіндегі бұталы ормандар шөптесін жерлермен жабылған. Архипелагтың биік және төменгі тау ормандарында үш эндемик түр басым: екі негізгі аралдағы Дримис конфертифолия, Робинзон Крузодағы М. фернандезиана және Александр Селкирктегі М. шулзеи. Оңтүстік жарты шардағы Dicksonia туысының эндемик ағаш папоротниктері (Робинзон Крузодағы D. berteroana және Александр Селкирктегі D. externa) және Thyrsopteris (T. elegans) эндемик туысы ағаш папоротник ормандарындағы басым түрлер болып табылады. Сандал ағашының эндемик түрі Santalum fernandezianum, хош иісті ағашы үшін тым көп пайдаланылып, 1908 жылдан бері көрінбеген және жойылған деп есептеледі. Хуан-Фернандес аралдарына ендемик шона пальмасы (Juania australis) құрып кету қаупі төніп тұр.

Фауна

Хуан-Фернандес аралдарында өте шектеулі жануарлар дүниесі бар, жергілікті сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар немесе қосмекенділер жоқ. Аралдарда 17 түрлі құс көбейеді. Аралдың үш эндемикалық құс түрі және үш эндемикалық түр-құс түрлері бар. Адамдар әкелген жануарлардың ішінде егеуқұйрықтар мен ешкілер бар. Робинзон-Крузо аралында эндемикалық және құрып кету қаупі төнген Хуан-Фернандес отты тажы (Sephanoides fernandensis) мекендейді. Бұл ірі құстың саны шамамен 500 жекелеме деп есептеледі. Басқа эндемикалық құс түрлері – Робинзон-Крузо аралының Хуан-Фернандес тиран құсы (Anairetes fernandezianus) және Алехандро Селкирк аралының Масафуэра раядитосы (Aphrastura masafuerae). Аралдар екі құрт түрінің толық белгілі көбелектеп өсіп-көбейетін популяциясын қамтамасыз етеді: Stejneger's Petrel (Pterodroma longirostris) (IUCN статусы VU) және Хуан-Фернандес Petrel (Pterodroma externa) (IUCN статусы VU). Сонымен қатар, Хуан-Фернандес аралдарында үшінші көбелектеп өсіп-көбейетін құрт түрі – Де-Филиппи Petrel (Pterodroma defilippiana) (IUCN статусы VU) болуы мүмкін, оның басқа белгілі көбелектеп өсіп-көбейетін жері – Десвентурадас аралдары. Магеллан пингвині архипелагтың Робинзон-Крузо аралында көбейеді. Хуан-Фернандес архипелагының барлық үш аралы BirdLife International ұйымы тарапынан Маңызды құс аймақтары (IBA) ретінде танылған. Теңіз суларында (Jasus frontalis) тікенді қызылшаңар (қақасы жоқ) мекендейді. Хуан-Фернандес жүні бар иті (Arctophoca philippii) да осы аралдарда өмір сүреді. Бұл түр 16-19 ғасырларда жойылуға жақын болған, бірақ 1965 жылы қайта табылды. 1970 жылы жүргізілген санақ нәтижесінде онда шамамен 750 жүні бар иті тіршілік ететіні анықталды. Десвентурадас аралдарында, солтүстікке қарай орналасқан, тек екеуі ғана көрілді. Десвентурадалардың нақты саны одан да көп болуы мүмкін, себебі олар теңіз үңгірлерінде жасырынуға бейім. Халық саны жыл сайын 16-17 пайызға өсуде.

Тарихқа дейінгі дәуір

Австралия Ұлттық университетінің археологтары 2008 жылы жазған бір баяндамада: «Хуан Фернандес аралдарындағы палеоэкология және археологияның үйлесімді зерттеуі еуропалықтар келгенге дейін аралдарда адам қызметі болмағанын көрсетті» делінген. 2002 жылы ихтиологтар Инго Хан мен Уве Рёмер былай деп жазды: «Географиялық тұрғыдан оқшауланған Хуан Фернандес аралдары еуропалық теңізшілердің 1574 жылы оларды ашқанға дейін адамның араласуынан сақталған болуы мүмкін. Полинезиялықтар Пасха аралынан артық шығысқа, ал Солтүстік Америкалықтар Оңтүстік Америка құрлығының батысына жетпеген».

Ашылу

Архипелаг 1574 жылғы 22 қарашада испан теңізшісі Хуан Фернандес тапқан. Ол Кальяо мен Вальпараисо арасындағы теңіз жолымен жүзіп, Чили жағасынан жүздеген шақырым қашықтықтағы солтүстік Гумбольдт ағысынан аулақ өтті – бұл маршрутты ол өзі де ашқан еді. Ол аралдарды Мас Афуэра, Мас а Тиерра және Санта-Клара деп атады. 17-18 ғасырларда аралдар қарақшылардың тығырыны ретінде пайдаланылып, жазалау ошағына айналды. Осы кезеңде Александр Селкирк аралдарда қалып қойды. 1740 жылдары Комодор Ансонның флотилиясы Оңтүстік теңіздерге жасаған сәтсіз саяхаты барысында аралдарға тоқтады. 1790 жылы Алессандро Маласпина архипелагтың орналасқан жерін нақтылады, ал бұрынғы карталарда орналасуы туралы әртүрлі мәліметтер болған. 1795 жылы, «Лондон» (капитан Джошуа Кофин) кемесімен басталган британдық және американдық кит аулау кемелері аралдарға үнемі келіп тұрды. 19 ғасырдың басында, теңіздік тері саудасы кезінде аралдар теңіз түлкісінің терісіне бай көз болды, және Хуан Фернандес теңіз түлкісінің саны құрылысқа жетіп, жойылу қаупі туды. Ричард Генри Дана кіші өзінің «Мачтадан екі жыл бұрын» (VII тарау) атты кітабында 1834 жылғы аралдарды көргенін сипаттады. Сол кезде негізгі арал жазалау ошағы ретінде қолданылып жатты. Алайда, 1840 жылдардың басында доктор Джон Колтер аралға келгенде, шамамен 1000 тұтқын көтеріліс жасап, оларды ұстап тұрған сарбаздар мен губернаторды өлтіргеннен кейін аралтың құмға сіңгенін хабарлады. Тұтқындар Чили құрлығына қашып, содан кейін «көптеген адамдар» іздестіріліп, атылды. Бұл оқиға Колтердің «Тынық мұхитындағы оқиғалар» (1845) кітабында жазылған. 1908 жылы аралдарға швед Магеллан экспедициясы келді, ал Карл Скоттсберг Santalum fernandezianum ағашын тірі күйінде көрген соңғы адам болды деп саналады. 1914 жылдың соңында аралдар адмирал Максимилиан фон Шпеедің Шығыс Азия эскадрильясы үшін кездесу орны болды, ол кемелерін жинап, Корольдік флотқа қарсы жеңіске жетті. Бір айдан кейін Фолкленд аралдары шайқасында Корольдік флот жеңіске жеткеннен кейін, жалғыз аман қалған неміс крейсері 1915 жылдың басында Мас а Тиеррада заңсыз түрде қуып жетеліп, бұғатталды, бірақ ол Чилидің теңіз аумағында болды, онда британдық крейсерлермен болған қысқаша шайқастан кейін батып кетті. 1966 жылы Чили үкіметі туризмді дамыту мақсатында Мас Афуэра аралын Алехандро Селькирк аралы деп, ал Мас а Тиерраны Робинзон Крузо аралы деп атады. Айта кетейік, Селкирк Мас Афуэраға ешқашан аяқ баспаған, тек Мас а Тиерраға ғана барған. 2007 жылғы 30 шілдеде конституциялық реформа Хуан Фернандес аралдары мен Пасха аралына Чилидің «арнайы аумақтары» мәртебесін берді. Харта қабылданғанша архипелаг Вальпараисо облысының коммунасы ретінде басқарылатын болады. 2010 жылғы 27 ақпанда Чилидің Мауле аймағында болған 8,8 балдық жер сілкінісінен кейін цунами аралдарға соқтығысып, кем дегенде 8 адам қаза тапты. 11 адам жоғалып кеткені хабарланды. Кейбір алғашқы есептерде цунамидің биіктігі жоғары болғаны айтылды, бірақ кейінірек өлшемдер көрсеткендей, Робинзон Крузо аралындағы Сан-Хуан Баутиста қаласының көп бөлігі қирады.

Үкімет

Коммуна ретінде Хуан-Фернандес аралдары Чилидің үшінші деңгейдегі әкімшілік бөлімдері болып табылады, оларды муниципалдық кеңес басқарады. Кеңестің басшысы – әр төрт жыл сайын тікелей сайланатын мэр (langes). 2021–2024 жылдар аралығындағы қазіргі мэр – Пабло Андрес Манрикес Ангуло. Чилидің сайлау бөлімдері шеңберінде коммуна, Вальпараисо және Рапануи (Пасха аралы) аймақтарымен бірге 13-ші сайлау округінде Жоакин Годой (RN) және Алдо Корнехо (PDC) депутаттар палатасында өкілдік етті. Сенатта олар Франсиско Чахуан Чахуан (RN) және Рикардо Лагос Вебер (PPD) 6-шы сенаторлық округтің (Вальпараисо жағалауы) құрамында болды.

Саяхат

Аралдар Робинзон Крузо аралында орналасқан Робинзон Крузо әуежайымен қамтамасыз етілген.