Кіріспе

Қоян шаруашылығы – қояндарды еті, терісі немесе жұны үшін мал ретінде өсіру және көбейтуге арналған ауыл шаруашылығы саласы. Қоян шаруашылығы қоян өсірушілер мен хоббистердің қоян тұқымдарын жетілдіру, жаңа тұқымдар шығару және осы еңбектерінің нәтижелерін көрсету үшін де қолданылады. Ғалымдар зерттеу жұмыстарында қояндарды модельдік организм ретінде пайдалану және басқару үшін қоян шаруашылығын жүзеге асырады. Қоян шаруашылығы әлемдік практика ретінде кем дегенде 5 ғасырдан бері қолданылып келеді.

Ертедегі шаруашылық

Испанияның атында ежелгі қояндардың көп болуының әсері болған болуы мүмкін. Б.з.д. 12 ғасырында оның жағалауына келген финикиялық теңізшілер еуропалық қоянды өздерінің отанындағы белгілі тау хираксымен (Procavia capensis) жаңылыстырып алған. Олар өздерінің жаңа табылған жерін «хиракстар елі» деген мағына беретін «иа шепан хам» деп атады. Бір теория бойынша (бірақ бұл сәл даулы), римдіктер қолданған осы атаудың бұрмалануы Иберия түбегінің латынша аты – Испанияға айналған. Еуропалық қоянды үйрету, ойыншылық және мал шаруашылығының бірігуінен баяу дамыды. Римнің Жерорта теңізіне үстемдік құрған кезінде теңіз арқылы тасымалданған көптеген азық-түліктердің ішінде Испаниядан қоян да әкелінді. Римдіктер қоян аулау үшін күміс түлкілерді де әкелді, содан кейін римдіктер қоянды және қоян шаруашылығын Италияның басқа бөліктеріне, Францияға және Рим империясының барлық аймақтарына, соның ішінде Британ аралдарына таратты. Қояндар қоршалған жерлерде де, жабайы қорықтарда да ұсталды. Британ аралдарында осы қорықтар варен немесе гарт деп аталды, ал қояндарды ұқсас жабайы қояндардан ажырату үшін кони деп аталды.

Ерте тұқымдар

Қояндарды Еуропаның шаруалары мен ауыл тұрғындары әдетте үй шаруашылығының малдарының бір бөлігі ретінде ұстаған. Қоян шаруашылығы, оның ішінде жем үшін шөптер мен шөп жинау, көбінесе үйдің немесе шаруа қожалығының балаларына жүктелген. Бұл қояндар көбінесе «жалпы» немесе «еттік» қояндар болған және нақты бір тұқымға жатпаған, бірақ аймақтық түрлері мен топтары пайда болған. Осы түрлердің кейбіреулері аймақтық тұқымдар ретінде сақталған, мысалы, Швецияның Готланд тұқымы. Брабанкон тұқымы қазір жойылған деп есептеледі, бірақ оның ұрпағы – голланд тұқымы, үй жануарлары саудасы үшін танымал кішкентай қоян болып табылады. Қояндар, ешкілер және басқа да төзімді малдар кейінгі кемелерге азық-түлік қамтамасыз ету үшін жиі аралдарға жіберілетін.

Қиялдың өрлеуі

Қоян өсірудің соңғы кезеңі – ет, жүн, тері және зертханалық қолданыстан асып, үй жануарлары мен қызығушылық тудыратын «көрікті» қояндарды өсіруге жетті. «Фанси» термині бастапқыда ұзын құлақты «лоп» қояндарына қатысты қолданылды, себебі олар көрмеге шығару үшін өсірілген алғашқы түр болды. Мұндай қояндар алғаш рет 1820 жылдары Англиядағы ауыл шаруашылығы көрмелеріне қабылданды, ал 1840 жылы «Fancy Rabbits» көрмелерін насихаттау және реттеу үшін клуб құрылды. Ұлттық деңгейдегі ұйымдардың құрылуымен қоян өсірушілер танылған стандарттарды қолдана отырып, тұқымдар мен сорттарды дамытуға мүмкіндік алды, сондай-ақ қоян көрмелері үшін өсіру тез қарқынмен дами бастады. Мұндай ұйымдар мен қауымдастықтар Еуропа бойынша, әсіресе Германияда, Францияда және Скандинавияда құрылды. Соңында, Еуропа мен АҚШ-тағы фермерлер дәнді дақылдар, құс және еңбекші мал өндірісіне қолданылған ғылыми принциптерді құс шаруашылығына да қолдана бастады. Ұлттық ауыл шаруашылығы асыл тұқым станциялары жергілікті қоян тұқымдарын жақсарту және өнімді тұқымдарды енгізу үшін құрылды. Ұлттық селекциялық орталықтар ет, тері және жүн өндірісіне арналған тұқымдарды дамытуға баса назар аударды, бірақ бұл Еуропада ұзақ сақталды. Ал осы уақытта жергілікті нарықтар үшін қоян өсіру, ақуыз өндірудің тиімді тәсілі ретінде, дамып келе жатқан елдерде маңызға ие болды. Әртүрлі көмек көрсету агенттіктері қоянды мал ретінде пайдалануды қолдайды. Бұл жануарлар әсіресе әйелдердің үйден тыс жұмыспен қамтылуы шектеулі аймақтарда өте пайдалы, себебі қояндарды шағын аумақтарда сәтті өсіруге болады. Осы факторлар Солтүстік Америка мен Еуропаның дамыған елдеріндегі жергілікті өнім жеушілер мен шаруалар арасында қоянды «үй шаруашылығына арналған мал» ретінде танымал етуге септігін тигізді. The Livestock Conservancy ұйымының жойылып бара жатқан асыл тұқымдар тізіміне қоянның енгізілуі де мал шаруашылығын сақтаушылардың қызығушылығын арттырды. Керісінше, Азияда (әсіресе Қытайда) қоян өсіру және оны әлемдік экспортқа сату көлемі артып келеді. 1976 жылы құрылған Дүниежүзілік қоян ғылымы қауымдастығы (WRSA) «қоян өнеркәсібінің әртүрлі салаларын дамытуға үлес қосатын әлемнің барлық аймақтарындағы адамдар арасында білім мен тәжірибе алмасуын барлық мүмкіндіктермен жеңілдету» мақсатымен құрылды. WRSA әр төрт жыл сайын әлемдік конференция өткізеді.

Қазіргі заман (2000 қазіргі заман)

Жыл сайын әлемде шамамен 1,2 миллиард қоян ет үшін сойылады. Соңғы жылдары, кейбір елдерде жануарлар құқығын қорғаушылар куникультураны бірнеше бағытта қысымға алды. Дамыған елдерде ғылыми тәжірибелерде қояндарды қоса алғанда, жануарларды пайдалану қатаң тексеруге алынуда. Регламенттердің күшеюі осы мақсатта жануар өндірудің құнын арттырды және басқа тәжірибелік нұсқаларды көбірек тартымды етті. Кейбір зерттеушілер жануарлар моделін қажет ететін зерттеулерден бас тартты. Сонымен қатар, House Rabbit Society ұйымының аясындағы түрлі құтқару топтары, қояндарды өсіруге (дамыған елдерде тамақ ретінде болса да) қарсы белсенді түрде күресіп келеді, себебі бұл жаман күтімге ұшыраған, қажетсіз немесе тастап кетілген жануарлардың санын арттырады. Шаруашылық және шағын шаруашылықтардың өсуі, бұрын кездеспеген географиялық аймақтарда қоян өсірушілердің көрінуіне әкелді. Бұл сою және қалдықтарды басқару регламенттері бойынша аймақтық шиеленістерге алып келді. House Rabbit Society ұйымдарымен, сондай-ақ этикалық вегетариандықтармен және вегандармен қояндарды үй жануарлары ретінде емес, ет және тері үшін пайдалану мәселесі бойынша даулар туындады. Керісінше, көптеген шаруашылық иелері ірі қара, шошқа және құс шаруашылығындағы жануарлардың әл-ауқаты туралы алаңдаушылықты ет үшін қоян өсіруді таңдаудың маңызды факторы ретінде көрсетеді. 2022 жылдың тамызында Ұлыбританиядағы "Shut Down T&S Rabbits" атты жануарлар құқығын қорғау тобы Шығыс Мидлендс аймағындағы қоян еті және терісі фермаларының желісін жабуға қол жеткізді. Куникультураның болашақ бағыты нақты емес, бірақ әлемнің ешбір бөлігінде жойылу қаупі жоқ сияқты. Оның қолданылу салаларының кеңдігі және түрдің әмбебаптығы, қоян өсіруді планетаның әртүрлі аспектілерінде жалғастыруға жеткілікті болып көрінеді.

Ет қоян

Қоян етін өндіру үшін әлемнің әртүрлі аймақтарында өсіріледі. Көптеген елдерде шағын шаруашылықтар мен аула шаруашылықтары кең таралған, ал ірі коммерциялық өндіріс Еуропа мен Азияда шоғырланған. Шағын кәсіпкерліктер үшін бірнеше жергілікті қоян тұқымдарын пайдалану ыңғайлы болуы мүмкін. Көптеген жергілікті, "rustico", жергілікті немесе басқа да мұралық тұқымдар белгілі бір географиялық аймақта ғана қолданылуы мүмкін. Басқа мақсаттарға (зертханалық, көрмелік, шоу, жүндік немесе үй жануарлары) арналған сапасы төмен немесе "бракталған" жануарлар, әсіресе шағын шаруашылықтарда ет үшін пайдаланылуы мүмкін. Ірі қоян тұқымдары сирек қолданылады, себебі олардың өсуі ұзаққа созылады (жемінің құны жоғары) және сүйектерінің үлкендігі (еттің мөлшері азаяды). Кәдімгі қоян тұқымдары да өндіріс құнының жоғары болуы, өсудің баяудығы және төлдің аздығы себепті сирек қолданылады. Шағын шаруашылықтарда қолданылатын көптеген тұқымдар мен түрлерге қарағанда, Жаңа Зеландия және Калифорния тұқымдары, сондай-ақ олардың будандары коммерциялық қоян шаруашылықтарында ет өндірісі үшін жиі қолданылады. Жақсы еттік қоянның негізгі қасиеттері – сою кезіндегі өсу жылдамдығы мен салмағы, сондай-ақ аналық қабілеті. Осы қасиеттерді барынша арттыру үшін арнайы коммерциялық тұқымдар өсірілген. Қоянды жеті апталық жасында союға болады, ал осы тұқымдардың аналықтары әдетте 8-12 төл туады. Коммерциялық ет өндірісі үшін Флорида Ақ және Алтекс сияқты қоян тұқымдары да дамытылған. Францияда өсірілген қоян асыл тұқымдары халықаралық ет қоян фермерлері арасында танымал, кейбіреулері жергілікті қоян шаруашылығын жақсарту үшін Қытайға дейін сатып алынады. "Жас қоян" – тірі салмағы 70-90 күн аралығындағы қоян. "Қуырылатын қоян" – тірі салмағы 90 күннен 6 айға дейінгі қоян. "Қайнатылатын қоян" – 6 айдан асқан, салмағы жоғары қоян. "Қара қоян" (ақ емес кез келген түс) "ақ қояннан" (немесе "альбино қоян") сәл қараңғырақ болғандықтан, әдетте арзан бағада сатылады. (Көптеген тұтынушылар ақшыл етті артық көреді.) Қара қоянның терісін сыпыру ақ қоянға қарағанда қиын. АҚШ-та ақ қоянның тірі салмағы үшін ең жоғары баға беріледі. Алайда, Еуропада ескі және ірі қояннан алынған қара қоянға да сұраныс бар. Асханада қара қоянды әдетте ақ қояннан басқаша дайындайды. 1990 жылы әлемдегі қоян етінің жылдық өндірісі 1,5 миллион тоннаға бағаланды. 2014 жылы бұл көрсеткіш 2 миллион тоннаға жетті. Қытай – әлемдегі ең ірі қоян етін өндіруші және тұтынушы елдердің бірі, ол әлемдік тұтынудың шамамен 30% құрайды. Қытайдың өзінде қоян көптеген провинцияларда өсіріледі, ал қоян етінің көп бөлігі (ұлттық өндірістің шамамен 70% -ы, жылына 420 000 тоннаға тең) Сичуань алқабында (Сичуань провинциясы мен Чунцин) тұтынылады, онда ол ерекше танымал.

Жүнді қоян

Ангора, америкалық Фузи Лоп және Джерси Вулли сияқты қояндар жүнді өндіреді. Дегенмен, американдық Фузи Лоп және Джерси Вулли екеуі де кішкентай тұқым болғандықтан, коммерциялық жүн өндірісі үшін ағылшын Ангорасы, Сатин Ангорасы, Гигант Ангорасы және француз Ангорасы сияқты ірі Ангора тұқымдары ғана қолданылады. Олардың ұзын жүні қырқылады, таралады немесе жұлынады (түйілген кезде денеден шаштарын ақырындап тартып алу) және содан кейін түрлі өнімдер жасау үшін жіпке тоқылады. Ангора свитерлерін көптеген киім дүкендерінен сатып алуға болады және көбінесе басқа жүн түрлерімен қоса қолданылады. 2010 жылы Ангора қоян жүнінің 70 пайызы Қытайда өндірілді. Қоян жүні, жалпы Ангора деп аталады, қой жүнінен 5 есе жылырақ.

Қабық қоян

Қалың жүнді сауда үшін бірнеше қоян тұқымы шығарылған. Рекс, Сатин және Чинчилла сияқты тұқымдар көбінесе жүні үшін өсіріледі. Әр тұқымның жүнінің ерекшеліктері бар, және олардың барлығында кең түрлі түстер мен өрнектер кездеседі. Жүнді қояндарға жүн өндірісі үшін арнайы теңдестірілген диета беріледі, ал жүндері ең жақсы жағдайына жеткенде жиналады. Қоян жүні бүкіл әлемде кеңінен қолданылады. АҚШ-тың Сыртқы ауыл шаруашылығы қызметінің GAIN CH7607 есебіне сәйкес, Қытай Скандинавиядан жүннің 80%-ын және Солтүстік Америкадан 5%-ын импорттайды.

Көрме қояндары

Көптеген қоян шаруалары қояндарын бір тұқымдағы басқа таза тұқымды қоянмен жарысу үшін өсіреді. Қояндар сол елдің басқарушы ұйымдары белгілеген стандарттар бойынша бағаланады. Бұл ұйымдар адамдардан құралғандықтан, саяси көзқарастарға ие болуы және басқару кеңесіндегі белгілі бір тұлғалардың пікірлерін көрсетуі мүмкін. Дегенмен, сирек кездесетін қоян тұқымдарын сақтауға, шаруалар арасында байланыс орнатуға және халықты біліммен қамтуға көмектесетін механизм ретінде бұл ұйымдардың құндылығы зор. Мысалы, Америка қоян шаруаларының қауымдастығы және Ұлыбритания қоян кеңесі.

Зертханалық қояндар

Қоянды зертханалық жұмыстарда, мысалы вакциналар үшін антиденелер өндіруде және еркек адам репродуктивтік жүйесінің токсикологиясын зерттеуде пайдаланып келеді және қазір де қолданылуда. Қоянмен тәжірибелер жүргізу Луи Пастердің 1800 жылдардағы Франциядағы жұмысына дейін барып тіреледі. 1972 жылы АҚШ-та тәжірибелер үшін шамамен 450 000 қоян қолданылды, ал 2006 жылы бұл көрсеткіш шамамен 240 000-ға дейін төмендеді. Ұлттық денсаулық институты жариялаған «Экологиялық денсаулыққа қатысты перспектива» журналында былай делінген: «Қоян – химиялық заттардың немесе басқа да стимуляторлардың еркек репродуктивтік жүйеге тигізетін әсерін зерттеу үшін өте құнды модель». АҚШ-тың Гуманитарлық қоғамының мәліметінше, қоянды астма, инсульт алдын алу, кістік фиброз, қант диабеті және қатерлі ісіктерді зерттеуде де кеңінен пайдаланады. Қоян шаруашылығы зерттеулермен екі жағынан байланысты: біріншіден, ғылыми принциптерді тексеру үшін жануарларды ұстау және өсіру. Кейбір тәжірибелер үшін белгілі бір дәрінің жанама әсерлерін толық бағалау үшін сол дәрімен емделген бірнеше ұрпақ жануарларды ұстау қажет. Сонымен қатар, жануарларды өсіру және тәжірибелер жүргізу мәселесі де бар. Жаңа Зеландиялық ақ қоян зерттеулер мен сынақтар үшін ең көп қолданылатын тұқымдардың бірі. Жаңа Зеландиялық ақ қоянның ауруларға және қатерлі ісіктерге төзімділігі әртүрлі болатын арнайы тұқымдары шығарылды. Сонымен қатар, кейбір тәжірибелер «нақты патогендерден таза» жануарларды пайдалануды талап етеді, бұл жануарларды ұстауға және қатаң гигиеналық талаптарды сақтауға қажеттілік тудырады. Жануарлардың құқықтарын қорғаушылар жануарлармен жүргізілетін барлық тәжірибелерге қарсы, қоян да осыдан ерекшеленбейді. Косметиканы жануарларға сынау үшін қолданылатын Драйз тестінде қоянды пайдалану жануарлар зерттеуіндегі қатыгездіктің мысалы ретінде келтіріледі. Драйз тестілерінде әдетте альбинос қояндар қолданылады, себебі олардың көз жасы бөлінуі басқа жануарларға қарағанда аз, ал көз пигментінің болмауы әсерді көруді жеңілдетеді. Қояндар тұтқындық жағдайында қояншаңырабына (rabbitpox) ұшырауға бейім, бұл жағдай табиғатта кездеспейді.

Үй шаруашылығы

Үй қояндарын ұстаудың қазіргі заманғы әдістері әлемнің әр аймағында, қоянның түріне, технологиялық және қаржылық мүмкіндіктерге, мақсатына, ұсталатын жануарлардың санына, сондай-ақ иесінің немесе фермердің жеке талғамына қарай өзгеріп отырады. Әр түрлі мақсаттарға жер бірлігіне жануарлардың санын барынша арттыру (әсіресе жер құны жоғары немесе тұрғын алабы шағын жерлерде кең таралған), еңбекті азайту, шығындарды төмендету, жануарлардың тіршілік ету мүмкіндігі мен денсаулығын жақсарту және нарықтың нақты талаптарын орындау (мысалы, таза жүн немесе жайылымда өсірілген қоян) кіреді. Бұл мақсаттардың бәрі бір-бірін толықтырмауы мүмкін. Егер қоянды ұстау мемлекеттік реттеуге алынса, онда белгілі талаптар қойылады. Сондай-ақ, түрлі салалар осы типтегі қоян өнімдерінің болжамды нәтижелерін қамтамасыз ететін, қалыпты қабылданған тәжірибелерді пайдаланады.

Экстенсивті куникультуралық тәжірибе

Экстенсивті кроликтер өсіру – бұл қоянды интенсивті өсіруге қарағанда төменгі тығыздықта және төменгі өндіріс деңгейінде ұстау тәсілі. Қояндарға қатысты алғанда, бұл өндіріс түрі жұқпалы паразиттер (әсіресе кокцидиялар) және түсік тастау мен репродуктивті функцияның жоғалуын алдын алудағы тамақтанудың ролін түсінуге дейін, яғни микробтар туралы теория пайда болғанға дейін, дерлік барлық жерде қолданылып келді. Қоянды "өсірудің" ең кең таралған әдісі – ет немесе тері үшін жабайы немесе қолға үйретілмеген қояндарды аулау, мысалы, 1990 жылдарға дейін Австралияда болғандай. Уоррендегі кроликтер өсіру шаруашылығы біршама бақыланады, себебі жануарлар әдетте белгілі бір аумақта ұсталады және оларға аз мөлшерде қосымша жем беріледі. Сонымен қатар, қояндарды негізгі азық ретінде жайылыммен өсірудің әртүрлі әдістері әзірленген. Қояндарды қоршау ішінде (бірақ клеткада емес) жайылымға жіберу, сондай-ақ колониялық шаруашылық деп аталатын бұл тәсіл, ауа райының қолайсыздығы мен жыртқыштардан болатын өлім-жітімнің жоғары деңгейіне байланысты кеңінен таралмаған. Көбірек таралғаны (бірақ әлі де қояндар мен осымен айналысатын мамандықтардың жалпы санына қарағанда сирек) – қояндарды ашық немесе тіреулі едені бар жылжымалы клеткаға орналастыру тәсілі. Бұл қояндарға шөпке қол жеткізуге мүмкіндік береді, бірақ оларды қолда ұстауға және ауа райы мен жыртқыштардан қорғауға болады. Қояндарды осылай өсірудің бұл әдісі, әдетте, қосымша жемге деген қажеттілікті азайта бермейді. Шөппен азықтандырылған жануарлардың нарықтық салмаққа жету кезеңі, дәнді жеммен азықтандырылған жануарларға қарағанда әлдеқайда ұзаққа созылады, сондықтан көптеген өндірушілер өсу кезеңі бойы толық рационның шағын мөлшерін ұсынуды жалғастырады. Осындай шаруашылыққа арналған клеткалар немесе торлар әдетте ағаш пен металл сымдардан жасалады, оларды қояндарды күнделікті таза жерге көшіруге жеңілдетіп біреу көшіре алатындай етіп жасалады және 6-12 қоянды ұстауға жеткілікті өлшемде болады. Күннен және жаңбырдан қорғау денсаулық үшін маңызды, сондай-ақ жыртқыштардың шабуылына төзімділік және кокцидиоздың алдын алу үшін тазалау мүмкіндігі де маңызды.

Интенсивті құйрық өсіру әдістері

Интенсивті куникультура көбірек назар аударады, тиімдірек және уақыт талаптарына сезімтал, жануарлардың тығыздығын және айналымын арттырады. Әрбір жиналған тері, жүннің килограмы немесе сатуға дайын қоян етінің өндірісіне жұмсалатын еңбек және оның сапасы кеңейтілген әдістерге қарағанда артық немесе кем болуы мүмкін. Денсаулығы жақсы қояндарды өсірудегі табысты шаруашылықтар мыңдаған жануардан оннан аспайтын қоянға дейін болуы мүмкін. Қарапайым бөлмелер, ас үй едендері, тіпті табиғи ойыстар да ауа райынан қорғаныш бере алады, ал қояндар бақшадан тамақтанады немесе қауымның азық-түліктері мен тоқымаларын өндіру үшін өскен сайын жиналатын нәрселермен қоректендіріледі. Интенсивті куникультура жабық, климатты бақылайтын қорада да жүзеге асырылуы мүмкін, онда қаптар тізілімінде күшті қояндар күнделікті денсаулық тексеруінен немесе апталық салмақ өлшеуден бұрын жем және қосымша тағамдармен қоректендіріледі. Ірі шаруашылықтарда ветеринариялық мамандар мен биологиялық қауіпсіздік мамандары жұмыс істей алады, ал кішкентай шаруашылықтардағы жеке қояндарға жақсы немесе нашар күтім көрсетілуі мүмкін.

Өнімді табысты өндірудің қиындықтары

Қоянды ұстауға қатысты нақты қиындықтар әртүрлі шараларға байланысты өзгереді. Кокцидиоз салдарынан болатын шығындар, қояндарды зәр мен нәжістен алыс ұстайтын сымды немесе жалаты қақпақтарда ұстағанға қарағанда, жерде (мысалы, қоян қазбаларында немесе топтамаларда) немесе қатты едендерде ұстағанда әлдеқайда көп кездеседі. Жайылымда ұсталатын қояндар жыртқыштардың шабуылына көбірек ұшырайды. Тиісті температурада үй ішінде ұсталатын қояндар, жазда сыртта ұсталатындарына қарағанда жылу жоғалтудан сирек зардап шегеді. Сонымен қатар, егер қояндар жеткілікті желдетілмейтін үй ішінде ұсталатын болса, тыныс алу мүшелерінің аурулары аурудың және өлімнің маңызды себебі болуы мүмкін. Шөппен қоректендірілетін қоян аналықтары жылына 3-тен астам бала тудыра алмайды, себебі әлсіз балалардың өлуі, түсік тастауы және ұрықтың қайта сіңірілуі – бәрі де нашар тамақтанумен және жеткіліксіз белокпен байланысты. Керісінше, коммерциялық гранулалы азықпен тамақтандырылатын қояндар талшықтардың жетіспеуінен зардап шегуі мүмкін.

Көрме және сәнді қоғамдар

1900 жылдардың басында жануарларға деген қызығушылық жалпыға тарала бастаған кезде, қоян өсірушілер Батыс Еуропа мен АҚШ-та қоян көрмелерін және жәрмеңкелерін ұйымдастыруға көшті. "Бельгиялық қоянға деген сұраныс" 1888 жылы Англиядан алғашқы бельгиялық қояндары әкелінгеннен кейін және Америкадағы алғашқы қоян клубы – Америкалық бельгиялық қоян қауымдастығы құрылғаннан кейін басталды. 1898 жылдан 1901 жылға дейін Америкаға мыңдаған бельгиялық қоян импортталды. Бүгінде бельгиялық қоян – ең сирек кездесетін тұқымдардың бірі саналады, жақында жасалған зерттеуге сәйкес, АҚШ-та олардың саны 200-ден аспайды. Американдық қоян өсірушілер қауымдастығы (ARBA) 1910 жылы құрылды және қоян өсіру және қоян тұқымдары саласындағы ұлттық құзыретті орган болып табылады, олардың бірыңғай "Талдау стандарты", тіркеу және бағалау жүйесі бар.

Конформация көрінісі

Қоян көрсету – күннен-күнге танымал бола түсетін іс. Қоян көрсету, бәсекелестік таңдау арқылы әр тұқымның күш-қуатын және физикалық мінез-құлқын жақсартуға көмектеседі. АҚШ-та қояндарды көрсетуге арналған кең таралған орындар – округтік жәрмеңкелер. Жергілікті, штаттық және ұлттық деңгейдегі қоян клубтары жыл сайын көптеген көрмелер ұйымдастырады. Көрсетілетін жануарлар тек таза тұқымды болғанымен, ARBA санкциялаған көрмеге қоянды қабылдау үшін тұқымдық анықтама қажет емес, бірақ оны ARBA-да тіркеу қажет. Қоянды тіркеу Ұлы чемпион сертификатын алу үшін міндетті. 4H сияқты балалар клубтары да қоян көрмелерін өткізеді, әдетте округтік жәрмеңкелермен бірге. ARBA жыл сайын ұлттық конгресс өткізеді, онда бүкіл әлемнен келген 25 000-ға жуық жануарлар бақталастырылады. Мега-көрме жыл сайын басқа қалаға көшеді. ARBA сонымен қатар отбасыларға, сондай-ақ қиын жағдайдағы ауылдық және қалалық балаларға үй қояндарына жауапты қарау және оларды көбейтуді үйрету үшін жастар бағдарламаларын да қаржылай қолдайды.

Генетика

Қоян генетикасын зерттеу медициналық зерттеушілер, әуесқойлар және тері мен ет өндірісі салалары үшін маңызды. Осы топтардың әрқайсысының генетикалық ақпаратқа қажеттілігі әртүрлі. Биомедициналық зерттеулер және фармацевтикалық индустрияда қоян генетикасы антиденелерді өндіру, тұтыну тауарларының уыттылығын тексеру және модельдік организмдерді зерттеу үшін маңызды. Қоян өсірушілер мен талшық және тері өндірісінде тері түсі мен жүннің қасиеттерінің генетикасы басты орынды иеленеді. Ет өндірісі ауруға төзімділік, жемнің сіңу коэффициенті және көбею потенциалы үшін генетикаға сенеді. Қоян геномы секвенцияланған және жалпы қолжетімді. Митохондриялық ДНК да секвенцияланған. 2011 жылы геном ішіндегі вариацияны анықтау үшін қоян геномының бөліктері қайта секвенцияланды.