Кіріспе

Еуропалық қоян (Oryctolagus cuniculus) алғаш рет 18 ғасырда бірінші флотпен бірге Австралияға әкелінді, ал кейін Томас Остин арқасында кеңінен тарады. Осындай жабайы қоян популяциясы Австралиядағы сүтқоректілердің зиянды жәндіктері мен инвазивті түрлерге жатады, олар егістерге миллиондаған долларлық зиян келтіреді. Олардың таралуына күшті будандасудың нәтижесінде пайда болған жаңа түрлердің таралуы да ықпал еткен болуы мүмкін. 20 ғасырда Австралиядағы қоян популяциясын бақылауға алу үшін түрлі әдістер қолданылды. Дәстүрлі әдістерге қоянды ату және олардың қоныстарын жою кіреді, бірақ бұл әдістердің нәтижесі шектеулі болды. 1901 жылдан 1907 жылға дейін Батыс Австралияда қояндарды тоқтату үшін қоянға қарсы қоршау салынды, бірақ ол сәтті болмады. 1950 жылдары қоян популяциясына миксоматозды қоздыратын миксома вирусы енгізілді, бұл қоян популяциясын күрт азайтты. Дегенмен, аман қалғандары бейімделіп, бұрынғы санына жақындады. Квинсленд штатында үй қоянды үй жануары ретінде ұстауға тыйым салынған.

Тарих

Қоянды алғаш рет 1788 жылы Австралияға бірінші флот әкелді. Олар азық ретінде, мүмкін, қаптарда өсірілді. Алғашқы онжылдықтарда олар көптеп кездеспеген, себебі олар ерте колониялық тағам қалдықтарының археологиялық жинақтарында табылмайды. Алайда, 1827 жылы Тасманияда газетте былай деп жазылған: «Жалпы қоянның саны колония бойынша өте көп болып келеді, олар кейбір ірі меншіктерде мыңдаған болып жүреді. Біздің түсінігімізше, ескі колонияда, яғни Жаңа Оңтүстік Уэльсте (ЖОУ) ешқандай қоян жоқ». Бұл 19 ғасырдың басында Тасманияда қоян популяциясының жергілікті түрде өркендеп дамып жатқанын нақты көрсетеді. Сонымен қатар, ЖОУ-да Куннингем «Қояндар үйлердің маңында өсіріледі, бірақ орамда жабайы қоян жоқ» деп атап өткен. Ол сондай-ақ Сидней мен Ботани шығанағы арасындағы құмды қиыршықтар қоян шаруашылығына өте қолайлы екенін айтты. Орамдар, көбінесе, қаптар емес, кеңейтілген қоян шаруашылығына арналған жер астындағы галереялар болып көрінеді. Олардың алғашқысы, кем дегенде, Сиднейде Александр Маклейдің Елизабет Бей Хаусында салынған, «қалың тас қабырғамен қоршалған және осы бағалы аңмен жақсы жабдықталған сақталған жер немесе қоян галереясы». 1840 жылдары қоян өсіру одан да кеңірек таралды, сот жазбаларында қарапайым адамдардың үйлерінен қоян ұрлау және қоянның қарапайым адамдардың диетасына енуі туралы жазбалар кездеседі. 1857–1858 жылдары Оңтүстік Австралияның солтүстігіндегі Ф. Х. Даттонның Анлаби қонысының бақылаушысы Александр Бьюкенен аң аулау үшін бірнеше қоянды босатып жіберді. Олардың саны 1866 жылға дейін салыстырмалы түрде тұрақты болды, жергілікті жыртқыштар бақылап отырды және Парламент Актісімен қорғалды, бірақ 1867 жылға қарай бақылаудан шықты. Халықтың өркендеуі жергілікті жыртқыштардың жоғалуына байланысты болды, бірақ табиғи іріктеу арқылы күшті тұқымның пайда болуы кейіннен олардың таралуына себеп болды. Қазіргі кездегі таралудың бастауы Томас Остин 1859 жылдың қазан айында Виктория, Винчелсия маңындағы Барвон паркіне аң аулау мақсатында 24 жабайы қоянды босатумен байланысты сияқты. 1866 жылы Geelong Advertiser 50 000 қоянды аңшылар өлтіргенін хабарлады. Англияда тұрғанда Остин құмар аңшы болған, демалыс күндерін қоян атуға арнаған. Австралияға келгеннен кейін, онда қоянның жергілікті популяциясы болмағандықтан, Остин Англиядағы жүрегі туған інісі Уильям Остиннен 12 сұр қоян, бес қоян, 72 бөдене және бірнеше құстар жіберіп беруін сұрады, сонда ол Австралияда өзінің хоббиін жалғастыра отырып, түрдің жергілікті популяциясын құруды жоспарлады. Ол сол кезде: «Бірнеше қоянды әкелу көп зиян келтірмейді және аң аулауға қоса, үйге ұқсас сезім береді» деген мәлімдеме жасаған. Уильям ағасының тапсырысын орындау үшін жеткілікті сұр қоян таба алмады, сондықтан ол оны үй қояндары сатып алып толықтырды. Барвон паркіндегі қояндардың Австралияға жақсы бейімделуінің бір себебі - екі түрдің шағылысуынан пайда болған гибридтік қояндардың Австралия жағдайларына жақсы бейімделгендігі болуы мүмкін. Остиннен кейін көптеген шаруашылықтар қояндарды жабайы табиғатқа жіберді. Қояндар өте көбейіп, елдің оңтүстік бөлігіне тез тарады. Австралияда қоян популяциясының өркендеуіне қолайлы жағдайлар болды. Жылы қыстар болғандықтан, қояндар жыл бойы көбейе алатын. Ауыл шаруашылығы кеңінен тарағандықтан, бұталы немесе орманды жерлер, керісінше, өсімдігі аз кең аумақтарға айналды, бұл қояндарға қолайлы тіршілік ету ортасын жасады. Кездейсоқ салдардың классикалық мысалы ретінде, 1859 жылы енгізілгеннен кейін 10 жыл ішінде қояндар соншалықты кең тараған болатын, жыл сайын екі миллион қоянды атып немесе тұтқындап, халыққа ешқандай әсер етпейді. Бұл әлемдегі сүтқоректілердің ең жылдам таралуы болды. Бүгінде қояндар елдің оңтүстік және орталық аймақтарында, ал солтүстік шөлдерде шашыраңқы түрде кездеседі. Қоян - атақты зиянкес болса да, ол 1890 және 1930 жылдардағы депрессия кезінде және соғыс кезінде көптеген адамдарға пайдалы болды. Қоян аулау шаруаларға, малшыларға және станса қызметкерлеріне азық-түлік пен қосымша табыспен қамтамасыз етіп, кейде фермерлік қарыздарды өтеуге көмектесті. Қояндарды жұмысшы иттерге жем етіп, құстарға жем беру үшін қайнатып жеген. Кейіннен қоянның мұздатылған өліктері жергілікті саудаға шығарылды және экспортталды. Терілер де тері саудасында пайдаланылды және әлі күнге дейін қылшықты шапқыштар өндірісінде қолданылады. Қоянның табиғи ресурстардың мол болуына, әсіресе шамадан тыс жайылымға үлкен әсері болды деп есептеледі. Қояндар алдымен табиғи жайылым өсімдіктерін құртты, содан кейін ағаш өсімдіктерін, соның ішінде кішкентай бұталарды, ағаштардың жапырақтары мен қабығын жеді. Қояндар сонымен қатар қауіпті эрозия проблемаларына жауапты, себебі олар жергілікті өсімдіктерді жеп, жоғарғы топырақ қабатын ашық және жел, су эрозиясына осал қалдырады. Осы жоғарғы топырақ қабатының алынуы жер үшін қырып тастайды, себебі оның қайта жаңаруына жүзделген жылдар қажет.

Бақылау шаралары

1887 жылға қарай, қояндардың келтірген зияны Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметін «колонияда бұрын белгілі емес, қояндарды тиімді жоюға арналған кез келген табысты әдіс» үшін 25 000 фунт стерлинг сыйлық тағайындауға мәжбүр етті. Комиссияға 1456 ұсыныс келіп түсті, оның ішінде биологиялық бақылауға қатысты бірнеше жобалар (төменде қараңыз) болды, бірақ ешқайсысы қауіпсіз және тиімді деп табылған жоқ. Ірі шаруашылықтарда (оларды «станциялар» деп атайды) жырту, жару және дезинфекция кеңінен қолданылады. Австралияның көптеген аймақтарындағы құмды топырақ жырту және аралауды тиімді бақылау әдісіне айналдырады, бұл операция үшін тракторлар мен бульдозерлер қолданылады. Улану, әдетте, қолданылатын дәстүрлі әдістердің ең көп таралғаны болып табылады, себебі ол ең аз күш-жігерді қажет етеді және жергілікті популяцияны жоюға қабілетті, бірақ жануардың жылдамдығын ескере отырып, қайтадан таралуы әдеттегідей болады. Sayers, Allport & Potter өндірген «S. A. P.» сияқты фосфорлы у қосылған жемді тарату ертедегі әдіс болды. Фосфордың артықшылығы – құрғақ ауа райында, егер ол жиынтық түрінде таратылмаса (уытты шарап арбасын пайдалану арқылы болдырмауға болады), ол тез арада зиянсыз фосфор қышқылына айналады және мал мен үй жануарларына ешқандай қауіп тудырмайды. Дегенмен, ол өрт қаупін тудырады және концентрленген түтіні операторлар үшін зиянды болуы мүмкін. Қояндарды бақылау үшін қазіргі заманғы улар – натрий фтор ацетаты («1080») және пиндон. Тағы бір әдіс – күміс сұрғышпен аң аулау, онда күміс сұрғыштар қояндарды ату үшін немесе қуыстардың үстіне орнатылған торларға құлату үшін пайдаланылады. Күміс сұрғыштардың өлтіре алатын қоян саны шектеулі болғандықтан, бұл бақылау әдісінен гөрі аң аулау қызметі болып табылады. Күміс сұрғыштар және басқа да мысықтар Австралиядағы қояндардың қуыстарында немесе қуыстарда мекендейтін инвазивті қояндарды аулау үшін Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына қарағанда әлдеқайда аз. Тарихи тұрғыдан алғанда, тұзақтар да жиі қолданылған; 1980 жылдары жануарларға қатыгездік жасау себептерімен көптеген штаттарда болат жақтары бар аяқ тұтқындағыш тұзақтарға тыйым салынды, бірақ резеңке жақтары бар тұзақтарды пайдалану арқылы тұзақтау төмен деңгейде жалғасуда. Бұл әдістердің барлығы тек мекенделген аймақтарда ғана жұмыс істеумен шектеледі және едәуір еңбек талап етеді.

Квинсленд штаты

1884 жылдың шілдесінде Квинсленд заң шығарушы жиналысының мүшесі Эрнест Джеймс Стивенс Квинсленд үкіметіне Жаңа Оңтүстік Уэльсте қояндардың көбеюі Квинслендке таралуына жол бермеу үшін қоршау салуды ұсынды (оның Логан сайлау округі Жаңа Оңтүстік Уэльс шекарасына өте жақын орналасқан). 1893 жылы Квинслендте қояндардан қорғайтын қоршау құрылысы басталды. Ол жылдар бойы біртіндеп ұзартылды. 1997 жылы оны Дингго қоршауымен байланыстыратын соңғы бөлігі салынды. Ол Гипс тауынан (Ратдауни маңында) Чинчилла мен Майлз қалалары арасындағы Гоумбиге дейін созылады.

Батыс Австралия

1901 жылдан 1907 жылға дейін Батыс Австралияда Кераудрен мүйісі мен Эсперанс арасында қоянға қарсы қоршау салынды. Еуропалық қоянның өте биікке секіріп, жер астына қазыла алатынын ескерсек, жүздеген шақырымға созылған, шаруалар мен малшылардың мал мен техника үшін ашық қалдырмаған, толығымен сақталған қоршаудың сәтті болуы күмәнді еді. Сондықтан, 1901 жылы орнатылған №1 қоянға қарсы қоршау, қорғалатын аймақтан қояндарды ұстауға жеткіліксіз болды. Бұл ауқымды қоршау сәтсіз аяқталғанымен, кішкентай жобалар сәттілікке жетті. 1888 жылдың 16 сәуірінде Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі «қояндар арасындағы жұқпалы ауруларды егу арқылы немесе басқа жолмен тарату, немесе қояндарға тән аурулардың таралуы адамның денсаулығына немесе өміріне, қояндардан басқа жануарлардың өміріне қауіп келтіретінін, немесе ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын зиянды түрде тоқтатуы мүмкін екенін толық және мұқият зерттеу үшін» арнайы комиссия құрды. Комиссияның басшылығымен Родд аралында зерттеулер жүргізілді, тауық холерасымен ластанған тағам берілген қояндар өлгенімен, жұқпаның сау қояндарға тарағанын көрсететін ешқандай дәлел табылмады. 1885 жылы Аделаида университетінің профессоры Арчибальд Уотсон қоянның қабығымен емделген қояндарды жабық сынақ алаңына жіберуді ұсынды. Шешілген сынақтар көрсеткендей, бұл шара құрлықтың құрғақ аймақтарында тиімді болмайды. 1887 жылдың қыркүйегінде Вилканния қаласынан доктор Герберт Бутчер (1854–1893) Тинтиналогия станциясында бірнеше өлі, әлсіз қояндар тапты. Ол Сиднейлік доктор Х. Эллиспен бірге жануарлардың жаңа аурудан өлгенін анықтады, оны олар Тинтиналогия вирусы деп атады. Олар бұл тиімді бақылау шарасы болуы мүмкін деп ойлады, бірақ қояндардың неден өлгені жұқпалы екені дәлелденбеді. Бұл табиғи факторлардың салдарынан туған қарапайым аштық болуы мүмкін. 1950 жылы Фрэнк Феннердің зерттеулерінен кейін миксома вирусы қоян популяциясына қасақана таратылды, нәтижесінде олардың саны шамамен 600 миллионнан 100 миллионға дейін төмендеді. 1991 жылы қалған қояндардың генетикалық төзімділігінің артуы популяцияның 200–300 миллионға дейін өсуіне мүмкіндік берді. Бұл тенденцияға қарсы күресу үшін 1991 жылдың маусымынан бастап үш жыл бойы Ғылыми-өнеркәсіптік зерттеулер ұйымы (CSIRO) қоян геморрагиялық ауруын (RHD) тудыратын калицивирустың жабайы қояндарды биологиялық бақылауға пайдалану мүмкіндігін жан-жақты сынады. Вирус Оңтүстік Австралияның Уорданг аралындағы карантиндік ортадан қашып шықты, онда далалық сынақтар жүргізілді, ал 1995 жылдың қазан айының соңында Оңтүстік Австралияның солтүстік-шығысындағы Юнта және Гам-Криктегі қояндарда тіркелді. 1996 жылдың қысына қарай вирус Виктория, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Солтүстік территория және Батыс Австралияда тарады. Вирус осы аймақтарда өлген қояндардың бауырларын зерттеу арқылы анықталды. Вирустың құрғақ аймақтарда тиімдірек екені анықталды, себебі Австралияның суық, ылғалды аймақтарында табылған қауіпсіз калицивирус қояндарды вирустың күшті түріне қарсы иммундады. Австралияда RHD-ге қарсы заңды вакцина бар, бірақ миксоматоз немесе RHD-ге қарсы ем табылмады, көптеген зардап шеккен үй жануарларын өлтіруге тура келеді. Еуропада, қояндар кең көлемде өсірілетін фермаларда, олар Испанияда жасалған генетикалық модификацияланған вируспен миксоматоз бен калицивирустан қорғалады. Вирусолог Франсиско Парра басқаратын команда, Испанияның солтүстігіндегі Астуриядағы Овиедо университетімен бірлесіп жұмыс істеп, 2012 жылы вирустың жаңа түрін анықтады. K5 (RHDV1) вирусының жаңа штаммы – өте қауіпті және жұқпалы. 2017 жылы Австралия билігі оны континенттегі 600-ге жуық нүктеде таратып жіберді. Үй қояндарының иелеріне жануарларын вакцинациялау ұсынылды. Оңтүстік Еуропада қоянның жетіспеушілігі азық тізбегінің жоғары сатысындағы, қоян сияқты ұсақ жануарларға тәуелді жойылып кету қаупі төнген жыртқыш түрлердің сақталуына қауіп төндіреді. Бұл жануарларға Иберия линксі мен Иберия императорлық бүркіті жатады. Осы себепті Австралиядағы қоянға қарсы биологиялық соғыс әлемнің басқа аймақтарындағы табиғатты қорғау шараларына үлкен алаңдаушылық тудырады. Қоянды вакцинациялаудың құны Австралияда қоян етінің бағасын едәуір арттырады; 2004 жылдан 2014 жылға дейін шаруашылықтардың саны 80-ден 4-ке дейін төмендеді, ал ет сирек кездеседі.