Ларс Йохан Хиерта: Швецияның баспасөз еркіндігінің күрескері және реформаторы

Кіріспе

Газет баспашысы, әлеуметтік сыншы, кәсіпкер және саясаткер Ларс Йохан Хиерта (; 22 қаңтар 1801 – 20 қараша 1872) – швед газет баспашысы, әлеуметтік сыншы, кәсіпкер және саясаткер. Ол 1830 жылы «Афтонбладет» газетін құрғандығымен әйгілі. Хиерта 19 ғасырда Швециядағы саяси және әлеуметтік реформалардың белді күресушісі болды. Оны кейде Швецияда «еркін баспасөздің әкесі» деп еске алады.

Өмірбаян

Хиерта Швецияның Уппсала қаласында Карл Дидрик Хиерта мен Хедвиг Йоханна Шмеердің ұлы ретінде ақсүйек отбасында дүниеге келді. Бастауыш білімін жеке мектепте алған ол 1814 жылы Уппсала университетінде оқуға түсті, онда 1821 жылы философия докторы және заң кандидаты атағын алды. Сол жылы ол Bergskollegium орталық мемлекеттік мекемесінде ақысыз стажер ретінде жұмысқа орналасты, ал 1825 жылы заң кеңесшісі болып тағайындалды. 1820-ші жылдардың ортасында Хиерта болашақ әйелі Вильгельмина Фредингпен танысты. Оның отбасы алғашқы неке ұсынысын қабылдамаса да, олар 1833 жылы үйленді және бес қызы болды. 1823 жылғы Эштаттар Риксдағында Хиерта швед Лордтар палатасының хатшысы қызметін атқарды. 1828 жылдан 1830 жылға дейінгі келесі Эштаттар жиынында ол дворяндықтың өкілі болды және заң кеңесшісі болып жұмыс істеді. Риксдақта Хиерта король Карл XIV Иоаннның консервативті саясатын сынаған либералды оппозициямен жақтасты. Хиерта 1823 жылы Conservationsbladet газетінде жазуды бастады. Ол сондай-ақ 1824 жылдан 1826 жылға дейін Argus және 1826 жылдан 1828 жылға дейін Stockholmsposten газеттеріне материалдар жазды. Ол бастапқыда юморист ретінде, кейін жаңалықтар жазушысы және саяси редакторы ретінде қалам қадады. 1829 жылы Хиерта Hiertas bokförlag ("Хиерта баспасы") кітап баспасын құрды. 1830 жылы Хиерта Aftonbladet газетін іске қосты, онда ол республиканы жақтады (бірақ "республика" сөзін қолданбады), бұл кейде швед республикалық қозғалысының бастауы деп есептеледі. Газетке бірнеше рет тыйым салынды, бірақ әр жолы жаңа атаумен қайта жарық көрді. 1839 жылы Ларс Йохан Хиерта Liljeholmens Stearinfabriks AB деген атпен бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келе жатқан шам зауытын құрды. 1840 жылдан кейін Aftonbladet швед жазушысы және феминисті Вендела Хеббені (1808–1899) жұмысқа алды, ол швед газетінде тұрақты жұмыс істейтін алғашқы әйел журналист атанды. Кейінірек Хиерта мен Хеббе ұлдары болды. Хиерта да, Хеббе де либералды идеяларды қолдап, қоғамдық өмірге белсенді қатысты. Стокгольмде қайтыс болған кезде Хиерта Швецияның ең бай адамдарының бірі болды. Оның өлімінен кейін жесірі Вильгельмина Фрединг Хиерта экономика кафедрасын ашу үшін Стокгольм университетіне 100 000 швед кроны, ал кейіннен 400 000 швед кронын Lars Hiertas minne ("Ларс Хиерта есімінде") қорына сыйлады, оның мақсаты "адамзаттың прогресі үшін еркін және тәуелсіз жұмыс істеу" (fritt och oberoende verka för det mänskliga framåtskridandet) болды. Ол Норра бейіштігінде жерленген.

Hierta was born to a noble family – the Hierta family – in Uppsala, Sweden, as the son of Carl Didrik Hierta and Hedvig Johanna Schméer. He received his primary education at a private school and began his studies at Uppsala University in 1814, where he earned a Doctor of Philosophy and a Candidate of Law in 1821. In the same year, he was employed as an unpaid trainee at the central government agency Bergskollegium, where he was promoted as a law clerk in 1825. In the mid 1820s, Hierta met Wilhelmina Fröding, his future wife. Although her family rejected his initial marriage proposal, they married in 1833 and together had five daughters. At the Riksdag of the Estates of 1823, Hierta served as a secretary at the Swedish House of Lords. At the following Estates Assembly, from 1828 to 1830, he was a representative of the nobility and also served as a law clerk. In the Riksdag, Hierta aligned himself with the liberal opposition critical of the conservative rule of King Charles XIV John. Hierta started writing for Conservationsbladet in 1823. He also wrote for the papers Argus from 1824 to 1826 and, sporadically, Stockholmsposten from 1826 to 1828. He started writing as a humourist, later as a news writer and political editorialist. In 1829, Hierta started the book publishing house Hiertas bokförlag ("Hierta's Publishing House"). In 1830, Hierta founded the Aftonbladet newspaper, where he advocated for a republic (though without using the word "republic"), which is sometimes seen as the start of the Swedish republican movement. The newspaper was banned many times, but published under a new name each time. In 1839 Lars Johan Hierta founded a candle factory still active today by the name of Liljeholmens Stearinfabriks AB. Soon after 1840, Aftonbladet hired Swedish writer and feminist Wendela Hebbe (1808–1899), who became the first permanently employed woman journalist at a Swedish newspaper. Hierta and Hebbe later had a son together. Both Hierta and Hebbe were socially active for liberal causes. At the time of his death in Stockholm, Hierta was one of the wealthiest persons in Sweden. After his death, his widow Wilhelmina Fröding Hierta donated 100,000 SEK to Stockholm University for the establishment of a professorship in economics, and later 400,000 SEK to the foundation Lars Hiertas minne ("Lars Hierta's Memory") whose mission was to "work freely and independently for human progress" (fritt och oberoende verka för det mänskliga framåtskridandet). He is buried in Norra begravningsplatsen.