Кіріспе

Сервисберри

Амеланхиер (/æ//m//ə/'/l//æ//n//ʃ//ɪər/ am əLANsheer), сондай-ақ шэдбуш, шэдвуд немесе шэдблоу, сервисберри немесе сарвисберри (немесе тек сарвис), жуан, саскатун, қант құмырасы, жабайы слива немесе шатырлы груша деп те аталады. Бұл роза тұқымдасына (Rosaceae) жататын жапырақты бұталар мен шағын ағаштардың 20-ға жуық түрі. Амеланхиер Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарында өседі, негізінен алғашқы тіршілік ету орындарында таралған. Таксономиялық тұрғыдан Солтүстік Америкада, әсіресе АҚШ-тың солтүстік-шығысында және Канаданың оңтүстік-шығысында ең көп түрлері кездеседі, және кем дегенде бір түрі Гавайдан басқа АҚШ-тың барлық штаттарында және Канаданың барлық провинциясы мен аумағында өседі. Екі түрі Азияда, ал біреуі Еуропада таралған. Шадбуштардың таксономиялық жіктелуі ботаниктерді, бау-бақшашыларды және басқаларды көптен бері қызықтырады, бұл туралы жақында жарияланған екі еңбекте түрлердің саны 6-дан 33-қа дейін айтылған. Күрделіліктің басты себебі гибридтесу, полиплоидия және апомиксис (жыныссыз тұқым өндіру) құбылыстары болып табылады, бұл түрлерді сипаттау мен анықтауды қиындатады. Амеланхиердің әртүрлі түрлері 0,2–20 м биіктікке жетеді; кейбіреулері кішкентай ағаштар, ал кейбіреулері көп сабақты, түйіршікті бұталар, ал басқалары кең, төменгі бұталы жапырақтарды (клондар) құрайды. Қабығы сұр немесе сирек қоңыр, ал ағаштарда жасы ұлғайған сайын тегіс немесе жарықшақтанады. Жапырақтары жапырақты, сабақта орналасқан, кезектесіп бітуші, қарапайым, ланцет пішіндес, эллипстік немесе дөңгелек пішіндес, 0,5–10 x 0,5–5,5 см, жұқа немесе қабықты, гүлдену кезінде жоғарғы беті ақшыл немесе тығыз томентозды, ал піскен кезде астыңғы беті ақшыл немесе шашты. Гүлшоғырлары гүлдің саны 1–20 болатын, тік немесе төмен қараған, бірден төрт гүлге дейін шоғырланған немесе 4–20 гүлден тұратын сыпыртқы тәрізді болады. Гүлдері бес ақ (сирек кездесетін қызғылт, сары немесе қызыл жолақты), сызықтық немесе дөңгелек пішіндес жапырақшаларынан тұрады, ұзындығы 2,6–25 мм, ал бір түрдегі (A. nantucketensis) жапырақшалары жиі андропеталды (апалық микроспорангияларды адаксиалды жағынан алып жүреді). Гүлдері көктемнің басында, Солтүстік Америка дәстүрі бойынша "көк балық жүзіп өтетін кезде" ашылады (сондықтан "көк бұтасы" деген ат пайда болған). Жемісі – піскен кезде қызылдан күлгінге дейін, тіпті қара түске дейін боялған, диаметрі 5–15 мм, дәмсізден тәттіге дейін болатын, жазда пісетін жидек тәрізді жеміс.

Сурет
Ғылыми атауы
Жалпы атауы
Таралу аймағы

Amelanchier alnifolia
Саскатун сервисберри, алдер жапырақты шэдбуш, саскатун, саскатун жидегі
Аляска, Канаданың батыс бөлігі және АҚШ-тың батыс және солтүстік-орталық бөлігі

Amelanchier amabilis
Шығыс Канададан Солтүстік-Шығыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier arborea
Түнгі Мексика шығанағы жағалауынан Онтариодағы Тундэр-Бэйге және Квебектегі Сент-Джон көліне дейін, батысқа қарай Техас пен Миннесотаға дейін

Amelanchier asiatica
Корейлік жуан немесе Азиялық сервисберри
Қытай, Жапония және Корея

Amelanchier bartramiana
Таулық шэдбуш
Шығыс Канададан Солтүстік-Шығыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier canadensis
Канада сервисберри, шэдбуш сервисберри, билбери, шығыс шэдбуш, үнділік груша
Канадада Ньюфаундлендтен оңтүстік Онтариоға дейін, АҚШ-та Мэннен оңтүстікке Алабамаға дейін

Amelanchier cretica
Оңтүстік-Шығыс Еуропа

Amelanchier cusickii
Батыс Канададан Батыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier fernaldii
Шығыс Канада

Amelanchier gaspensis
Квебек (Гаспе аралы)

Amelanchier humilis
Төменгі шэдбуш
Канада (Саскачеваннан Квебекке дейін) және АҚШ-тың солтүстік-шығысы мен солтүстік-орталық бөлігі (Небраскадан және Дакотадан шығысқа қарай Вермонт пен Нью-Джерсиге дейін)

Amelanchier interior
Wiegand's shadbush
Шығыс Канададан Солтүстік-Орталық және Солтүстік-Шығыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier intermedia
Шығыс Канададан Солтүстік-Орталық және Солтүстік-Шығыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier laevis
Тегіс шэдбуш, тегіс сервисберри, Аллегени сервисберри
Канаданың шығысы мен АҚШ-тың шығысы, Ньюфаундлендтен батысқа қарай Онтарио, Миннесота және Айоваға дейін, оңтүстікке қарай Джорджия мен Алабамаға дейін

Amelanchier nantucketensis
Нантакет сервисберри
Нью-Йорк, Мэриленд, Массачусетс, Вирджиния, Мэн және Новая Шотландия

Amelanchier obovalis
Оңтүстік жуан, жағалау сервисберри
АҚШ (Нью-Джерсиден Джорджияға дейін)

Amelanchier ovalis
Қарлы меспилус
Оңтүстік Еуропа, сондай-ақ Солтүстік Африка және Таяу Шығыс

Amelanchier pallida
Ақшыл сервисберри немесе батыс сервисберри
АҚШ (Калифорния және Аризона)

Amelanchier parviflora
Түркия

Amelanchier sanguinea
Қызыл бұтақты шэдбуш немесе дөңгелек жапырақты сервисберри
Нью-Брансуиктен Саскачеванға дейін, Канададан АҚШ-тың солтүстік-шығысына және Үлкен көлдер аймағына, оңтүстікке қарай Солтүстік Джорджияға дейін

Amelanchier sinica
Қытай сервисберри
Орталық және Оңтүстік Қытай

Amelanchier stolonifera
Тармақталған сервисберри
Шығыс Канададан Солтүстік-Орталық және Солтүстік-Шығыс АҚШ-қа дейін

Amelanchier turkestanica
Қазақстан (Баянауыл төбелері)

Amelanchier utahensis
Юта сервисберри
Солтүстік Американың батысы

Табиғи будандар

Амеланхиер × ламарки (A. arborea × A. laevis) – жусан жемісі
Амеланхиер × neglecta (A. bartramiana × A. laevis)
Амеланхиер × квинти марти (A. arborea × A. bartramiana)
Амеланхиер × spicata (A. alnifolia × A. humilis) – төмен бойлы жусан жемісі

Бау-бақша гибридтері

Өткен ғасырда жіктелулер үлкен өзгерістерге ұшырағандықтан, түр атаулары көбінесе көшет саудасында бір-бірімен алмастырылып қолданылады. Бірнеше табиғи немесе бау-бақша гибридтері де бар, сондай-ақ сатылатын көптеген А. arborea және А. canadensis өсімдіктерінің ішінде гибридтер немесе тіпті басқа түрлер кездеседі. А. × grandiflora – А. arborea мен А. laevis арасындағы бау-бақшада алынған тағы бір гибрид. 'La Paloma' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық Еңбегі үшін марапатын алды. Амеланхиер ламарки (немесе А. x lamarckii) деп аталатын таксон Еуропада кеңінен өсіріліп, жабайыланған, ол 17 ғасырда осы жерге әкелінді. Ол апомиктикалық, яғни тұқымнан өздігінен көбейеді және, әдетте, гибридтік текті, мүмкін А. laevis пен А. arborea немесе А. canadensis арасындағы будандасудан пайда болған. A. lamarckii Солтүстік Америкада, болжам бойынша Канаданың шығысында пайда болған, бірақ Солтүстік Америкада табиғатта кездеспейді.

Этимология

Amelanchier тұқымдық атауының шығу тегі, әлдебір amalenquièr, amelanchièr, еуропалық Amelanchier ovalis-тің провансальдық атауларынан туындаған болуы мүмкін. Сервистік жидектің атауы, оның туысқан еуропалық Sorbus-қа ұқсас болуынан келген. Бір қиялға толы этимология "сервистік жидек" атауын Аппалачи тауларындағы жолдар жүріп өтуге қолайлы болған кезде гүлдейтінімен түсіндіреді, бұл жылдам сапарлайтын дін қызметкерлеріне шіркеу қызметтерін қайта бастауға мүмкіндік берген. Ұқсас этимология бойынша, гүлдеген сервистік жидек жердің қабір қазуға жеткілікті мұздан ерігенін көрсетеді, сондықтан қыста қайтыс болғандарды жерлеу рәсімдерін өткізуге болады, себебі денелерді мұздатып, көктемді күту болған жалғыз жол. Бұл екі қиялға толы этимологияның да дұрыс болуы екіталай, өйткені бұл термин 16 ғасырда-ақ ағылшын және Жаңа әлем түрлері үшін қолданылған, тіпті ағылшын Солтүстік Америкасына қоныстанғанға дейін, және сервистік жидек жылдың басында гүлдеуде ерекше емес. "Маусым жидегі" атауы кейбір түрлерінің жемісі маусым айында пісіп жетілуімен байланысты. "Саскатун" атауы кри тіліндегі misâskwatômina (misāskwatōmina, misaaskwatoomina) сөзінен шыққан. Саскачеван провинциясының Саскатун қаласы осы өсімдіктің құрметіне аталған. "Шадберри" атауы Жаңа Англиядағы шад балығының жылжымалы кезеңдерімен байланысты, олар әдетте ағаштар гүлдеген кезде орын алады. Amelanchier alnifolia-ның іріктемелері жеміс өндіру үшін таңдалған, және бірнеше атаулы сорттары бар. Басқа сорттар A. alnifolia мен A. stolonifera арасындағы будандасу нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Ағашы қоңыр, қатты, тығыз талшықты және ауыр. Ағаштың өзегі қызғылт қоңыр, ал қабығы ақшыл. Оны құрал саптары мен балық аулауға арналған қамыстар жасауға қолдануға болады. Американың жергілікті халқы одан жебелердің сабын жасаған. Пит-Ривер тайпасының мүшелері одан денеге арналған қорғаныс жасап, онымен күресте киетін ауыр халат немесе пальто және корсеттен тұратын броня жасаған.

Бақ тарихы

Кейбір түрлері әсемдік үшін жиі өсірілетін бұталар, гүлдері, қабығы және күзгі түсі үшін бағаланады. Олардың барлығы жақсы өсу үшін ұқсас жағдайларға мұқтаж: жақсы дренаж, ауа айналымы (жапырақ ауруларын болдырмау үшін), құрғақшылық кезінде суару және түрлеріне сай топырақ. Джордж Вашингтон Вирджиния штатындағы Маунт-Вернон имелігінің жеріне Амеланхиердің үлгілерін отырғызған.